آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 93

قياس استثنائی همواره يك قضيه شرطيه است ، خواه متصله و خواه منفصله ، و مقدمه دوم يك استثناء است . استثناء به طور كلی به چهار نحو ممكن‏ است صورت گيرد ، زيرا ممكن است مقدم استثناء شود و ممكن است تالی‏ استثناء شود ، و در هر صورت يا اين است كه به صورت مثبت استثناء می‏شود و يا به صورت منفی . مجموعا چهار صورت می‏شود : 1 - وضع ( اثبات ) مقدم . 2 - رفع ( منفی ) مقدم . 3 - وضع تالی . 4 - رفع تالی ( 1 ) .

قياس اقترانی

چنانكه دانستيم در قياس اقترانی ، نتيجه در مقدمتين پراكنده است . مقدمه‏ای كه مشتمل بر اصغر است صغرا ناميده می‏شود و مقدمه‏ای كه مشتمل بر اكبر است كبرا خوانده می‏شود و البته همانطوری كه قبلا اشاره شد ، خود مقدمتين كه مولد نتيجه هستند نمی‏توانند نسبت به يكديگر بيگانه باشند ، وجود يك " رابط " يا " حد مشترك " ضرورت دارد ، و نقش اساسی به‏ عهده

پاورقی : ( 1 ) اكنون ببينيم اگر پرسش شود كه آيا قياس در همه صور ، يعنی خواه‏ مقدمه اولش متصله باشد و خواه منفصله ، و خواه استثناء متوجه مقدم باشد و يا متوجه تالی ، و خواه اثبات كند مقدم و يا تالی را و خواه نفی ، آيا در همه اين صور منتج است ؟ و يا تنها در برخی از اينها صور منتج است ؟ پاسخ اين است كه فقط در برخی از صور منتج است ، به تفصيلی كه اينجا گنجايش ذكر ندارد .