توحيد - صفحه : 74

وجود آن مترتب است ، يعنی علت فاعلی اول اثر آن علت صوری را ديده و آن را به خاطر اثرش انتخاب كرده است . در همان شعری كه خودتان مثال‏ زديد كه " ب " اول باشد ، " ن " بعد باشد ، " ی " بعد باشد ، اين‏ حرفها را كه همان شكل خاصی است ديده ، بعد اثری كه بر اين شكل بار است‏ ، آن اثر را هم می‏بيند ، چون آن قراردادی كه در ميان مردم است اين است‏ كه از اين كلمه اين بيان را درك كنند ، به خاطر اينكه از اين كلمات به‏ اين شكل بالخصوص ، آن مفهوم در ذهنها منتج می‏شود ، اين را انتخاب كرده‏ است . و اما آنچه كه راجع به بيان راه طی شده بود ، ايشان استنادشان‏ تنها به كلمه نظم بود كه در اينجا آمده بود . اگر همين‏طور كه شما گفتيد و ما گفتيم مقصودشان از نظم آن نظم ناشی از علت غايی باشد كه ما هم حرفی‏ نداريم ولی متأسفانه تمام عبارات از اول تا به آخر نشان می‏دهد كه اين‏ نظم جز همان نظم فاعلی چيز ديگری نيست . من به كتاب ، به عبارتها حرف‏ دارم . ممكن است مقصود نويسنده يك چيز خاصی باشد يا مطلبی را نويسنده‏ اينجا نياورده ، آن يك حرف ديگری است . شما اگر اين عبارتها را از اول‏ تا به آخر بخوانيد می‏بينيد آن نظمی را كه در عالم بيان كرده است جز نظم‏ ناشی از علت فاعلی كه ما اسمش را نظم زنجيری گذاشتيم چيز ديگری ذكر نكرده ، كوچكترين اشاره‏ای به آن نظمی كه الان شما خودتان توضيح داديد نشده‏ است . و اما مطلب سوم ، بسيار حرف حسابی است و بيان رياضی همين مطلبی بود كه ما عرض كرديم . از جمله مسائل خوبی كه امروز كشف شده همين قانون‏ حساب احتمالات بوده و شايد كمتر هست كه انسان در گفته‏های علمای امروز كه راجع به توحيد بحث كرده‏اند وارد بشود الا اينكه اول همين موضوع را ذكر كرده‏اند . گاهی مثال معروف سكه را ذكر می‏كنند كه اگر ما دو تا سكه در جيب خود داشته باشيم كه اين سكه‏ها هر كدام شكل مخصوصی داشته باشد . . . و همان مثالی كه آقای مهندس گفتند ، و بيان ايشان هم از هر جهت تمام و درست است . در حساب احتمالات همين‏جور است ، وقتی كه عمل زياد شد يعنی‏ وقتی كه تركيب زياد شد احتمالات آن قدر زياد می‏شود و احتمال اينكه روی‏ تصادف به وجود آمده باشد آن قدر ضعيف می‏شود كه عملا هيچ كس نيست كه‏ يقين نداشته باشد ، ولی اگر بگويد شايد تصادف باشد ، از نظر فلسفی كسی‏ نمی‏تواند شايدش را جواب بدهد اما خود همان گوينده هم يقين دارد كه‏ مطلب از اين قرار نيست . من يك مثالی از يك جای ديگری ذكر كنم . از مواردی