شرح منظومه2 - صفحه : 71

اين محرك ضرورت دارد . اكنون نقل كلام می‏كنيم به اين محرك ، اگر ثابت‏ است پس غير جسمانی است و ثبت المطلوب و اگر آن هم متحرك است پس‏ او نيز به محركی ديگر احتياج دارد و بالاخره اگر منتهی نشود به محركی‏ ثابت ، مستلزم تسلسل علل غير متناهيه است و تسلسل علل غير متناهيه‏ چنانكه در فلسفه ثابت شده است محال است . پس محال است كه سلسله علل‏ منتهی نشود به محركی ثابت يعنی غير جسمانی ، پس سلسله محركات بايد منتهی گردد به محرك غير متحرك كه از آن به " محرك اول " تعبير می‏شود . حكمای اسلامی به يك اصل ديگر نيز معتقدند و در آن اختلافی ندارند و آن‏ اينكه علت واقعی حركت هر جسم همان طبيعتی است كه در خود جسم است . و به عبارت ديگر فاعل بلاواسطه حركات جسمانی ، طبايع خود اجسام است ، چه‏ در حركت طبعی و چه در حركت قسری ، و اما قوای بيرون از وجود جسم متحرك‏ ، فاعل بلاواسطه نمی‏باشند بلكه فاعل مع الواسطه می‏باشند و آن فاعل های‏ بيرونی اگر از نوع امور جسمانی باشند اثرشان بر روی طبيعت جسم مفروض‏ اين است كه به اصطلاح آن را " اعداد " می‏كنند ، و اگر از نوع علل غير جسمانی باشد اثرشان بر روی طبيعت جسم اين است كه آنرا " ايجاد " می‏كنند . به هر حال هر علتی غير از طبيعت خود جسم نمی‏تواند تاثير بلاواسطه در حركت آن جسم داشته باشد . بنابر اين آنجا كه در برهان اثبات‏ محرك اول گفتيم كه حركت به محرك احتياج دارد بايد اين توضيح بر آن‏ اضافه شود كه مقصود اين است كه حركت احتياج دارد به طبيعتی كه در خود آن جسم باشد تا بتواند آن جسم را به حركت در آورد و اگر آن طبيعت نيز از آن نظر كه نمی‏تواند ثابت و يكنواخت باشد احتياج داشته باشد به محركی‏ ، بايد گفت كه آن طبيعت احتياج دارد به فاعل