فلسفه تاريخ2 - صفحه : 72

كرد . " بدين ترتيب از نظر هگل بشريت متفكر است كه در مرحله سوم تاريخ را می‏سازد در حالی كه از نظر ماركس برعكس ، قوای مادی است كه اين كار را می‏كند . " (1) پس نتيجه اين است كه تاريخ از انسان شروع می‏شود . بعد از اينكه اين‏ مثلث به‏وجود آمد ، مرحله تعالی انسان همان مرحله ساختن تاريخ است . پس‏ انسان است كه تاريخ را ساخته است . می‏گويد : " در حالی كه از نظر ماركس برعكس ، قوای مادی است كه اين كار را می‏كند . " شك ندارد كه‏ اين با فلسفه هگل سازگار نيست . از نظر اينها انسان خودش يك موجود ساخته شده است ، يعنی انسان بيش از آنكه سازنده تاريخ باشد ساخته شده‏ تاريخ است . در فصلهای بعد راجع به ماترياليسم تاريخی تعبيری دارد ، می‏گويد ماترياليسم تاريخی - يا به قول او ماديگرايی تاريخی - يك برداشت‏ اقتصادی از تاريخ است و يك برداشت تاريخی از اقتصاد . من آنجا يادداشت كردم : " و در عين حال يك برداشت اقتصادی از انسان است و يك برداشت تاريخی از انسان ، بدون آنكه يك برداشت انسانی از اقتصاد باشد يا يك برداشت انسانی از تاريخ باشد " و اين نكته بسيار اساسی در اينجاست ، يعنی اين ماديگرايی تاريخی ، برداشتی اقتصادی از تاريخ است و برداشتی تاريخی از اقتصاد . " برداشتی اقتصادی از تاريخ است " يعنی‏ اقتصاد نيروی محرك تاريخ است . " برداشتی تاريخی از اقتصاد است " يعنی اقتصاد خودش كه نيروی محرك است در عين حال يك جريان است نه يك‏ امر ثابت . اما " برداشتی اقتصادی از انسان است " برای اينكه ماهيت‏ انسان و انسانيت انسان را اقتصاد می‏سازد ، يعنی انسان از خودش اصالتی‏ ندارد . " برداشتی تاريخی از انسان است " يعنی انسان هم يك واقعيت‏ ثابتی نيست و هيچ جنبه فطری در انسان نيست كه ثابت باشد ، همه چيز انسان حتی اصول فكری ، اصول عاطفی ، آنچه را كه " انسانيت " می‏نامند - كه ما در بحث فطرت طرح كرديم همه اينها يك سلسله امور متغير و متحول و نسبی است . آن وقت در كنار اين ، هيچ

پاورقی : . 1 همان .