نظري به نظام اقتصادي اسلام - صفحه : 123

است . اگر گفته شود به حكم قانون طبيعی " تلاش كمتر برای سود بيشتر " محال است كه بشر با توجه به اين كه از دو كار يكی از آنها سود بيشتری‏ دارد ، انرژی خود را صرف كار كم سودتر بكند ، چگونه ممكن است به توليد جو در مثال بالا بپردازد ؟ جواب اين است : اين در صورتی است كه شرايط از هر جهت برای هر دو كار مساوی باشد . ولی گاهی به واسطه شرايط از هر جهت برای هر دو كار مساوی باشد . ولی گاهی به واسطه شرايط مكانی يا زمانی ، در جايی يا زمانی كه می‏شود به توليد محصول كم سودتر پرداخت ، به‏ محصول پرسودتر نمی‏توان پرداخت . مثلا ممكن است زمين مساعد برای گندم‏ كاری يا چغندركاری نباشد ، يا آب لازم كه از كوهستان ، رايگان می‏آيد ، برای محصول پرسود كافی نباشد ، و يا آن كه زمانی را كه كشاورز صرف توليد محصول كم سود می‏كند ، مساعد برای توليد محصول پرسود نيست ، محصول پرسود ، از لحاظ زمانی و مكانی محدود می‏گردد به حد معين ، ناچار كشاورز در خارج‏ از آن حدود به كار ديگر می‏پردازد . حتی ديده می‏شود كه يك كشاورز در شبهای بلند زمستان وقت خود را صرف نخريسی كه از عهده يك پيرزن مفلوك‏ نيز می‏آيد و برای آن كشاورز ممكن است ساعتی يك ريال مثلا بيشتر ارزش‏ نداشته باشد می‏كند در صورتی كه كار او در روز در صحرا اقلا ساعتی ده ريال‏ ارزش دارد . چرا ؟ چون در شب و در زير كرسی ، كار توليدی ديگری‏ نمی‏تواند انجام دهد . هشتم : دليل ديگر براين كه ارزش مربوط است به اثر كار ، يعنی قابليت‏ استفاده نه مقدار صرف كار ، اين است كه ممكن است شخصی به واسطه وضع‏ خاص ، برای كار كوچكی مجبور باشد انرژی زياد مصرف كند ، ولی چون اثر كارش زياد نيست كارش ارزش