فلسفه تاريخ1 - صفحه : 75

برده داری يا دوره فئوداليسم دوره استثمار است ولی استثمار به اين شكل‏ كه عده ای از كار يدی ديگران استثمار می‏كنند ، منتها يك وقت به شكل‏ برده داری است كه عده ای اساسا مالك آن افراد می‏شوند ، و يك وقت به‏ شكل ارباب رعيتی است البته تقسيمات اينها با همان دنيای اروپا تطبيق‏ می‏كند كه در آن ، نظامی بوده به نام نظام " سرواژ " كه اين نظام در مشرق زمين وجود نداشته است و يك حالت بينابين بوده ميان برده داری و ارباب رعيتی كه در مشرق زمين وجود داشته است ، به اين معنی كه رعيت از نظر سهمی كه می‏برده مالكيت شخصی داشته ولی جزء زمين بوده است ، يعنی‏ رعيتی كه مال فلان ده بود حق انتقال از آن ده به ده ديگر را نداشت ، ارباب كه می‏آمد اين ده را می‏فروخت با رعيتهايش می‏فروخت ، يعنی رعيت‏ هم جزء اين ده بود و حق انتقال از جايی به جايی را نداشت اين هم خودش‏ يك دوره تقريبا شبه بردگی بوده بنابراين ، دوره بردگی و فئوداليسم هر دو می‏شود يك دوره ، از نظر نظام اجتماعی بايد اسمش را برده داری يا فئوداليسم بگذاريم ولی از نظر ابزاری بايد آن را دوره كشاورزی بناميم . بعد می‏رسيم به دوره صنعتی كه اين دوره را نيز با دو سه دوره می‏توان‏ تطبيق كرد ولی همه را يك دوره حساب می‏كنند ، دوره ای كه بشر رسيده به‏ حدی كه ديگر كار ، كار يدی نيست ، كار فنی است ، يعنی استثمار شكل‏ ديگری پيدا می‏كند ، به صورت سرمايه و ابزار صنعتی در می‏آيد . بنابراين اينها با هم تناقض ندارند نمی‏شود گفت كه از نظر ابزاری مثلا سه يا چهار دوره داريم ولی از نظر نظام اجتماعی پنج دوره داريم ، زيرا اين تناقض است ، يعنی آنها كه می‏گويند اساسا تحولات اجتماعی تابع تكامل‏ ابزار توليد است ، نمی‏شود ابزار توليد سه دوره داشته باشد و نظامات‏ اجتماعی چهار يا پنج دوره خواستم توضيحی در اين باره داده باشم . اجازه بدهيد كه من توضيحی راجع به اصول چهارگانه ديالكتيك