فلسفه تاريخ1 - صفحه : 27

داشته ، اين مسأله ديگری است . آنچه در اين كتاب مطرح شده اين نيست ، مقصود از عامل دين عامل الهی يعنی مشيت الهی است آن يك حرف ديگری‏ است كه آيا دين خودش چه نقشی در جامعه داشته اين مسأله در اينجا مطرح‏ نيست . می‏توان گفت كه در اين كتاب از يك نظر خلط مبحث شده يا لااقل بگوييم‏ يك مطلب ناديده گرفته شده آن نظريه ای را كه به آن نام " نظريه دين " می‏دهند دو جور می‏شود توجيه كرد ، يكی اينكه " نظريه ای كه دين درباب‏ فلسفه تاريخ ابراز می‏دارد و آن قضا و قدر الهی است " ، پس اين را ما از آن جهت نظريه دينی می‏ناميم كه اينجور فكر می‏كنيم كه اين نظريه را دين‏ ابراز می‏دارد ، يعنی اگر از دين سؤال كنيم كه تاريخ را چه چيز متحول و دگرگون می‏كند ، علل انحطاطها و علل ترقيها در تاريخ چيست می‏گويد علتش‏ اراده الهی است اين يكجور بيان است كه خودش يك حرفی است ، حال به‏ شكلی كه آنها می‏گويند يا به شكل ديگر كه بحثش را تكرار نمی‏كنيم . مسأله ديگر اين است كه خود دين چه نقشی در تحول تاريخ دارد ؟ ممكن‏ است كسی بگويد مهمترين نقش را در تحول تاريخ ، دين داشته است ، يعنی‏ خود دين عامل تحول تاريخ است كه به تعبير ديگر اگر به آورندگان دين‏ بخواهيم نسبت بدهيم مسأله " نقش انبياء در تحول تاريخ " می‏شود ، البته انبياء از آن جهت كه دين آورده اند كه باز بر می‏گردد به نقش دين‏ در تحول تاريخ . پس اين دو مسأله را بايد از يكديگر تفكيك كنيم و اساسا اين ، دو نظريه است ، نظريه اول ، به اين شكل كه اينها می‏گويند ، گفتيم يك نظريه‏ بی‏معنی است ، و نظريه دوم يك امر بسيار قابل بررسی است كه عامل دينی‏ دين به عنوان يك عامل چه نقشی در تحول تاريخ داشته است ؟