جامعه و تاريخ - صفحه : 115

آنهاست " ، آنگاه افراد واقعی را اينچنين توضيح می‏دهد : " اما اين‏ افراد نه آن‏سان كه می‏توانند در تصور خود آنها پديدار شوند . . . بلكه‏ آن‏سان كه به طور مادی توليد می‏كنند و می‏سازند ، يعنی آن‏سان كه براساس‏ شرايط و حدود مادی معين و مستقل از اراده خودشان عمل می‏كنند " ( 1 ) و يا انگلس می‏گويد : " اقتصاددانان می‏گويند كار منبع تمامی ثروت است . اما كار ، بی‏نهايت بيش از اين است . كار شرط اساسی اوليه تمامی‏ زندگانی بشر است آنچنانكه از يك نظر بايد گفت خود انسان را نيز كار آفريده است " ( 2 ) ، ناظر بر چنين اصلی است . البته ماركس و انگلس اين نظريه را در مورد نقش كار در موجوديت‏ انسان از هگل گرفته‏اند . هگل اولين بار گفته است : " هستی حقيقی انسان‏ در وهله نخست عمل اوست " ( 3 ) . پس از نظر ماركسيسم موجوديت انسانی انسان ، اولا اجتماعی است و نه‏ فردی ، ثانيا موجوديت انسان اجتماعی ، كار اجتماعی يعنی كار تجسم يافته‏ است و هر امر فردی مانند احساس فردی خود و احساسات خود ، و يا هر امر اجتماعی ديگر از قبيل ، فلسفه ، اخلاق ، هنر ، مذهب ، و . . . مظاهر و تجليات موجوديت واقعی انسان است نه عين موجوديت واقعی انسان . بنابراين تكامل واقعی انسان عينا همان تكامل كار اجتماعی است ، اما تكامل فكری ، عاطفی ، احساسی و يا تكامل نظام اجتماعی ، مظاهر و تجليات‏ تكامل واقعی می‏باشند نه عين تكامل . تكامل مادی جامعه معيار

پاورقی : . 1 همان مأخذ ، ص . 167 . 2 ماركس و ماركسيسم ، ص 41 نقل از نقش كار در انسان كردن ميمون‏ فردريك انگلس . . 3 ماركس و ماركسيسم ، ص . 39