آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 224

خلاصه نظريه كانت را اينچنين می‏توان تقرير كرد : الف . ما ميان كارها فرق می‏گذاريم ، برخی را اخلاقی و برخی را غير اخلاقی و يا ضد اخلاقی تشخيص می‏دهيم . كار اخلاقی ، با ارزش و شايسته‏ ستايش و تحسين است ، كار ضد اخلاقی ارزش منفی و پائين آورنده دارد و شايسته نكوهش و مذمت است ، و كار غير اخلاقی نه شايسته تحسين است و نه‏ شايسته ملامت ، نه با ارزش است نه ضد ارزش . مثلا يك كاسب كه از صبح‏ تا غروب برای زندگی شخصی خود معامله می‏كند ، اگر در بين [ كار ] يك‏ مشتری به جای ده تومان اشتباها صد تومان به او بدهد و برود ، آن كاسب‏ اگر به دنبال او برود و او را متوجه اشتباهش كند و بقيه پولش را به او بدهد ، يك كار باارزش كرده است ، واگر از غفلت او سوء استفاده كند و پول را برای خود بردارد يك كار ضد ارزش انجام داده است ، اما كارهای‏ عادی و معمولی روزانه او نه با ارزش است و نه ضد ارزش . ب . كار با ارزش ، آنگاه باارزش است كه از روی اختيار و آزادی باشد ، پس اگر از روی اجبار و اضطرار باشد ، فاقد ارزش است . مثلا اگر كاسب‏ مزبور از ترس پليس پول را بدهد ، ارزشی ندارد . ج . كار با ارزش كه از روی اختيار و آزادی صورت گيرد ، آنگاه باارزش‏ است كه از اراده نيك ناشی شده باشد ، و اراده نيك اراده‏ای است كه از انگيزه نيك پديد آمده باشد ، و انگيزه نيك عبارت است از احساس‏ تكليف . د . مقصود از تكليف چيست ؟ مقصود از تكليف فرمانی