معاد - صفحه : 78

استاد : آن روايتی را كه شما می‏گوييد ، تا ما نبينيم نمی‏توانيم توضيح‏ بدهيم . ولی شايد اين طور بوده كه حضرت با خودشان ذكر می‏گفته‏اند و او توجه داشته و می‏خواسته بپرسد فايده ذكر گفتن چيست ، يا اينكه توجه‏ نداشته كه حضرت تسبيح را كه می‏گردانند يك تعداد معينی از ذكر را می‏گويند و ايراد كرده است . حالا من نمی‏دانم كه واقعا حضرت با تسبيح‏ بازی می‏كرده‏اند و همان بازی كردن خودشان را توجيه كرده‏اند يا طور ديگری‏ بوده است . تا من آن روايت را نبينم روی آن بحث نمی‏كنم . به هر حال ، آن روايت بر ضد حرف من هم نبود ، بلكه تأييد آن بود . من‏ عرض كردم هيچيك از اينها لغو مطلق نيست كه ما خيال می‏كنيم لغو مطلق‏ است ، [ بلكه ] لغو نسبی است . مثلا در اينجا يكی از قوه‏های ما ( مثلا قوه خيال و واهمه ما ) تفريح و تفننی می‏كند . نسبت به اينكه ما در همين‏ وقت می‏توانستيم يك كاری را روی نقشه عقلانی انجام دهيم كه بر آن كار اثر بهتر و بيشتری بار بشود و صرفا تفنن و تفريح يك قوه ما نباشد ، اين كار لغو و بيهوده است ، و انسان بايد هميشه تابع عقل خودش باشد نه تابع‏ آنچه كه عادت و طبيعتش اقتضا می‏كند . لهذا هر گناهی را كه انسان مرتكب‏ می‏شود ، گناه بودنش نسبی است ، يعنی از جنبه يك انسان كه يك مجموعه‏ است گناه است ، و الا از جنبه حيوانيت انسان [ اين طور نيست ] . انسان‏ مثلا در حالی كه با عضوی از اعضای بدنش گناه می‏كند ، اين عضو كه لذت‏ می‏برد ، با اين گناه به كمال خودش رسيده اما انسان يعنی اين مجموعه‏ای كه‏ بايد با يك نظام اداره شود چطور ؟ انسان كه مجموعه‏ای است كه بايد در يك نظام اداره شود بدبخت شده است . جامعه انسان چطور ؟ جامعه انسان هم‏ بدبخت شده است . غرض اينكه آن مقداری كه جناب عالی فرموديد ، بر ضد سخن من نيست . مهندس بازرگان : در كتاب راه طی شده بيان شده است كه در جهنم و بهشت خلود است ، حالا اگر خلود بی‏نهايت هم نباشد ، نسبت به اين زمان‏ بی‏نهايت است . از طرف ديگر در قرآن هست : " « من جاء بالحسنة فله‏ عشر امثالها و من جاء بالسيئة فلا يجزی الا مثلها »" ( 1 ) . خداوند می‏فرمايد اگر كسی كار بدی بكند ، عين آن كار به او داده می‏شود . مثلا اگر كسی يك نفر را بكشد ، كشتن يك نفس چه اندازه ضرر دارد ؟ به خود مقتول‏ و

پاورقی : . 1 انعام / . 160