آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 128

علم النفسی جديد روی ذهن و فعاليتهای ذهن ، محكوم و مطرود است . به‏ عبارت ديگر ، تفكر قياسی بی‏اساس است و يگانه راه تفكر ، استقراء است. اين اشكال بيان عالمانه مطلبی است كه ضمن اشكالات گذشته گفته می‏شد . پاسخش اين است كه محصور ساختن حركت ذهن به حركت صعودی به هيچ وجه‏ صحيح نيست . زيرا اولا چنان كه مكرر گفته‏ايم خود تجربه و نتيجه گيری علمی‏ از امور تجربی بهترين گواه است كه ذهن هم سير صعودی دارد هم سير نزولی . زيرا ذهن از آزمايش در چندين مورد يك قاعده كلی استنباط می‏كند و به اين‏ وسيله سير صعودی می‏كند . سپس در ساير موارد همين قاعده كلی را به صورت‏ قياسی تعميم می‏دهد و سير نزولی و قياسی می‏نمايد . به علاوه همه اصول قطعی ذهن انسان ، تجربی و حسی نيستند . حكم ذهن به‏ اينكه " دو باطل است " و يا " يك جسم در آن واحد در دو مكان مختلف‏ محال است وجود داشته باشد " و دهها امثال اينها كه حكم مورد نظر ، امتناع يا ضرورت است ، به هيچ وجه نمی‏تواند حسی ، استقرائی يا تجربی‏ بوده باشد . عجبا خود اين استدلال كه می‏گويد قياس ، انتقال از كلی به جزئی است و انتقال از كلی به جزئی ، غلط و ناممكن است ( پس قياس غلط و ناممكن‏ است ) يك استدلال قياسی است و از نوع سير نزولی است . چگونه استدلال‏ كننده می‏خواهد با قياس كه علی الفرض در نظر او باطل است قياس را ابطال كند ؟ اگر قياس باطل است اين قياس هم باطل است . پس دليلی بر بطلان قياس