حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 379

است . بعد ايشان می‏گويند اگر تدريج بخواهد تدريجا صورت بگيرد ، اين‏ مستلزم امعان در تدريج است نه خروج از تدريج ، چون شی‏ء اگر بخواهد تدريج‏ را تدريجا متلبس بشود نه دفعتا ، پس هر چه كه دارد هنوز تلبس به تدريج‏ است يعنی از اول تا به آخر مثلا يك ساعت كه بخواهد در تدريج متدرج بشود ، هنوز در تدريج هست و در طول اين مدت می‏خواهد متدرج بشود . يك وقت می‏گوييم اين شی‏ء مثلا اتومبيل اين مسافت را طی می‏كند ، تدريجا ، يعنی آنا فانا قسمتی از مسافت را طی می‏كند ، حالا اگر اين تعبير مسامحی‏ عرفی را بكنيم و بگوييم : تدريجا دارد حركت می‏كند آيا در اين صورت‏ مسافت را طی كرده يا نكرده ؟ معلوم است كه طی نكرده است ، چون حركت‏ می‏كند يعنی بعضی از مسافت را طی كرده و بعضی را طی نكرده پس اگر بگوييم‏ يك ساعت در حال حركت تدريجی است يعنی هم حركت كرده و هم نكرده ، چون‏ هنوز متلبس به حركت نشده و متدرجا متلبس به حركت می‏شود ، و معنايش‏ اينست كه حتی يك ذره هم از مسافت را طی نكرده است ، اگر چيزی از حركت را طی كند معنايش اينست كه بطور كامل متلبس به حركت شده است ، و اين با تدريج منافات دارد ، و ايشان اين مطلب را اينجور گفته اند كه‏ : لازمه تدريج در تدريج در شی‏ء امعان در آن شی‏ء است ( نه خروج از آن ) و در نتيجه حركتی صورت نگرفته است . اينهم نكته دومی است كه ذكر كرده‏ اند . 3 - نكته سوم اين است كه ايشان می‏گويند مثلا فرض كنيم كه " ان يفعل‏ " تسخين است كه گرم كردن تدريجی است . لازمه اين حرف اينست كه اين‏ تسخين اگر خودش هم بخواهد تدريجی باشد ، يعنی تدريجا دارد تدريجا گرم‏ می‏كند ، لازمه اش اينستكه به سوی تبريد باشد نه به سوی تسخين و حال آنكه‏ خود تسخين اينست كه تدريجا گرم شود ! حاجی مقصود مرحوم آخوند را از اين عبارت جوری بيان كرده است و آقای‏ طباطبائی جور ديگر . آقای طباطبائی اين را دنباله حرف قبلی گرفته است .