شرح منظومه2 - صفحه : 137

می بينيم تصورشان از واجب الوجود به يكی از دو شكل بالا است ( 1 ) اين تصورات و تعريفات ، ناشيانه و جاهلانه است . ما اگر بخواهيم‏ تعريف نسبتا دقيقی پيدا كنيم بايد آن را از زبان خود الهيون بشنويم . آنچه نزد همه الهيون مسلم است اين است كه ذات واجب الوجود ذاتی است‏ بی نياز و كامل الذات و بسيط . مفهوم " ساخته شدن " و " پديد آمدن " در او راه ندارد . او قائم به ذات و قيوم جهان و تكيه‏گاه جهان است‏ البته هر دسته از الهيون از نظر به دست دادن ملاك بی نيازی و كمال ذاتی‏ واجب الوجود و همچنين از نظر به دست دادن ملاك نياز و نقصان مخلوقات و معلولات او روی جهت خاصی تكيه می‏كنند . متكلمين به علت خاصی كه بعدا توضيح خواهيم داد تكيه‏شان از نظر ملاك بی‏ نيازی و كمال ذات واجب الوجود بر روی مفهوم " قديم " و " ازلی " است ، تصور متكلمين از ذات حق كه ملازم است با بی‏نيازی و كمال ، مساوی‏ است با ذات قديم و ازلی . يعنی ذاتی كه هميشه بوده و هيچگاه نبوده كه‏ نبوده است . از نظر متكلمين " قدم " مساوی است با " وجوب وجود " و " امتناع عدم " . ولی جمهور فلاسفه مفهوم قديم را برای معرفی ذات حق و به دست دادن ملاك‏ بی نيازی و كمال ذاتی حق كافی نمی‏دانند . از نظر آنها اين كه ذات حق‏ قديم است مطلب درستی است ولی قديم مساوی با ذات حق نيست ، . مانعی‏ نيست كه برخی مخلوقات و معلولات ذات حق نيز قديم باشند . به عقيده‏ء آنها عقول قاهره و همچنين ماده المواد هم قديم‏اند و هم معلول و مخلوق ، فلاسفه روی خود مفهوم وجوب وجود تكيه می‏كنند و می‏گويند واجب الوجود عبارت است از ذاتی كه

پاورقی : 1 - رجوع شود به كتاب " علل گرايش به ماديگری " از همين مولف ، بخش علت نخستين .