نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 249

گو اينكه احيانا خودش نمی داند آنچه كه می‏خواهد كمال مطلق است و لهذا بر هيچ مطلوبی متوقف نمی شود ، ابتدا به حسب امكانات محدودی كه دارد يك كمال محدودی را طلب می‏كند و خيال می‏كند اگر به اين مطلوب رسيد ديگر دنيا به كام اوست و غم هيچ چيزی را ندارد ، ولی يك چند روزی كه با آن‏ مطلوب خوش بود بعد آرزوی رسيدن به چيزهای ديگر در او پيدا می‏شود ، يعنی‏ انسان يك عطش روحی و معنوی دارد كه سيراب ناشدنی است و " خواستن " هميشه در وجود او هست و همچنين ميل و رغبت به دانستن ، " مفهومان لا يشبعان ، طالب علم و طالب مال " اينها برای انسان حديقف‏ندارد ، اين‏ امتياز خاصی است كه انسان دارد ، و همين خواستن نامحدود و محرك اين‏ ماشين است و او را از مرحله‏ای به مرحله‏ای می‏برد و در نهايت امر انسان‏ جز با رسيدن به خدای خودش و پيوسته شدن اين دو سر حلقه به يكديگر آرام‏ نمی گيرد " « الا بذكر الله تطمئن القلوب »" .

مسأله فطرت :

اينجا خوب است به مسئله فطرت هم اشاره‏ای بشود چون اين مسئله فطرت‏ از حياتی ترين مسائل معارف ماست و خيلی ضرورت دارد كه حل شود ولی‏ متأسفانه در كتابهای ما ، اعم از تفسير و حديث و شرح حديث و فلسفه‏ بحثهای مستوفائی راجع به فطرت نشده است . ممكن است فطرت را معنی كنند به امر سرشتی ولی اين تعبير نارسا است ، امر فطری سرشتی هست ولی هر سرشتی فطری نيست ، امر سرشتی در مقابل امر اكتسابی برای خود فرد است ، يك وقت انسان يك حالتی را اكتساب كرده و يك وقت نه ، اين حالت در سرشت اوست ، موروثی است ولی امور سرشتی دو گونه ممكن است باشد ، يكی سرشتيهائی كه سابقه اكتسابی دارد ، در ابتدا اكتسابی بوده است بعد سرشتی شده است ، مسئله تبديل شدن امر اكتسابی به‏ امر وراثتی در نسلهای خيلی متعدد است ، اين مسئله البته در زيست شناسی‏ مطرح است و در اينكه كليت ندارد شكی نيست ، دارون و ديگران می‏گفتند امر اكتسابی تبديل به امر وراثتی می‏شود ولی ديگران رد كردند اين حرف را ، و حال ما در مقام اين بحث نيستيم ، اجمالا در بعضی موارد شايد درست‏ باشد كه امر سرشتی سابقه اكتسابی داشته باشد و بعد تبديل به امر سرشتی‏ بشود ، مثلا فلان حيوان كه اكنون وضع خاصی دارد ( گردن دراز زرافه و پرده‏ ميان انگشتان مرغابی ) در اثر اين است كه در نسلهای قبل عملی انجام‏ می‏دادند كه سبب بوجود آمدن اين وضع شد و بعدا به نسلهای بعد ، مانند يك‏ خصوصيت ذاتی منتقل گشت البته اين در مورد تغييرات بدنی است درباره‏ صفات اخلاقی و رفتارها نيز همين حرف كم و بيش صادق است . ما فطرت را به امر سرشتی نمی توانيم معنی كنيم ، چون اين حرف را می‏توانند ( لا اقل‏ به صورت فرضيه ) كه اين اموری كه اكنون به صورت امر سرشتی در آمده است‏ ، در نسلهای قبل چنين نبوده و يك امر اكتسابی بوده است . فطرت از ماده فطر است و در آن معنای ( ابتدا ) خوابيده است مثل‏ اينكه فطرت هم از