خدمات متقابل اسلام و ايران - صفحه : 305

راه برای " حكومت عامه " نه تنها موجب تاسف نيست ، بلكه موجب كمال‏ خرسندی است . از نظر آموزش و پرورش دوره ساسانی كه چگونه بوده و بر چه اساسی بوده‏ است اطلاع كاملی در دست نيست ، هر چه بوده همان بوده كه به وسيله " هيربد " ها صورت می‏گرفته است . هيربدها محتويات اوستا را به مردم‏ تعليم می‏داده اند ، چيز ديگری در اختيار نداشته‏اند . آن آيينه‏ای كه از هر آيينه ديگر بهتر می‏تواند وضع اخلاقی آنروز مردم‏ ايران را نشان بدهد ، نظامات اجتماعی و خانوادگی آنروز است اجتماع مدنی‏ و هم اجتماع خانوادگی آنروز اجتماع متعادلی نبوده است ، ما قبلا به تفصيل‏ در هر دو موضوع بحث كرده‏ايم . در اجتماع نامتعادل مردم تقسيم می‏شوند به دو طبقه اقليت و اكثريت : اقليت متنعم و برخوردار ، و اكثريت محروم و نيازمند . طبقه برخوردار و متنعم به موجب وضع و حال خود ، دارای نوعی اخلاق‏ می‏گردد و طبقه محروم و دارای نوعی ديگر از اخلاق و هيچكدام اخلاق متعادل و انسانی نخواهند داشت . طبقه برخوردار در اين اجتماعات معمولا طبقه‏ای‏ است از خود راضی ، مغرور ، خودپسند ، لوس و ننر ، بيكار و بيكاره ، ترسو ، كم حوصله ، كم مقاومت ، ناز پرورده ، زود رنج ، اسراف و تبذير كن ، عياش . اين اوصاف را كم و بيش در بيان اميانوس مارسلينوس‏ درباره نجبای ايران می‏بينيم . اما طبقه محروم در اينگونه اجتماعات‏ طبقه‏ای است بدبين ، كينه توز ، ناراضی ، بدخواه ، انتقام جو ، معتقد به‏ شانس و تصادف ، منكر نظم و عدل در جهان . هر چند مورخی توده مردم ايران را در آن عصر توصيف نكرده است ، اما قاعدتا در چنان اجتماع طبقاتی جز اين نمی‏توانسته است باشد . در ايران ماليات سرانه گرفته می‏شد ولی همان طبقاتی كه بيش از ديگران‏