جامعه و تاريخ - صفحه : 90

" نبرد بولتاوا نبود كه مايه سقوط شارل دوازدهم پادشاه سوئد شد . او اگر در بولتاوا شكست نمی‏خورد در جای ديگر دچار شكست می‏گرديد . پيشامدهای تصادفی به آسانی جبران می‏شوند ، اما در برابر آن پيشامدهايی كه‏ دائما از طبيعت چيزها ناشی می‏شود نمی‏توان مصون ماند " ( 1 ) .

3 آيا طبيعت تاريخ مادی است ؟

اينكه طبيعت تاريخ چه طبيعتی است ، آيا طبيعت اصلی تاريخ فرهنگی‏ است يا سياسی است يا اقتصادی است يا مذهبی است يا اخلاقی است و بالاخره آيا طبيعت اصلی تاريخ مادی است يا معنوی و يا طبيعتی مزدوج است‏ ، از مهمترين مسائل مربوط به تاريخ است . تا اين مسأله حل نگردد شناخت‏ ما از تاريخ ، شناخت صحيح نخواهد بود . بديهی است كه همه عوامل مادی و معنوی نامبرده دربافت تاريخ مؤثر بوده‏ و هست . سخن در اوليت و تقدم و اصالت و تعيين كنندگی است . سخن در اين است كه كداميك از اين عوامل روح اصلی تاريخ و هويت واقعی او را تشكيل می‏دهد ؟ كداميك از اين عوامل می‏تواند ساير عوامل را توجيه و تفسير كند ؟ كداميك از اينها زيربناست و ساير عوامل روبنا ؟ معمولا صاحبنظران ، تاريخ را يك ماشين چند موتوره می‏دانند

پاورقی : . 1 همان مأخذ و همان صفحه .