حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 303

أسباب وجود الشی‏ء الواقع فی نفس الامر . و ان كان ترتبها كترتب حركه بعد حركه و زمان بعد زمان علی نعت الاتصال‏ و الاستمرار ( 1 ) ، فالمتصل بالذات علی نعت التجدد هو وجود الطبيعه‏ الجوهريه التی هی صوره الجسم ، و الجسم بقوه الاستعداديه مادتها و اتصالها هو الحركه بمعنی القطع ، و مقدار هذا الاتصال هو الزمان ، و أما الامر المستمر الدائم منها فهو أصلها و سنخها المتوسط أبدا بين حدودها و أجزائها التی هی أيضا جزئياتها بوجه ، و الان السيال ( 2 ) الذی بازائه ما نسبته الی الزمان نسبه التوسط من الحركه الی الامر ، المقطوع المتصل منها .

پاورقی : 1 - اين همان شق دوم است كه اين زمانها منفصل از يكديگر نيستند و بلكه‏ متصل هستند . مرحوم آخوند در اينجا به جای اينكه بگويد اين همان تسليم‏ شدن به مدعای ماست ، اين فرض را شرح می‏دهد ، در حالی كه لزوم نداشت‏ اين كار را بكند و كافی بود بگويد در اين صورت شما به وجود زمان قبل از زمان اقرار كرده‏ايد و ما نيز همين را می‏خواهيم اثبات كنيم ، حاجی مطلب‏ را در حاشيه همين طور گفته است . 2 - در اينجا مرحوم آخوند جمله‏ای گفته است كه ما در دو سه فصل بعد در اين باره بحث می‏كنيم . كلمه‏ای در كلمات مرحوم آخوند آمده است به نام‏ " آن سيال " . تا كنون دو " آن " را فرض كرده‏ايم : يكی آنی كه محال‏ می‏دانستيم و عبارت بود از نقاط كوچكی كه تشكيل دهنده زمان باشند . يعنی‏ اگر فرض كنيم زمان از ذرات كوچكی تشكيل شده باشد كه آن ذرات مقدار ندارند ، اين را می‏گوئيم " آن " . معنی ديگر اين است كه زمان را وقتی‏ يك امر متصلی در نظر بگيريم ، در واقع يك امر متصل است ولی ذهن در ميان دو جزء از زمان يك حد مشترك اعتبار می‏كند . اين معنی دوم " آن " است . " آن سيال " چيز سومی است كه در كلمات آخوند آمده است و حاجی روی‏ اين كلمه در " منظومه " خيلی تأكيد داشته است و اين لفظ را مكرر تكرار می‏كند . مرحوم آخوند اين لفظ را در اينجا می‏آورد ولی در مبحث جواهر و اعراض جدا چنين چيزی را انكار می‏كند . ولی حاجی بدون توجه به آن مبحث‏ اين كلمه را خيلی زياد مورد توجه قرار داده است . شايد اين به اين دليل‏ باشد كه حاجی " جواهر و اعراض " را تدريس نكرده‏اند يا كم تدريس‏ كرده‏اند و به همين دليل است كه ايشان بر " جواهر و اعراض " حاشيه‏ نزده‏اند . در شرح حال ايشان نوشته‏اند كه در اواخر عمر >