آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 215

حاكم ، اصل شدن است هيچكدام از اين دو اصل صحيح نيست . به عبارت ديگر اصل امتناع اجتماع نقيضين و اصل هوهويت كه بر انديشه‏ قدما حكومت بی‏رقيبی داشته است ناشی از اصل ديگری بوده است كه آن نيز بدون چون و چرا بر انديشه قدما حكمرانی می‏كرده است و آن اصل ثبات است‏ . با كشف بطلان اصل ثبات وسيله علوم طبيعی ، قهرا آن دو اصل نيز بی‏اعتبار است . آنچه گفتيم تصور بسياری از فلاسفه جديد - از هگل تا عصر حاضر - است . ولی ما می‏بينيم كه صدرالمتألهين از راه ديگر به بطلان اصل ثبات می‏رسد ، و حركتی كه او كشف می‏كند به معنی اين است كه طبيعت مساوی است با عدم‏ ثبات ، و ثبات مساوی است با تجرد . و در عين حال او هرگز مانند فلاسفه‏ جديد نتيجه گيری نمی‏كند و نمی‏گويد چون طبيعت مساوی است با " شدن " و به تعبير خود او مساوی است با سيلان و صيرورت پس اصل امتناع جمع و رفع‏ نقيضين باطل است . او در عين حال كه " شدن " را نوعی جمع وجود و عدم‏ می‏داند آنرا جمع نقيضين نمی‏شمارد . چرا ؟ علت مطلب اين است كه او اصل‏ مهمتری را كشف كرده است و آن اين كه وجود و هستی در ذات خود تقسيم‏ می‏شود به ثابت و سيال . وجود ثابت مرتبه‏ای از هستی است ، نه تركيبی از هستی و غير هستی ، و وجود سيال نيز مرتبه‏ای ديگر از هستی است ، نه‏ تركيبی از هستی و غير هستی . تركيب " شدن " از هستی و نيستی جمع ميان‏ دو نقيض نيست ، همچنانكه انسلاب شی‏ء از نفس خود نيز نيست .