فلسفه تاريخ2 - صفحه : 168

توجيه است كه خودش ضد آن را نگفته باشد . اگر خودش ضد آن را گفته باشد ديگر قابل توجيه نيست . آيا اصل تاثير متقابل را می‏شود مرتبط كرد با همان اصل تضاد ، بگوييم تز از خودش آنتی‏تز را به وجود می‏آورد و اينها روی هم تاثير می‏گذارند سنتز را به وجود می‏آورند ؟ خير ، البته اصل تاثير متقابل شامل همين شی و ضد خودش هم می‏شود اما اختصاص به اين ندارد ، نه اينكه همان را دارند می‏گويند ، اختصاص به آن‏ ندارد . قانون نظم كه حاكم است همين اصل تاثير متقابل است ، يعنی نظمی كه بر جهان حاكم است ناشی از تاثير متقابل است . البته اين نظم غير از آن نظم است ، درست است ، اين خودش ارتباط است نه نظم . قبلا هم بحث كرده‏ايم . يكی سخن در ا ين است كه اشيا جهان‏ آيا با يكديگر در رابطه هستند يا بی‏ارتباط با يكديگرند ؟ آنها الهيون را متهم می‏كنند كه الهيون قائل به اصل گسستگی هستند يعنی می‏گويند كه هر چيزی‏ خودش خودش است قطع نظر از همه اشيا ديگر ، ولی ما می‏گوييم اين‏طور نيست ، همه چيز به همه چيز بستگی دارد و هيچ چيزی را جدا از اشيا ديگر نمی‏توان شناخت و تعريف كرد ، چون هر چيزی در حال تاثير متقابل با اشيا ديگر است . البته اينجا اينها يك قدم هم جلوتر می‏روند كه همان ممكن‏ است كه توجيه ما را در اينجا به ضرر آنها مخدوش كند . (در آن جلسه‏ پزشكان اين قضيه را ما طرح كرديم . )البته اين را هم باز هگل گفته است . حرفهای خيلی پرمغز و لااقل عميق هرجا هست مال خود هگل است . قدما برای اشيا ماهيتی و وجودی قائل بودند و در عين حال يك سلسله‏ اضافات و روابط با اشيا ديگر . مثلا می‏گفتند انسان در ذات خودش چيزی‏ است و همين انسان كه در ذات خودش چيزی است با اشيا ديگر در ارتباط است . انسان در ذات خودش چيزی است ، اين درخت در ذات خودش چيزی‏ است ، زمين در ذات خودش چيزی است و تعريفش به همان ذاتش است . مثلا در تعريف انسان می‏گوييم