انسان و سرنوشت - صفحه : 13

بلكه مقتضای طبيعت زمان اين است كه هر قومی فقط دوره محدود و معينی از ترقی و تعالی را طی كنند و سپس راه فنا و زوال و انحطاط را بپيمايند ؟ اگر عامل خاصی سبب انحراف و انحطاط مسلمين شده است ، آن عامل چيست‏ ؟ آيا خود اسلام را بايد مسؤول انحطاط مسلمين شناخت - آنچنانكه بسياری از غربيان ( نه همه كه احيانا گرفتار تعصب مسيحی هستند و يا بالاتر ، مأموريت استعماری دارند ، ادعا می‏كنند - يا اسلام از اين مسؤوليت‏ مبراست ، و مسلمانان خود مسؤول اين انحطاط می‏باشند ، و يا نه به اسلام‏ مربوط است و نه به مسلمانان ، علت اين انحطاط ، ملل و اقوام غير مسلمان‏اند كه در طول تاريخ چهارده قرنی اسلام ، به انحای مختلف ، با مسلمانان سروكار داشته‏اند ؟ پاسخ به اين پرسش ، كار ساده‏ای نيست ، يك‏ رشته مباحث‏نسبتا طولانی بايد پيش كشيده شود و در هر يك از آنها با اسلوب علمی تحقيق كافی به عمل آيد . در اين سلسله مباحث آنچه به عنوان مقدمه لازم است طرح شود ، نموداری‏ از عظمت و انحطاط مسلمانان است و طبعا مشتمل خواهد بود بر مطالب ذيل : . 1 پايه عظمت و رفعت تمدن اسلامی . . 2 علل و موجبات و مايه‏های تمدن اسلامی . . 3 تأثير اسلام در اعتلای مسلمين . . 4 اقتباس و مايه‏گيری تمدن جديد اروپايی از تمدن اسلامی . . 5 وضع حاضر جهان اسلامی از نظر مظاهر انحطاط و تأخر . . 6 با آنكه تمدن اسلامی نابود شده ، اسلام به صورت نيرويی زنده و فعال‏ و گسترش يابنده باقی مانده است و با نيرومندترين نيروهای نو اجتماعی و انقلابی رقابت می‏كند .