سيري در سيره ائمه اطهار - صفحه : 145

اين عبارت است ؟ از اينها بالاتر نحله‏های فقهی بود . مردم می‏آمدند مسئله‏ می‏پرسيد ند ، همين طور كه الان می‏آيند مسئله می‏پرسند . طبقاتی به وجود آمده بودند - در مراكز مختلف به نام " فقها " كه بايد جواب مسائل‏ مردم را می‏دادند : اين حلال است ، آن حرام است ، اين پاك است ، آن‏ نجس است ، اين معامله صحيح است ، آن معامله باطل است . مدينه خودش‏ يكی از مراكز بود ، كوفه يكی از مراكز بود كه ابوحنيفه در كوفه بود ، بصره مركز ديگری بود ، بعدها كه در همان زمان امام صادق اندلس فتح شد يك مراكزی هم به تدريج در آن نواحی تشكيل شد ، و هر شهری از شهرهای‏ اسلامی خودش مركزی بود . می‏گفتند فلان فقيه نظرش اين است ، فلان فقيه‏ ديگر نظرش آن است ، اينها شاگرد اين مكتب بودند . آنها شاگرد آن مكتب‏ ، و يك جنگ عقايدی هم در زمينه مسائل فقهی پيدا شده بود . از همه اينها داغتر - نه مهمتر - بحثهای كلامی بود . از همان قرن اول‏ طبقه‏ای به نام " متكلم " پيدا شدند ( كه اين تعبيرات را در كلمات‏ امام صادق می‏بينيم و حتی به بعضی از شاگردانشان می‏فرمايند : " اين‏ متكلمين را بگويد بيايند . " . متكلمين در اصول عقايد و مسائل اصولی‏ بحث می‏كردند : درباره خدا ، درباره صفات خدا ، درباره آياتی از قرآن كه‏ مربوط به خداست ، آيا فلان صفت خدا عين ذات اوست يا غير ذات اوست ؟ آيا حادث است يا قديم ؟ درباره نبوت و حقيقت وحی بحث می‏كردند ، درباره شيطان بحث می‏كردند ، درباره توحيد و ثنويت بحث می‏كردند ، درباره اينكه " آيا عمل ركن ايمان است كه اگر عمل نبود ايمانی نيست ، يا اينكه عمل در ايمان دخالتی ندارد ؟ " بحث می‏كردند ، درباره قضا و قدر بحث