درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 268

ذهنی وحدت برای ما يك صورت ذهنی است و صورت ذهنی وجود برای ما صورت‏ ذهنی ديگر . و آنهائی كه خيال كرده‏اند يك مفهومند اشتباه كرده‏اند . همين‏ جا است كه عرض كرديم شيخ جمله‏ای می‏آورد كه قابل خدشه است . مدعا درست‏ است اما استدلالی كه در اين زمينه می‏كند قابل خدشه است .

هوهويت و وحدت

می‏گويند كه هو هويت از لواحق وحدت است . هر جا كه وحدت هست‏ هوهويت هم هست ، و هر جا كه وحدت نيست هوهويت هم نيست . و اگر در جائی كثرت مطلق باشد قهرا هوهويت هم در آنجا نمی‏تواند وجود داشته باشد . پس با اين حساب ما نمی‏توانيم اين چند چيز را از يكديگر جدا كنيم : وجود و وحدت را عملا نمی‏توانيم جدا كنيم . نمی‏توانيم بگوئيم يك شی‏ء اصلا وحدت ندارد ولی وجود دارد . يا نمی‏توانيم بگوئيم هوهويت به هيچ معنا ندارد ولی وجود دارد ، اگر هوهويت ند ارد وجودش مطلقا اعتباری است . همچنين وحدت و هوهويت را هم نمی‏توانيم از يكديگر تفكيك كنيم . اگر جائی وحدت هست هوهويت هست و اگر وحدت نيست هو هويت هم نيست . و اگر هوهويت را در جائی نفی كرديم وحدت را هم نفی كرده‏ايم ، و اگر وحدت‏ را نفی كنيم كثرت حقيقی را بجای آن نشانده‏ايم و در چنين صورتی حقيقت را از او نفی كرده‏ايم . وجود حقيقت است و با نفی حقيقت گفته‏ايم كه آن شی‏ء اعتباری است . آن مطلبی كه عرض كرديم در فلسفه‏های امروز آمده و مهم هم شده همين‏ مسأله است . بعضی آمده‏اند و هوهويت را نفی كرده‏اند بدون اينكه بخواهند وحدت را نفی كنند يا بدون توجه به اينكه وحدت هم بدينوسيله نفی می‏شود . اينها وجود را هم به يك معنا نفی كرده‏اند و به يك معنی ديگر نفی‏ نكرده‏اند . بگذاريد قبل از اين يك مطلب ديگر را هم عرض بكنم كه اشتباه نشود : هوهويت يعنی هوهو ، و اين همان حمل است . يك مسأله در كتب حكمای‏ خودمان مطرح است كه آيا در حمل ، كثرت من وجه و وحدت من وجه ضرورت‏