شرح منظومه1 - صفحه : 193

موضوع قضيه به نحو مخصوصی لحاظ شده است در مثال اول مستقيما يك عده‏ افراد در نظر گرفته شده‏اند و گفته شده كه اين افراد مخصوص معين دارای‏ فلان صفت هستند و در مثال دوم گفته شده كه فلان مفهوم در ظرف ذهن دارای‏ فلان صفت است و در مثال سوم گفته شده كه فلان طبيعت اين حيثيت و اين‏ شأنيت را بالفعل دارد كه اگر موجود بشود دارای فلان خاصيت است و در مثال چهارم گفته شده كه حقيقت ذات مثلث اين است و هيچ نظر به مرتبه‏ تحقق و واقعيت آن نداشته‏ايم و در مثال پنجم گفته شده كه اين ماهيت‏ همواره خاصيت امكان وجود را دارد و اين خاصيت هم بالفعل بر او مترتب‏ است و شأنيت چيز ديگر نيست . بيانی كه حاجی سبزواری در ضمن اشعار گذشته كرد ، به اين نحو بود كه‏ مناط صدق قضايای خارجيه و حقيقيه انطباق با وجود عينی است ( در خارجيه‏ عينی بالفعل و محقق و در حقيقيه اعم از وجود بالفعل و وجود مقدر ) و در قضايای ذهنيه مناط صدق انطباق با نفس الامر است . اين بيان گذشته از اينكه با بيانی كه خود حاجی در منظومه منطق كرده است مخالفت دارد و مناقض است ، درست هم نيست ، صحيح همان است كه در منظومه منطق گفته‏ است . در آنجا گفته است كه مناط صدق قضايای خارجی انطباق با وجود عينی‏ است و مناط صدق قضايای ذهنی انطباق با وجود ذهنی و مناط صدق قضايای‏ حقيقيه انطباق با نفس الامر است و ظاهر اين است كه علت اينكه در اينجا از نظر منظومه منطق عدول كرده است اين است كه ديده اگر در قضايای ذهنيه‏ بگويد كه مناط صدق انطباق با وجود ذهنی است لازم می‏آيد كه همه قضايای‏ كاذبه صادق باشند زيرا هر قضيه كاذبه‏ای انطباق با ذهن دارد زيرا تصور ذهنی دارد و روی همين جهت است كه ما می‏بينيم حاجی