حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 184

حالة غريبة كالماء اذا سخن ، والارض اذا ارتفعت ، و الهواء اذا انضغط بالقسر ، ردتها الطبيعة بعد زوال المبدأ الغريب والقاسر الی حالتها الطبيعية و حفظت عليها تلك الحالات ، فردت الماء الی برودته ، والارض‏ الی مكانها الاسفل ، والهواء الی قوامه ورقته ، و كذا الابدان اذا انحرفت‏ أمزجتها و مرضت باستيلاء بعض العناصر ، فاذا قويت الطبيعة المدبرش اياهاردتها الی المزاج الموافق . و من ههنا أيضا يعلم أن النفس ليست‏ بمزاج ( 10 ) فان المزاج المعدوم لايعيد ذاته الی الحالة الاصلية ، لاستحالة

پاورقی : 10 - بنا به نظر قدما وقتی بدن مريض می‏شود به واسطه استيلای بعضی از عناصر مريض می‏شود . مقصود از عناصر در اينجا طبايع است . قدما به طبايع‏ چهارگانه و اخلاط چهارگانه و عناصر چهارگانه قائل اند و سلامت انسان را در گرو تعادل اين طبايع چهارگانه می‏دانستند . مزاج ، آن حالت تركيبی است‏ كه عناصر با يكديگر دارند ، زيرا برای هر عنصری طبيعتی قائل بودند كه اين‏ طبيعتها بر اثر تركيب ، يك نوع فعل و انفعال در يكديگر پيدا می‏كنند و كسر و انكسار می‏يابند و بعد از آن يك حالت متوسط و متعادل به وجود می‏آيد كه " مزاج " ناميده می‏شود . تا اين مزاج كه حالت متوسط و متعادل‏ اين كسر و انكارها است وجود دارد ، سلامت محفوظ است و همين كه از حد تعادل ( كه خود اين حالت تعادل دارای عرض عريض است ) خارج شد ، آنگاه‏ بيماری و ناسلامتی پديد می‏آيد . مثلا اگر به علتی حرارت كه يك عامل خارجی‏ است بر مزاج غالب گردد يعنی يك عامل خارجی منشأ غلبه حرارت بر مزاج‏ شده باشد ، همين قدر كه آن عامل خارجی از بين برود ، طبيعت بدن يعنی‏ طبيعت حاكم بر بدن شروع می‏كند به فعاليت كردن يعنی دفع كردن اين‏ حرارتها و برگرداندن بدن به حالت تعادل . در اينجا مسئله ای طرح می‏كنند كه اگر يك مركب غير زنده مثلا سركه‏ داشته باشيم ، اگر به دليل خاصی يك عامل خارجی وارد اين سركه شود كه‏ تعادل سركه بودن از ميان برود ، در اين حالت سركه نمی تواند فعاليت كند و اين عامل خارجی را دفع كرده و تعادل خود را برگرداند . البته اين به‏ اين معنی نيست كه در سركه قوه نيست ، در سركه هم قوه هست ، طبيعت‏ هست ، اما فرض اين است كه اين طبيعتها با يكديگر كسر و انكسار كرده و مزاجی به وجود آورده اند و اكنون عامل خارجی آمده و آن مزاج را از بين‏ برده است . ولی در يك موجود زنده عامل خارجی می‏آيد ، مزاج را منحرف‏ می‏كند و از بين می‏برد ، ولی بعد از درون آن موجود زنده يك نيروی ديگری‏ فعاليت می‏كند و دو مرتبه مزاج را به حالت عادی >