فلسفه اخلاق - صفحه : 145

نبايد خودش را ببازد ، نبايد خودش را بفروشد ، و از طرف ديگر ، انسان‏ بايد با هوای خودش مبارزه كند كه اين " خود " فرمان به بدی می‏دهد از جمله قرآن می‏گويد : آيا ديدی آن كسی را كه خواسته های خود را معبود خويش‏ قرار داد ؟

" نفس " در سنت و حديث

حال می‏رويم سراغ سنت و حديث مثلا می‏رويم سراغ نهج البلاغه . در يك جا می‏بينيم نفس و هوای نفس با شدت و كوبندگی عجيبی كوبيده می‏شود ، و اين‏ موارد زياد هم هست : « المؤمن لا يمسی و لا يصبح الا و نفسه ظنون عنده » ( 1 ) مؤمن خصلتش اين است : صبحی را به شام نمی‏برد و شبی را به صبح‏ نمی‏آورد مگر اينكه نفسش مورد بد گمانی او است ، هميشه با يك نوع بد گمانی به نفس خود نگاه می‏كند ، مثل آدمی كه همسايه خائنی داشته باشد كه‏ به او اعتماد ندارد و دائما در فكر اين است كه اين همسايه خيانتی نكند علی ( ع ) می‏گويد : مؤمن بايد هميشه به نفس خودش به چشم يك خائن و كسی‏ كه نمی‏شود به او اعتماد كرد و مورد بدگمانی و بدبينی است نگاه كند ، كه‏ در اين زمينه ، در ادبيات اسلامی چه عربی و چه فارسی بسيار است . سعدی‏ می‏گويد :

مرا شيخ دانای مرشد شهاب
دو اندرز فرمود بر روی آب
يكی اينكه در نفس خوشبين مباش
دگر اينكه در غير بدبين مباش

به مردم بدبين نباشيد ، به خودتان خوشبين نباشيد .

پاورقی : 1 ) نهج البلاغه فيض ، خطبه 175 ، ص 566 به اين صورت : . . . ان المؤمن » . . .