حکمتها و اندرزها - صفحه : 76

كه خودش به دست خودش با نيت خير خواهی برای خود به وجود آورده است ، از روی جهالت و نادانی به خيال اينكه به خودش خيری برساند شری رسانده‏ است . لهذا گفته اند : دشمن به دشمن آن نپسندد كه بی خرد با نفس خود كند به مراد و هوای‏ خويش مردی به يكی از صحابه پيغمبر نامه نوشت و از او اندرزی خواست . مرد صحابی در جواب نوشت : " به آن كس كه از همه بيشتر او را دوست می‏داری‏ بدی نكن " . آن مرد معنی اين جمله را نفهميد و توضيح خواست كه اين چه‏ اندرزی است ! مگر ممكن است كه من كسی را زياد دوست بدارم و آنگاه به‏ او بدی بكنم ؟ ! مرد صحابی در جواب نوشت : " بلی ممكن است ، مقصود من‏ از آن كس كه او را از همه بيشتر دوست می‏داری فقط خودت هستی كه از روی‏ جهالت و نادانی به خيال خوبی به خودت بدی می‏كنی . همه گناهانی كه‏ مرتكب می‏شوی به خيال خودت حظ و بهره‏ای به خودت می‏رسانی و حال آنكه‏ همينها همه در حقيقت جز دشمنی و رفتار خصمانه با خود چيزی نيست " . پس يك علت ظلم به نفس جهالت و نادانی است . علت ديگری هم هست كه آن هم مهم است . انسان گاهی علما عامدا و نه از روی جهالت به خودش بدی می‏كند . اين ديگر شگفت انگيز است . برای فهم‏ اين مطلب بايد مقدمه‏ای عرض كنم : حكما قاعده‏ای دارند ، می‏گويند علتهای‏ اين جهان بر دو قسم است : علت فاعلی و علت قابلی . علت فاعلی يعنی آن‏ عاملی كه كننده و موجد يك اثر است . علت قابلی يعنی عاملی كه پذيرنده‏ اثر است .