حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 117

اشكالات وارده بر براهين ذاتی نبودن حركت : اشكال به برهان اول : برهان اول اين بود كه اگر حركت ذاتی شی‏ء باشد سكون در اجسام محال خواهد بود و حال آنكه ما در جهان سكونهائی و حركاتهائی مشاهده می‏كنيم ، پاسخ اين استدلال چنين است كه شما مقدمات خود را از طبيعيات قديم اخذ كرده ايد و در تصور پيشين بشر از طبيعت چنين‏ انگاشته شده بود كه مثلا اين چوب ، يا اين سنگ و يا اين آجر و آهن ، اينها هر كدام يك جسمند يعنی يك واحد جسمند ، و بنابراين گاه متحرك و گاه ساكن می‏شوند . حال آنكه در علم فيزيك اين مسئله از مسلمات است كه‏ جهان مادی مركب از اجزا و ذراتی بسيار كوچك می‏باشند كه قابل تشخيص با چشم ما نبوده و اين ذرات دائما در حال حركت و تغيير وضع و مكان هستند و آنچه را كه ما جسم می‏ناميم فی الحقيقه واحد جسم نيست بلكه يك كل مجموعی‏ و واحد اعتباری است كه در ذرات خود مركب از اجزاء فوق العاده ريزی‏ است كه مدام در جنبش و تكاپو می‏باشند و آنچه را كه ما به عنوان يك جسم‏ ، ساكن می يابيم در حقيقت اجسامی هستند متحرك . خلاصه مطابق تجربيات‏ علمی امروز می‏توان در پايه اين استدلال كه " اجسام گاهی ساكنند " شك‏ كرد و لذا برهان تمام نيست . اشكال به برهان دوم : برهان دوم ناظر به اين بود كه چون ذات اجسام‏ ثابت است اگر ذات جسم علت حركت آن باشد لازم می‏آيد حركت مجتمع‏الاجزاء بوده ، اول و آخرش يكی باشند ، و اين چنين امری ديگر حركت نيست ، سكون‏ است . اين برهان هم می‏تواند در مورد حركات عرضيه و هم در مورد حركات‏ جوهری هر دو اقامه شود ، در هر يك از اين حركات كه فرض شود جواب خاصی‏ دارد ولی چون ملاصدرا اين برهان را از قدما نقل كرده كه آنها به حركت‏ جوهری قائل نبودند ، بنابراين بايد مورد بحث حركات عرضيه باشد . در اين‏ برهان از اصل