فلسفه تاريخ1 - صفحه : 251

كه روح اين پيكر همان معارف و معنويات است ، مثل خود توحيد و نبوت و امامت انسان بدون نبوت با فكر شخصی خودش می‏تواند به يك توحيدی برسد اما نه توحيدی كه شايسته يك انسان است بلكه يك توحيد ناقص همچنين‏ هيچيك از توحيد و نبوت بدون اينكه امامت باشد به مرحله كمال خود نمی‏رسند ، يعنی نبوت مكمل توحيد است ، به اين معنی كه مبين توحيد است‏ ( البته هدف اصلی همه اينها توحيد است ) و به وسيله نبوت ، آنكه روح‏ دين است يعنی توحيد كمال پيدا می‏كند و به وسيله امامت بيشتر پس ، از آن نظر كه معنويت به آخرين حد و به اوج خود می‏رسد ، اين طی مراحل است [ و كلمه ] " « اكملت » " [ به كار رفته است ، و ] به آن اعتبار كه‏ دستوری از دستورهای دين رسيده و اين دستور كه پس از دستورهای ديگر آمده‏ ، آخرين خشتی است كه در اين ساختمان به كار رفته ، كلمه " « اتممت " استعمال شده است . در اصطلاح ما نيز كلمه " كمال " بنابر همين تعريف در جايی گفته می‏شود كه يك استعداد طبيعی در يك شی‏ء وجود داشته باشد و اين استعداد ، امكان‏ اين را كه به فعليت برسد دارا باشد اين امر بالقوه وقتی كه به صورت‏ طبيعی به حال بالفعل در می‏آيد يعنی در طبيعت شی‏ء باشد و به مرحله فعليت‏ برسد هر مرحله فعليت نسبت به مرحله امكان قبلی كمال است چون همان است‏ كه به مرحله وجود و واقعيت می‏رسد ، يعنی قبل از اين به صورت بطون و به‏ طور مضمر و ضمنی در شی‏ء وجود دارد ، [ و در اين مرحله به فعليت می‏رسد ] مثلا در يك تخم هندوانه ، بالقوه يك هندوانه واقعی وجود دارد ولی فعليت‏ ندارد اما وقتی كه ما اين تخم را كاشتيم و درست مراقبت كرديم و بعد ، از اين تخم بوته ای به وجود آمد و از آن بوته چندين هندوانه پديد آمد ، اين همان قوه است كه به فعليت رسيده و قهرا هر فعليتی نسبت به قوه‏ خودش كمال است ، چون در نهايت كمال و نقص به وجود و عدم برمی‏گردد كما اينكه فعليت و قوه هم به وجود و عدم برمی‏گردد ، يعنی نيستی‏ای كه امكان‏ هستی دارد تبديل به هستی می‏شود .