فلسفه تاريخ2 - صفحه : 154

بالاسر شماست . اگر شما از اينجا برويد بيرون در خيابان ، اين اضافه ديگر تغيير می‏كند و سقف بالاسر شما نيست . اگر شما از اين پله‏ها برويد پشت‏ بام ، قضيه برعكس می‏شود ، شما بالای سقف هستيد ، سقف ديگر بالای شما قرار ندارد . ولی اين فوقيت اسمش تاثير و تاثر نيست ، يعنی اگر اينجا ما می‏گوييم نسبتی بر قرار است ، اين نسبت غير از عليت است ، نه اينكه‏ رابطه‏ای به نام عليت و تاثير اينجا در كار است . ماركس و ديگران كه آمدند ، آن فلسفه ذهنی هگل را در عين اينكه‏ قسمتهايی از آن را قبول كردند قسمتهايی از آن را عوض كردند ، آنچه كه او به نام همبستگی اشيا و اضافات ميان اشيا بيان می‏كرد اينها تحت عنوان [ (تاثير " بيان كردند . تاثير مساوی است با عليت . اگر ما بگوييم تاثير متقابل يعنی عليت متقابل ، اما همان‏طور كه عرض كردم صرف كلمه [ (عليت‏ متقابل " نمی‏تواند برای ما دليلی باشد كه زيربنا و روبنا را حذف كنيم ، چرا ؟ برای اينكه عليت متقابل ممكن است به اين معنا باشد كه دو چيز يكی‏ علت مقدم بر ديگری است و يكی معلول است ، يكی به وجودآورنده ديگری‏ است و ديگری به وجود آورده شده از ناحيه اوست ، ولی همان كه از ناحيه‏ ديگری به وجود می‏آيد روی خالق و آفريننده خودش اثر می‏گذارد . بنابراين‏ به اين شكل حرفشان قابل توجيه است اگرچه خودشان به اين بيان مطلب را نگفته‏اند . می‏گويند ما اگر گفتيم تاثير متقابل ، مقصودمان عليت متقابل‏ به معنای اينكه عليت اين نسبت به آن و عليت آن نسبت به اين به طور