شرح منظومه2 - صفحه : 70

اول است . فعلا متن آنچه ارسطو يا پيرامون يونانی و يا اسكندرانی وی در تقرير اين برهان گفته انددر دست ما نيست . ما مطلب را ازديد فلاسفه‏ اسلامی تقريرنموده و ضمنابه تقرير ديگری برای همين مطلب بدون آنكه به طور جزم به كسی نسبت بدهيم نيز اشاره می‏كنيم و آنگاه بين نظر قديم و جديد مقايسه به عمل می‏آوريم . مطابق تقرير حكمای اسلامی حركت احتياج دارد به قوه و نيروئی كه آن‏ حركت را به وجود آورده و هرگز علت حركت از خود حركت جدا نيست ، يعنی‏ چنين نيست كه حركت تنها در آغاز كار و در حدوث خود محتاج به علت باشد بلكه در بقاء خود نيز ( هر چند حركت عين حدوث تدريجی است ) محتاج به‏ علت است . و از همين جا نظر ديگری پديد آمده است مبنی بر اينكه علت‏ متغير ، متغير است . يعنی علت حركت بايد مانند خود حركت دارای تغير بوده باشد و هرگز ممكن نيست كه يك امر ثابت و ساكن ، علت يك امر متغير و متدرج واقع شود . ( 1 ) به هر حال اصل اول برای اثبات محرك اول‏ اين است كه حركت احتياج به محرك دارد . اصل دوم اين است كه آن قوه محركه يا خود متحرك است و يا ثابت . اگر ثابت است يعنی خالی از حركت است پس جسم نيست ، زيرا هر جسمی متحرك‏ است و يا لا اقل قابل تحرك است و محرك غير جسمانی همان است كه ارسطو از آن به محرك اول تعبير كرده است . و اگر آن محرك ، متحرك است پس‏ به حكم اينكه هر متحركی به قوه‏ء محركه ای احتياج دارد وجود يك محرك‏ ديگر برای

پاورقی : 1 - اين نظر منتهی شده است به بحثی عالی درباب ربط حادث به قديم و ربط متغير به حادث كه از عميق ترين و عالی ترين مباحث فلسفه الهی است‏ و اين نظر يكی از اصولی است كه صدرالمتالهين آن را پايه اثبات حركت‏ جوهريه قرار داده است .