حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 247

فصل ( 18 ) موضوع حركت چيست ؟ آيا موضوع حركت جسم است يا غير جسم؟

اين فصل مختصر است و مطالبش مهم نيست ولی در دنبال همين فصل مباحثی‏ تحت عنوان " حكمة مشرقيه " ( 1 ) بحث شده كه خيلی دقيق است و فهميدن‏ آن برای فصلهای بعدی و درك حركت جوهريه لازم است . عنوان اين فصل‏ اينست كه موضوع حركت چيست ؟ آيا جسم است يا چيز ديگر ؟ در ابتداء بايد معنای " موضوع " را مشخص كنيم كه اصلا حركت به موضوع‏ نياز دارد يا نه ؟ بعدا خواهيم گفت كه حركت به شش چيز نياز دارد : به‏ فاعل كه به آن " ماعنه الحركه " می‏گويند ، به قابل يا موضوع كه به آن‏ " مابه الحركه " می‏گويند ، غايت يا " مااليه الحركه " مسافت يا " مافيه الحركه " ، زمان يا " ماعليه الحركه " و مبدأ يا " ما منه‏ الحركه " . مقصود از موضوع " ما به الحركه " يا به تعبير ديگر قابل‏ است . در فصل دوازدهم به تفصيل گفتيم كه اساس آن فصل بر اينست كه حركت هم‏ به فاعل و هم به قابل نياز دارد و فاعل حركت نمی تواند همان قابل حركت‏ باشد و نيز در همانجا گفتيم كه حركت نيازمند متحرك است كه حركت را قبول بكند ، پس در واقع مقصود از " موضوع " همان " قابل الحركة " يا " متحرك " است .

پاورقی : 1 - [ بحث " حكمةالمشرقيه " فصل مستقلی است و در دنباله فصل هجدهم‏ نيست ناشر ] .