شرح منظومه1 - صفحه : 256

حكماء است از همين رو می‏گويد :

قد كان الافتقار للامكان
فليجعل القديم بالزمان

يعنی چون نيازمندی به علت ، به خاطر امكان است نه حدوث ، پس مانعی‏ ندارد كه قديم زمانی غير از خداوند وجود داشته باشد اختلاف نظر ديگر حكماء الهی با متكلمين ( متكلمين اسلامی ) كه از همين‏ جا ناشی می‏شود مربوط به " حدوث زمانی " عالم است . متكلمين می‏گويند : عالم حادث زمانی است به اين معنی كه اگر به قهقرا برگرديم هر چند ممكن است سابقه زمانی بسيار ممتدی در گذشته وجود داشته‏ باشد كه از قدرت محاسبه بشر خارج باشد ولی بالاخره به لحظه‏ای می‏رسيم كه‏ عالم پديد آمده و قبل از آن لحظه عالمی نبوده است . می‏گويند اگر عالم‏ حادث زمانی نباشد قديم زمانی است و اگر قديم زمانی باشد بی نياز از علت و خالق است و حال آنكه تغييرات و تبدلاتی كه در عالم صورت می‏گيرد نشانه ممكن الوجود بودن و مخلوقيت و معلوميت عالم است . اما حكماء الهی معتقدند كه عالم قديم است يعنی اصول و اركان عالم ازلی است و از لحاظ زمان هر اندازه به عقب برگرديم به مبداء و آغاز شروعی نمی‏رسيم ، زمان ابتدا و انتهائی ندارد . از نظر حكماء الهی : كل حادث مسبوق بماده و مده هر چيز تازه‏ای قبلا ماده حامل استعدادی‏ داشته است و هم پيش از او زمانی بوده است . از نظر حكماء الهی قديم‏ بودن عالم مستلزم بی نيازی آن از علت نيست ، زيرا مناط نيازمندی به‏ علت امكان ذاتی است نه حدوث ، و عالم ممكن بالذات است . آنچه عالم‏ را از علت بی نياز می‏كند وجوب