ده گفتار - صفحه : 72

قسمت قضاء غير از قسمت احتساب بوده است . اصطلاح حسبه و احتساب در مورد امر به معروف و نهی از منكر يك اصطلاح‏ مستحدثی است كه از همان زمانهائی كه دائره احتساب در حكومت اسلامی به‏ وجود آمد اين كلمه هم به معنای امر به معروف و نهی از منكر استعمال شد و الا در قرآن يا اخبار نبوی ( ص ) يا روايات ائمه اطهار ( ع ) اين كلمه‏ در مورد امر به معروف و نهی از منكر استعمال نشده . نه در اخبار و روايات شيعه اين كلمه به اين معنی ديده می‏شود و نه در اخبار و روايات‏ اهل تسنن . در دوره‏های بعد كه اين كلمه در اجتماع اسلامی برای خود جا پيدا كرد تدريجا در اصطلاح فقهاء و علماء هم راه پيدا كرد و بعضی باب امر به‏ معروف و نهی از منكررا " باب الحسبه " ناميدند . در ميان علماء شيعه‏ آن مقداری كه من ديده و اطلاع دارم ، از فقهاء ، شهيد اول محمد بن مكی‏ است كه در كتاب " دروس " رسما تحت عنوان كتاب الحسبه از امر به‏ معروف و نهی از منكر نام می‏برد ، و از محدثين ، مرحوم فيض كاشانی است‏ در كتاب " وافی " . ولی مرحوم فيض حسبه را تعميم داده به طوری كه‏ شامل كتاب جهاد و امر به معروف و نهی از منكر و كتاب حدود می‏شود . صاحب " مجمع البحرين " هم با اينكه تنها درصدد تفسير و شرح لغاتی است‏ كه در قرآن كريم يا احاديث آمده است و همان‏طوری كه عرض كردم در قرآن‏ كريم و حديث اين ماده به معنی امر به معروف و نهی از منكر نيامده ، در عين حال به ملاحظه اينكه در عصر صاحب " مجمع البحرين " اين ماده به اين‏ معنی استعمال می‏شده ، می‏گويد : " الحسبة هو الامر بالمعروف و النهی عن‏ المنكر " .