شرح منظومه2 - صفحه : 51

و راننده‏ء جسم است و آن حيثيت قابل لمس نيست ، فقط بحكم عقل وجود آن‏ را كشف می‏كنيم ، اين حيثيت همان است كه به نامهای " طبيعت " ، " صورت نوعيه " و غيره خوانده می‏شود . از نظر آن دانشمندان ، سنگ چه در وقتی كه رو به پايين می‏آيد و چه در وقتی كه رو به بالا می‏رود تحت تاثير نيروی داخلی و ذاتی خودش است ، گو اينكه در وقتی كه از پائين به بالا می‏رود تحت تاثير عكس العملی است كه‏ نيروی داخلی و ذاتی در مقابل ضربه ای كه از خارج وارد شده نشان می‏دهد . هيچ دانشمندی ( 1 ) از دانشمندان پيشين معتقد نبوده است كه هر حركت‏ برای اينكه دوام پيدا كند نيازمند به نيروی خارجی است كه دائما همراه آن‏ باشد و بر روی آن اثر بگذارد . به نظر می‏رسد اين اشتباه از آنجا پيدا شده كه در سخنان فلاسفه لزوم‏ نيروی محركه را ديده‏اند و پنداشته‏اند كه مقصود فلاسفه ازنيروی محركه ، نيروهای خارجی وارد بر جسم است كه مورد توجه علمای طبيعی و فيزيك است‏ . آنچه فيزيك ( يا طبيعيات ) جديد به ثبوت رسانيده است عدم نيازمندی‏ حركت است به نيروئی كه از خارج بر جسم وارد شده باشد ، و اما بی نيازی‏ حركت از نيروی داخلی و ذاتی جسم و اينكه اساسا آيا هر جسمی دارای يك‏ نيروی داخلی و ذاتی هست يا نيست نه مورد نظر فيزيك است و نه می‏تواند باشد . و اما از جنبه عملی: قبلا گفتيم كه درباره عدم قسر دو نظر است. طبق يك‏

پاورقی : 1 - طبق آنچه از كتاب " نظر متفكران اسلامی درباره‏ء طبيعت " ظاهر می‏شود خود ارسطو معتقد بوده است كه نيروی دهنده‏ء حركت ، جذب يا دفع‏ هواست ، عليهذا خود ارسطو قائل بوده است كه در حال قسر هميشه عامل‏ خارجی بايد دخالت كند .