عدل الهي - صفحه : 51

اين گروه هر چند خودشان مدعی انكار عدل نيستند ولی با توجيهی كه از عدل‏ كرده‏اند عملا منكر عدل اند و لهذا مخالفان اشاعره - يعنی شيعه و معتزله - به " عدليه " معروف شدند ، اشاره به اينكه آنچه اشاعره می‏گويند توجيه‏ عدل نيست ، انكار عدل است . از نظر اين گروه نيز قهرا مسأله‏ای درباره عدل الهی نمی‏تواند مطرح باشد ، بلكه اين گروه از گروه اول ، از نظر تعهد به پاسخگوئی به اشكالات مربوط به عدل ، آزادترند . اين گروه به خيال خود خواسته‏اند راه " تنزيه " بپويند و خداوند را از شرك در خالقيت ، و هم از ظلم و ستم ، منزه و مبرا بدانند ، از اينرو از طرفی از غير خدا نفی فاعليت كرده‏اند و از طرف ديگر صفت عدل را در مرتبه متأخر از فعل خدا قرار داده‏اند بطوری كه حسن و قبح عقلی افعال را از ريشه انكار كرده و گفته‏اند مفهوم عادلانه بودن يك فعل ، جز اين نيست‏ كه مستند به خداوند باشد ، و با اين مقدمات نتيجه‏گيری كرده‏اند كه خداوند نه در فاعليت شريك دارد و نه ظلم می‏كند . اما در حقيقت ، اين گروه بجای خداوند ، ظالمان بشری را " تنزيه " نموده و تبرئه كرده‏اند . زيرا ابتدائی ترين و روشن ترين نتيجه‏ای كه از اين طرز تفكر گرفته می‏شود اين است كه آنچه فلان ستمگر می‏كند او نمی‏كند ، بلكه خدا می‏كند ! و چون خدا می‏كند ظلم نيست ، عين عدل است ، زيرا عدل‏ بنابر اين مسلك ، مفهومی جز اين ندارد كه كار ، كار خدا باشد . از طرف‏ ديگر چون كاری كه غير خدا فاعل آن باشد به هيچوجه و به هيچ اعتبار و به‏ هيچ معنی وجود ندارد ، پس در قاموس هستی ، " ظلم " به هيچوجه وجود ندارد . شايد علت حمايت ستمگرانی مانند " متوكل عباسی " از اشاعره‏ همين نتيجه‏گيری مطلوب بوده است . با چنين منطق و چنين نتيجه‏گيری ، نقش مظلوم در دفاع از حقوق خويش و وظيفه‏ای كه از نظر دين بايد انجام دهد چيست ؟ ! خيلی روشن است . اما اينكه اين متكلمين در باره آنهمه نسبتهای ظلمی كه قرآن به ستمگران‏ بشر می‏دهد و وظيفه‏ای كه قرآن بر عهده افراد در زمينه مبارزه با ظلم و ظالم نهاده است چه می‏گويند ؟ سؤالی است كه پاسخ آن را از خود اشاعره‏ بايد پرسيد . ساير متكلمين - و در حقيقت شخصيتهای برجسته متكلمين - منطق اشاعره را سخت طرد و تحقير كرده‏اند . آنان نه نفی فاعليت از غير خدا كرده‏اند و نه‏ با دستاويز توحيد فعلی ، ظلم بشری را نفی نموده‏اند . متكلمان غير اشعری‏ يعنی متكلمان شيعی و معتزلی عدل را به عنوان حقيقتی واقعی در جريانات‏ عالم ، قطع نظر از انتساب و