انسان کامل - صفحه : 50

يك چيز محسوس و ملموس است ؟ نه ، محسوس و ملموس نيست ، ولی برای‏ وجدان عالی بشر ، آزادی آنقدر ارزش دارد كه كناسی را بر اسارت ترجيح‏ می‏دهد . آزادی واقعا يك ارزش بزرگ است . گاهی انسان می‏بيند در بعضی از جوامع ، اين ارزش به كلی فراموش شده ، ولی يك وقت هم می‏بيند اين حس‏ در بشر بيدار می‏شود . بعضی افراد می‏گويند بشريت و بشر يعنی آزادی ، و غير از آزادی ، ارزش ديگری وجود ندارد ، يعنی می‏خواهند تمام ارزشها را در اين يك ارزش كه نامش " آزادی " است ، محو كنند . [ " آزادی " ، تنها ارزش نيست ، ] ارزش ديگر " عدالت " است ، ارزش ديگر " حكمت " است ، ارزش ديگر " عرفان " است و چيزهای ديگر . . 4 عشق گاهی عشق - مثل آنچه كه در عرفان و تصوف و در غزليات عرفانی ما هست‏ - تنها ارزش انسانی می‏شود . " جلوه‏ای كرد رخش ديد ملك عشق نداشت " و يا : فرشته عشق نداند كه چيست ، قصه مخوان بخواه جام و گلابی به خاك آدم‏ ريز ( 1 ) ديگر ، تمام ارزشهای ديگر حتی عقل [ فراموش می‏شوند ] .

پاورقی : . 1 [ استاد در حاشيه خود بر ديوان حافظ چنين نوشته‏اند : " در نسخه‏ انجوی چنين است : به نظر ما ، در مصراع اول ، نسخه انجوی و در مصراع دوم ، نسخه حاضر [ كه مصراع اول آن چنين است :

فرشته عشق نداند كه چيست ای ساقی

] مرجع است . " ]