مساله شناخت - صفحه : 224

است كه دو پوچی دارد . می‏گوييم : تو خودت به يك سلسله امور محال‏ معتقدی ، آيا می‏توان محالها را اول به صورت يك فرضيه پذيرفت و بعد اين‏ فرضيه‏ها را در عالم واقعيت و در لابراتوار آزمايش كرد ؟ ! . اصلا " آزمايش می‏كنيم " يعنی آن را به وجود می‏آوريم تا بتوانيم آزمايش كنيم ، پس آن ، محال نيست . پس خلاصه اشكال اول نظريه‏ای كه می‏گويد " معيار شناخت عمل است " اين‏ است كه به فرض اينكه درست باشد ، در همه جا درست نيست . شناختهائی‏ داريم كه برای همه ما روشن است و جزء روشنترين شناختهاست و حال آنكه با معيار عمل قابل تعيين نيست ، يعنی با محك عمل نمی‏شود آنها را محك زد .

اشكال دوم

فرض كنيد كسی می‏گويد فلان شی‏ء در اثر حرارت فلان حالت را پيدا می‏كند . بعد ما حرارت می‏دهيم و می‏بينيم عينا همان حالت را پيدا كرد . اين دليل‏ بر درستی آن است . اگر كسی سؤال كند اين كه " اگر چيزی در عمل جواب‏ درست داد دليل درستی آن است " به چه دليل [ درست است ] ؟ مثلا اگر فرضيه ما اين باشد : " آهن اصلا در حرارت منبسط نمی‏شود " ولی در عمل‏ ببينيم منبسط می‏شود ، از كجا كه اين ، دليل باشد بر اين كه اين فرضيه‏ نادرست است ؟ يا وقتی گفتيم كه منبسط می‏شود و در عمل منبسط شد ، از كجا معلوم كه اين فرضيه درست است ؟ می‏گويد اين كه ديگر بديهی است ، قابل‏ مناقشه نيست . به محض اينكه می‏گويد " بديهی است "