شرح منظومه1 - صفحه : 129

انطباق و اتحاد دو مفهوم با يكديگر در ذات يا در وجود نيست ، بلكه در قضيه حمليه ما يكی از آن دو را به عنوان موضوع ، " اصل " قرار می‏دهيم و ديگری را به عنوان محمول ، بر آن متفرع می‏كنيم . اين اتحاد " اصل " با " فرع " هر چند يك نسبت بيشتر نيست ولی اعتبارا دو نسبت است : از ناحيه موضوع ، دارا بودن و متصف شدن به محمول است و از ناحيه محمول ، ملحق شدن و عارض شدن بر موضوع است ، اسم آن واحد بودن ، " اتصاف " و اسم اين ملحق شدن " عروض " است . اين ، يك توجيهی بود كه در اين زمينه می‏شد بيان كرد ، اما اشكال و ايراد را بر طرف نمی‏كند . زيرا : اولا : نمی‏توان گفت كه اين اصل و فرع بودن در همه قضايای حمليه قابل‏ اعتبار است ، خصوصا در قضايائی مانند " زيد انسان " ، يا " الانسان‏ حيوان ناطق " . ثانيا : اين فرق اعتباری برای اين كه ظرف اين دو را از يكديگر جدا كند كافی نيست ، زيرا فرض اين است كه يك نسبت است كه دو اعتبار دارد ، و نمی‏شود كه ظرف نسبت به يك اعتبار " ذهن " و به اعتبار ديگر " خارج " باشد . لذا در قسم سوم كه بين ظرف عروض و ظرف اتصاف تفكيك‏ می‏شود كمی غريب به نظر می‏رسد . وقتی می‏گوئيم " زيد ممكن الوجود است " آيا زيد خارجی ممكن الوجود است يا زيد ذهنی ؟ مسلم است كه هم زيد خارجی‏ ممكن الوجود است و هم زيد ذهنی . زيد خارجی قطعا ممكن الوجود است ، زيرا در غير اين صورت يا بايد ممتنع الوجود باشد يا واجب الوجود . اما مسلم است كه زيد ، ممتنع الوجود نيست ، زيرا اگر ممتنع بود پا به عرصه‏ وجود نمی‏گذاشت . از طرف ديگر واجب الوجود هم نيست ، زيرا اگر واجب‏ الوجود بود به صفت ممكن الوجود بودن متصف نمی‏شد و واضح است كه منظور