فلسفه تاريخ2 - صفحه : 131

كمونيستی معنی ندارد كه دين وجود داشته باشد و نيازی به مبارزه با دين و مذهب وجود ندارد چون علتش وجود ندارد . اين مثل اين است كه سماوری كه‏ شما به برق متصل كرده‏ايد چون به برق متصل كرده‏ايد آبش دارد می‏جوشد . اگر شما دو شاخه آن را از برق بكشيد خود به خود تدريجا سرد می‏شود . امكان‏ ندارد كه در حالی هم كه آن را از برق كشيده‏ايد باز شما نگران اين باشيد كه يك وقت به جوش نيايد . وقتی علت نباشد ديگر معلول امكان ندارد وجود داشته باشد . هنوز هم يكی از دردسرهای عظيم در كشورهای كمونيستی گرايش جوانهاست به‏ دين و مذهب و هر چندی يك بار حتی در سطح روزنامه‏های مهم شوروی و غير شوروی اين مساله طرح می‏شود كه باز چنين شده است ، بايد چنين كرد ، بايد چنان كرد . اين به نحوی شكست اين تز است والا ديگر در آن كشورها [ گرايش به دين ] معنی ندارد برای اينكه علتها كه از بين رفته است معنی‏ ندارد كه معلول وجود داشته باشد .

خود را گم كردن

مطلبی را من اجمالا اشاره می‏كنم چون اين بحث خيلی طولانی است ، و خيلی‏ عميق و لطيف و شيرين است . به نظرم در يكی از نوشته‏هايم هم نوشته باشم‏ . سالهای اولی بود كه من به تهران آمده بودم و هنوز مطالعاتم در اين‏ مسائل خيلی ضعيف بود . شبهای پنجشنبه يك جلسه تفسيری داشتيم برای يك‏ عده از بازاريها . در واقع يك منتخبات آياتی بود . حدود سالهای 33 و 34 بود . آنجا به يك مطلبی برخورد كردم كه در همان دفترهای آن وقت‏ يادداشت كردم و آن اينكه ما از قرآن يك مطلبی را دريافت می‏كنيم كه‏ جالب است يعنی توجه انسان را جلب می‏كند كه منظور چيست و آن مطلب اين‏ است : گاهی تعبير می‏شود كه انسان خود را فراموش كرده است : « " نسوا الله فانسيهم انفسهم " »(1) انسان خودش را فراموش كرده ، خودش را از ياد برده است. گاهی تعبير ، " خود باختن " است : « " قل ان الخاسرين‏ الذين خسروا انفسهم " »(2). معمولا ما سود و زيان كه می‏گوييم ، چه سود و چه زيان ، در مورد اموری است كه به

پاورقی : . 1 حشر / . 19 - . زمر / . 15