جهان بيني توحيدي - صفحه : 73

يكسان است . چيزی كه هست عادت خدا بر اين است كه كارهای خود را در حضور اين امور انجام دهد . مثلا اگر انسانی عادتش بر اين باشد كه هميشه‏ در حالی كه كلاه بر سر دارد نامه بنويسد ، بود و نبود كلاه در نوشتن نامه‏ تاثيری ندارد ، ولی نويسنده نامه نمی‏خواهد با نبود كلاه نامه‏ای بنويسد . مطابق اين نظريه ، بود و نبود اموری كه عوامل و اسباب ناميده می‏شوند از اين قبيل است و اگر غير از اين قائل بشويم ، برای خدا شريك بلكه شريكها در فاعليت قائل شده‏ايم ( نظريه اشاعره و جبريون ) . اين نظريه نيز صحيح نيست . همچنانكه اعتقاد به وجود مخلوق ، مساوی با شرك ذاتی و اعتقاد به خدای دوم و وجود قطبی در مقابل خدا نيست بلكه‏ مكمل و متمم اعتقاد به وجود خدای يگانه است ، اعتقاد به تاثير و سببيت‏ و نقش داشتن مخلوقات در نظام جهان نيز - با توجه به اينكه همان طور كه‏ موجودات استقلال در ذات ندارند استقلال در تاثير هم ندارند ، موجودند به‏ وجود او و مؤثرند به تاثير او شرك در خالقيت نيست بلكه متمم و مكمل‏ اعتقاد به خالقيت خداوند است . آری ، اگر برای مخلوقات از نظر تاثير ، استقلال و تفويض قائل بشويم و چنين بينديشيم كه نسبت خداوند به جهان ، نسبت صنعتگر است به صنعت ( مثلا سازنده اتومبيل و اتومبيل ) كه صنعت‏ در پيدايش خود نيازمند به صنعتگر است ولی پس از آنكه ساخته شد كار خود را طبق مكانيسم خود ادامه می‏دهد ، صنعتگر در ساختن صنعت نقش دارد نه در كاركرد مصنوع پس از ساخته شدن ، اگر سازنده اتومبيل هم بميرد اتومبيل به‏ كار خود ادامه می‏دهد ، اگر چنين بينديشيم كه عوامل جهان - آب ، باران ، برق ، حرارت ، خاك ، گياه ، حيوان ، انسان و غيره - نسبتشان با خداوند چنين