فلسفه اخلاق - صفحه : 79

نوعی سعادت است ، منتها سعادت يعنی خوشی منحصر به خوشيهای حسی نيست‏ به آقای كانت بايد گفت : شما می‏گوييد وقتی انسان با وجدانش مخالفت‏ می‏كند يك تلخی شديدی در وجدان خودش احساس می‏كند اين راست است ، ولی‏ چطور وقتی انسان از وجدان اطاعت نمی‏كند احساس تلخی می‏كند اما وقتی‏ اطاعت می‏كند نوعی مسرت و لذت ، منتها مسرت و لذتی در سطحی خيلی بالاتر ، عميقتر ، ريشه دارتر ، لطيفتر ، باقيتر و جاويدان تر احساس نمی‏كند ؟ ! بنابر اين به قول آقای كانت انسان اگر فرمان وجدان را اطاعت كند نيز احساس تلخی می‏كند ، چون خودش گفت ما آن را از سعادت جدا می‏كنيم ، پس‏ كار سخت و دشواری است فرمان وجدان را اگر اطاعت بكنيم احساس رنج‏ می‏كنيم ، احساس تكليف به معنی كلفت و مشقت می‏كنيم ، مخالفت هم بكنيم‏ باز بدتر احساس رنج می‏كنيم پس چه اطاعت كنيم و چه نكنيم در هر دو حال‏ احساس رنج می‏كنيم اين معنی ندارد و چنين چيزی محال است ، به دليل اينكه‏ انسان آنجا كه فرمان وجدان را مخالفت می‏كند رنج می‏برد و درد می‏كشد به‏ همين دليل وقتی انسان ندای وجدان را اطاعت می‏كند غرق در نوعی خاص از مسرت و شادی می‏شود ، يك نوع مسرت و شادی كه قابل توصيف نيست آنكه‏ ايثار می‏كند ، بعد از ايثارش درونش به نوعی گلشن می‏شود آنكه رنج خود و راحت ياران می‏طلبد ، بعد از اينكه برای راحت ديگران رنجی متحمل می‏شود ، در وجود خودش نوعی مسرت و رضايت احساس می‏كند كه نظير آن را انسان در هيچ لذت حسی درك نمی‏كند بوعلی برای همين مطلب ، در خاتمه " اشارات‏ " بحثی باز كرده است تحت عنوان اينكه اشتباه است اگر ما لذت را منحصر به