فلسفه تاريخ1 - صفحه : 265

بجای اينكه برای خود كار كند برای پول كار می‏كند ، بجای اينكه پول را وسيله خودش قرار دهد خودش را وسيله پول قرار می‏دهد دائما بر پول‏ می‏افزايد و از خودش كاسته می‏شود حال به نظر شما يك انسان فقير منيع‏ الطبع و بی‏اعتنا به پول ارزش بيشتری دارد يا يك انسان ميليونر پولداری‏ كه می‏تواند مثل اين تهران را بخرد ولی يكچنين حالتی دارد ، يعنی‏ انسانيتش را از دست داده ولی پول جمع كرده ؟ گفت :

آنكه از دو نان به منت خواستی
بر تن افزودی و از جان كاستی

حال اگر انسان بر تن بيفزايد و از جان بكاهد چگونه است ؟ اين كه سود و زيان پولی نيست كه بخواهيم به عدد حساب كنيم ، بگوييم اگر از تجارت‏ ضرر كردم از ملاكی استفاده كردم ، حسابش روشن است ، جمع و تفريق می‏كنم ، می‏گويم اينجا يك ميليون تومان ضرر كردم ، آنجا يك ميليون و پانصد هزار تومان درآمد داشتم پس پانصد هزار تومان استفاده كردم اينجا امور كيفی‏ است ، با اينها نمی‏شود قياس كرد سعدی خوب حرفی می‏زند : انسان زير بار منت می‏رود و از كسی پولی می‏گيرد ، بعد خودش را چاق می‏كند در حالی كه‏ روح خودش را خوار و ذليل كرده است اينجا ما مقياس واحدی نداريم كه‏ ايندو را در ترازو بگذاريم ، ولی آيا وجدان بشر چه می‏گويد ؟ می‏گويد بهتر است از جان كاسته شود و بر تن افزوده گردد ؟ يا می‏گويد اگر امر دائر ميان ايندو شد بگذار انسان فقير و ضعيف و لاغر بماند ولی مناعت و شخصيتش را حفظ كند ؟ اگر بنا باشد انسان در تكنولوژی پيش برود ولی انسانيتش را از دست‏ بدهد و جوهر انسانيت هم به قول اينها همان آزادی و انتخاب باشد ، يا به‏ حساب ما همان معنويت و عواطف انسانی باشد [ نه تنها تكامل پيدا نكرده‏ بلكه رو به انحطاط هم رفته است ] بشر تكنولوژی اش پيش می‏رود ، هواپيما می‏سازد ، قدرتش زياد می‏شود ، شهری را با يك بمب خراب می‏كند ، ولی‏ عاطفه انسانی ، آزادمنشی و گوهر انسانيت را از دست می‏دهد .