معاد - صفحه : 165

قول برگسون كه همين نظريه قدما را قبول دارد اين ابزارها هستند كه كند شده‏اند ، نه آن ظرف واقعی [ پر شده باشد ] . او معتقد است كه اشتباه‏ است كسی خيال كند كه چيزی فراموش می‏شود ، هيچ چيزی فراموش نمی‏شود و فراموشيهای ما عبارت است از اينكه قدرت بازگرداندن از حافظه به شعور ظاهر ، از ما گرفته می‏شود ، نه اينكه آن شی‏ء از حافظه ما محو شده ، از حافظه چيزی محو نمی‏شود . اگر آن مطلب را بگوييم كه ظرفيت روحی ما پايان ناپذير است ، و اگر ما بتوانيم علمی را از غير مجرای اين ابزارهای مادی كه كهنه و فرسوده‏ می‏شوند بگيريم ( مثلا از طريق الهام الهی ) ، ممكن است بی‏نهايت معلومات‏ بگيريم . به قول آنها يك پيغمبر می‏تواند بی‏نهايت معلومات را داشته‏ باشد ، ما هم می‏توانيم داشته باشيم ، روح ما هم آن ظرفيت را دارد ولی‏ چون از طريق چشم و گوش و اعصاب و . . . می‏خواهيم بگيريم زمان و تدريج‏ می‏خواهد و اينها كهنه و فرسوده می‏شوند و طبعا قدرت يادگيری ما آنقدر زياد نيست ، [ بنابراين ] آن خزانه ناقص می‏ماند و خيلی رشد نمی‏كند ، و اگر بتوانيم از طريق الهام و اشراق بگيريم و زحمت و فشاری روی مغز و اعصاب ما وارد نيايد ، ممكن است علم بی‏نهايت بگيريم . اميرالمؤمنين فرمود كه پيغمبر در لحظات آخر برای من در يك " آن " و در يك لحظه هزار در از علم باز كرد كه از هر دری هزار در باز می‏شود . اين مسلم از يك مجرای ديگری غير از مجرای شنيدن و گفتن بوده ، و الا با شنيدن و گفتن بالاخره در يك مدت معين و در يك لحظه اين قدر امكان ندارد كه [ معلومات كسب شود ] . يك جمله‏ای هم خود حضرت امير در نهج البلاغه‏ دارد كه از اين نظر جمله جالبی است . ايشان می‏گويند : " « كل وعاء يضيق‏ بما جعل فيه الا وعاء العلم فانه يتسع به » " ( 1 ) . خاصيت هر ظرفی اين‏ است كه وقتی مظروف را در آن بريزند دائما گنجايش كمتر می‏شود . " « يضيق بما جعل فيه » " يعنی ضيقش بيشتر می‏شود ، مقصود اين است كه‏ گنجايش آن كمتر می‏شود . معلوم است كه اگر ما در يك ظرفی ولو آن ظرف‏ به اندازه اقيانوس باشد چيزی بريزيم ، ولو مظروف ما به اندازه يك ليتر آب باشد ، به اندازه يك ليتر آب از گنجايشش كاسته شده است ، مگر ظرف علم كه هر چه مظروف ، بيشتر در آن بريزند گنجايشش بيشتر می‏شود ، چون ظرف علم گنجايشش مساوی است با مظروفش ، اينجا ظرف و

پاورقی : . 1 نهج البلاغه ، حكمت . 205