فلسفه تاريخ2 - صفحه : 151

و همه چيز ديگر روبنا ، ولی به حكم اينكه هيچ‏چيزی علت محض نيست و هيچ‏چيزی معلول محض نيست ، روبنا هم بر زيربنا اثر می‏گذارد . تنها اين‏ زيربنا نيست كه بر روبنا تاثير می‏كند ، به حكم اصل تاثير متقابل كه يكی‏ از اصول ديالكتيك است روبنا هم بر زيربنا اثر می‏گذارد . اين ، تعديل‏ خيلی بزرگی است ، يعنی تا حد زيادی اقتصاد را از اصالت می‏اندازد . منتها اينها در اينجا توضيح كافی نداده‏اند ، چون از اصل تز كه نخواستند دست بردارند ، می‏گويند ما تعديلی در اين تز وارد كرديم . حال می‏خواهيم ببينيم ماهيت اين تز در چه حدی محفوظ مانده و چه حد تعديلات بر آن وارد شده است . يك وقت هست تعديلات در حدی است كه اصل‏ تز را از بين می‏برد ، تبديل می‏شود به تز ديگری ، آن ديگر تعديل نيست . می‏گويند ميرزای شيرازی و يك طلبه‏ای با همديگر در ايام طلبگی نان و دوغ‏ می‏خوردند ، آن طلبه - حالا گرسنه بود يا به علت ديگر - می‏خواست دوغ زياد شود ، مرتب روی آن آب می‏ريخت ، بعد می‏گفت كه " كل ما كثر ماوه قل‏ داوه " يعنی هرچه آبش بيشتر باشد سالمتر است ، يعنی مرضش كمتر است . ميرزا گفت آخر به شرطی كه مرجع ضمير برايش باقی بماند(خنده حضار) . اينقدر آب می‏ريزی كه ديگر مرجعی برای ضمير باقی نمی‏ماند . حالا تعديلات‏ يك تز هم مشروط به اين است كه اصل تز باقی بماند و الا اينقدر تعديلات‏ بكنيم كه اصل تز از بين برود آن مرجع ضمير از بين رفته ، چيزی موجود نيست . در اينجا ما توضيحی از خودمان می‏دهيم . يك وقت هست كسی اساسا در اصل‏ عليت منكر می‏شود كه يك شی علت باشد و ديگری معلول ، و می‏گويد هر علتی‏ به همان اندازه كه علت است معلول است و به همان اندازه كه معلول است‏ علت است . اگر اين حرف را بزنيم مساله زيربنا و روبنا از بين می‏رود به‏ جهت اينكه اصلا چرا ما يكی را می‏گوييم " زيربنا " و يكی را می‏گوييم [ (روبنا " ؟ می‏خواهيم يك سازمانی را نشان بدهيم ، می‏خواهيم بگوييم‏ همان‏طور كه در يك ساختمان آن زيرسازی كه در آن هست اساس است و باقی‏ ديگر را بر روی آن ساخته‏اند ، اگر آن متزلزل بشود ، اگر خرابی بر آن وارد بشود روبنا قهرا خراب می‏شود ولی اينچنين نيست كه اگر روبنا خراب بشود زيربنا خراب بشود ، يعنی می‏خواهيم يكی را تابع و يكی را متبوع بگيريم ، يكی را فرع و يكی را اصل بگيريم ، در مفهوم " زيربنا " و " روبنا) ] نيز اصل بودن و فرع بودن هست . در علت و معلول ، علت اصل است و معلول‏ فرع . اگر برای