درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 381

علمی وجود دارد .

و الكل من نظامه الكيانی
ينشأ من نظامه الربانی ( 1 )

گفتم كه اين دو بيان ضد يكديگر نيستند . زيرا در اينجا علم مغاير با معلوم اثبات می‏شود . و قهرا علم مقدم بر معلوم هم اثبات می‏شود . يعنی‏ ممكن است كه علم در ازل وجود داشته باشد و معلوم در لايزال وجود پيدا كند . پس واجب تعالی يعلم‏الاشياء فی‏الازل قبل وجودها . بيان شيخ از اين راه‏ است . طبق بيان شيخ مسأله علم قبل از معلوم حل شده است . اما اگر ما باشيم و فقط اين بيان شيخ اشراق ، علم قبل از معلوم اثبات نمی‏شود . البته گفتيم‏ كه اين دو بيان با يكديگر منافات ندارد . طبق بيان شيخ اشراق ، علم حق‏ تعالی به ذات خودش ، عين ذاتش است ، و علم حق تعالی به اشياء عين‏ اشياء است ، و قهرا تا اينجا علم حق تعالی به اشياء قبل از اشياء اثبات‏ نمی‏شود . از راهی كه بوعلی رفته است ، علم حق تعالی به ذات عين ذات است ، و علم حق تعالی به غير ، غير ذات آنها است ، ولی علم حق تعالی به غير قبل‏ از اشياء است . يعنی علم قبل از اشياء ثابت می‏شود . آن وقت يك مطلب ديگر باقی می‏ماند ، و آن اين است كه آيا می‏توان‏ اثبات كرد كه علم حق تعالی به اشياء عين ذات باشد ؟ اين را نه بوعلی‏ اثبات كرد و نه شيخ اشراق . آيا می‏شود كه علم حق تعالی به اشياء قبل از اشياء باشد و در عين حال عين ذات باشد ؟ اين آن بيان خاصی است كه‏ صدرالمتألهين آورده ، راجع به اين كه علم اجمالی در عين كشف تفصيلی [ در پروردگار هست ] . آن ديگر از حدود اين بحثها عجالتا خارج است . اينها را گفتيم تا يك خورده مسأله تاريخچه علم را روشن كرده باشيم .

پاورقی : 1 - [ منظومه مرحوم سبزواری ] .