فلسفه تاريخ1 - صفحه : 148

آن را نشان بدهد اين نظريه همان نظريه ماركسيستهاست كه می‏گويند لازمه اصل‏ تأثير متقابل اين است كه فكر انسان صرفا نتيجه تأثير متقابل مغز و محيط خودش است ، و چون نتيجه تأثير متقابل مغز و محيط است و غير از اين‏ چيزی نيست خصوصيت محيط و خصوصيت مغز هر گونه باشد جبرا قضاوت آنگونه‏ است و نمی‏تواند غير از اين باشد ، پس مسأله تصحيح خطا و اين حرفها همه‏ حرف مفت است . می‏گويد : " كروچه اعلام داشت كه " تمام تاريخ " تاريخ معاصر " است‏ " و در پاورقی می‏گويد " متن كامل گفته معروف فوق بدين شرح است : " مقتضيات عملی كه زمينه هر قضاوت تاريخی را تشكيل می‏دهند به همه تاريخ‏ كيفيت " تاريخ معاصر " می‏بخشند ، چون حوادث هر چقدر هم قديمی به نظر رسند اشاره تاريخ در حقيقت به حوائج و موقعيتهای كنونی است كه حوادث‏ مورد بحث در آن نوسان دارند " از اين اشكال چگونه اينها فرار می‏كنند ؟ نمی‏توانند از اين اشكال فرار كنند ، و لهذا نظريه " اصالت جامعه " به اين شكلی كه می‏گويند ، حتما نظريه غلطی است با اينكه ما به اعتباريت‏ جامعه قائل نيستيم و برای جامعه واقعا اصالت قائليم ولی در عين حال‏ شخصيت هم برای فرد قائل هستيم ، و مسأله فطرت كه در اسلام آمده همين‏ است . اين كه هر دو را قبول دارد نمی‏خواهد بگويد اصالت با جامعه است و فرد هيچكاره است . چرا ، حرفش همين است .