فلسفه تاريخ1 - صفحه : 158

قبول نداشته باشد . او برخی تمايلات ماركسيستی دارد . نشان می‏دهد . ولی‏ مطلب اين است . بعد می‏گويد : " اين عنصر فريبنده طبيعت انسانی آنقدر از قرن به قرن و كشور به كشور تغيير كرده كه مشكل می‏توان آن را جز پديده ای تاريخی متأثر از شرايط و حدود اجتماعی موجود به حساب آورد " يعنی حرف شما می‏شود در مورد فطرت . بله همين است اين ضد آن حرف است ما اين حرفش را به همين جهت قبول‏ نداريم ما در مسأله جامعه و فرد گفتيم كه در اينجا اصالت فرد است در عين اصالت جامعه معنايش اين است كه قسمتی از شخصيت انسان نه آن جنبه‏ جسمانی كه جنبه به اصطلاح بيولوژيك دارد اصالتهای فطری است كه اينها به‏ دست خلقت صورت گرفته و تغيير پذير هم نيست : « فطرش الله التی فطر الناس عليها لا تبديل لخلق الله »( 1 ) و بر روی اين است كه تأثيرات‏ اجتماعی پيدا می‏شود مثلا حال در غير مسأله دين و مذهب در انسان به طور فطری غريزه علم جويی وجود دارد اين يك حالت روحی معنوی فطری است ، يعنی جويندگی علم را جامعه به انسان نداده است طبق نظريه اينها انسان در ذات خودش يك موجود بی‏تفاوتی است ، حتی تمايل به علم را هم محيط به او می‏دهد و اين عشق را هم محيط برای او می‏آفريند ولی طبق نظريه فطری چنين‏ نيست ، در انسان اساسا ميل به جويندگی ، كاوشگری و عقب زدن پرده جهالت‏ و نادانی ، يك ميل طبيعی است ، فورانی است كه از درون انسان هميشه‏ می‏جوشد ، و يك اصل علمی است ، ولی اين كه اين ميل چگونه بايد هدايت‏ شود به جامعه مربوط است مثلا در محيطی كه جامعه در مرحله ای است كه در آن فقط مكتبخانه وجود دارد و در مكتبخانه هم فقط می‏آيند از الفبا و الف‏ زبر ان و الف سرگردان و ابجد سخن می‏گويند او قهرا غريزه اش به اين شكل‏ ارضاء و اشباع می‏شود و در

پاورقی : . 1 روم / . 30