شرح منظومه1 - صفحه : 165

پايه و يكی از دو اصل متعارف اساسی فلسفه است و شبهاتی كه در مورد اين‏ اصل شده است مانند قول به " حال " كه در بين متكلمين پيدا شده و نيز شبهاتی كه در عصر جديد پيدا شده در جای خود رفع شده است . در هر صورت‏ لازمه اين جواب و آن طرز فكر اين است كه هر يك از وجود و عدم نه موجود باشند و نه معدوم و اين ، باطل است . متكلمين هم در قول به " حال " يكی از مصاديق " حال " را خود وجود دانسته‏اند و حال آنكه مطابق بيان‏ گذشته " عدم " را نيز از مصاديق " حال " به شمار می‏آورند . ولی آنها " حال " را به " صفه الموجود لا موجوده و لا معدومه " تعريف كرده‏اند و عدم ، صفت موجود نيست . و البته اين ايراد وارد است كه تخصيص اينكه‏ موصوف بايد موجود باشد بلا وجه است . ثانيا : چيزی كه خودش در خارج موجود نيست و واقعيتی ندارد ( هر چند به قول آنها بگوئيم : معدوم هم نيست ) و موصوفش نيز موجود و واقعيت‏دار نيست چگونه ممكن است يك صفت خارجی باشد و افرادش در خارج از يكديگر متمايز باشند . آری بنابر نظريه گذشته ، در باب وجود می‏شد چنين گفت كه‏ وجود ، صفت يك شی‏ء واقعيت‏دار است در خارج ، ولی خودش موجود نيست‏ شبيه - و نه عين آنچه در مورد قاعده فرعيه گفته شده است كه : " ثبوت‏ شی‏ء لشی‏ء فرع ثبوت المثبت له لا الثابت " و هر گاه موصوف خارجيت‏ داشته و موجود باشد كافی است برای اينكه صفت هم به تبع او خارجيت‏ داشته باشد به اينكه فی المثل " خارج " ظرف خودش باشد . ولی چگونه‏ ممكن است كه چنانكه مقتضی اين نظريه است نه خود صفت موجود باشد و نه‏ موصوف و در عين حال ظرف اين صفت ، " خارج " باشد ؟ پاسخ صحيح اين سئوال اين است كه عدم هر چند بالذات در خارج موجود