آشنايي با قرآن 6 - صفحه : 238

می‏خواهد بگويد كه برای مردم مسلمان و جامعه اسلامی تنها جبنه اثباتی كافی‏ نيست . در مسيحيت ادعا می‏كنند كه فقط جنبه اثباتی هست و اساسا هيچ‏ عنصری از كفر و انكار وجود ندارد . ولی اسلام دين تولی و تبری است ، دين‏ نفی و اثبات با يكديگر است ، دينی است كه حتی نفيش تقدم دارد بر اثباتش ، به قول علمای اخلاق " تخليه " تقدم دارد بر " تحليه " ، يعنی اول بريدن از غير او ، بعد به او پيوند كردن ، سعدی خوب می‏گويد :

ما در خلوت به روی غير ببستيم
از همه باز آمديم و با تو نشستيم

البته او يك امر عرفانی و معنوی را می‏گويد ، چون اين قانون در همه جا جاری است ، در همان امر عرفانی و معنوی ( يعنی در اين كه انسان حالت‏ خلوص و ذكر پيداكند ) می‏گويند اول طرد خاطرات ديگر است . به قول حافظ:

ز فكر تفرقهباز آی تا شوی مجموع
به حكم آنكه چو شد اهرمن سروش

عرض كردم آنها معنی عرفانی را می‏گويند : در دل ، اول تفرقه و تفرق را طرد كن تا حالت مجموعيت خاطر ( كه اصطلاح عرفانی خاصی است ) يعنی حالت‏ تمركز ذهن ، حالتی كه بتوانی دو ساعت در حال خلوت با خدا به سر ببری و كوچكترين خاطره‏ای در ذهن تو نيايد ( برايت حاصل شود ) . تا اهر من نرود سروش نمی‏آيد . اول بايد اهرمن برود بعد سروش بيايد . حديثی پيغمبر اكرم دارد كه خواجه نصيرالدين طوسی از اين حديث حتی يك‏ معنی عرفانی هم فهميده است . فرمود : "