معاد - صفحه : 151

توفی می‏شوند و آن كه ملاك شخصيت واقعی شان است همان كه قرآن " روح " و " از امر خود " ناميده و يك حقيقت خودآگاهی است باقی است ولی بدن‏ متلاشی می‏شود ؟ ولی از كجا می‏توانيم اين را نفی كنيم كه دنيا در يك سير عمومی و تكاملی خودش ، بعد از ميليونها سال ، بعد از ميلياردها سال ، بعد از ميلياردها ميليارد سال كه ما نمی‏دانيم [ به جايی می‏رسد ] كه‏ طبيعت و ماده به سوی روح بالا می‏رود ، نه اينكه روح می‏آيد در اينجا ، اين‏ به سوی آن بالا می‏رود و با آن يكی می‏شود ، نه اينكه آن می‏آيد در قالب اين‏ ؟ چون بنای معاد قرآن بازگشت به سوی خداست ، يك حركت صعودی است نه‏ يك حركت نزولی كه روح دو مرتبه می‏آيد اينجا . اگر بگويد روح می‏آيد اينجا كه دنيا باز تكرار شده است . آن مستشكلينی كه قبل از شما اين ايراد را كرده‏اند كه در قرآن نامی از كلمه عود روح به بدن نيست ، گفته‏اند قرآن اصل آخرت را به عنوان يك‏ نشئه و دنيای ديگر نام می‏برد كه ما به سوی آخرت صعود می‏كنيم و قوانينش‏ هم فرق می‏كند . قرآن اسم می‏برد كه در آنجا همه چيز زنده است : دست زنده‏ است ، پا زنده است ، جلود زنده است ، همه چيز زنده است ، همه چيزی حی‏ است ، همه چيز ناطق است ، ديگر موتی در آنجا وجود ندارد ، تبدل و تحول‏ در آنجا وجود ندارد ، پيری در آنجا وجود ندارد . اگر بنا باشد روح دوباره‏ بيايد به همين قالب دنيا و بخواهد در همين وضع با همين قوانين زندگی كند ، پس دنيا تكرار شده و اين همان تناسخ است . اين به حرف تناسخی‏ها شبيه‏تر است . عرض كردم كه يك لا بديتی بوده كه از مجموع ايندو مجبور شده‏اند بگويند [ روح به جسم عود می‏كند ] . ما چنين لابديتی نداريم . قرآن‏ هم كه اسمی از چنين حرفی نبرده است . قرآن آن قيامت كبری را كه بعد از نشئه برزخ است توأم با يك تغييرات كلی در همه عوالمی كه ما می‏شناسيم‏ از ستارگان و خورشيد و ماه و زمين ، و در زمين هم از كوه و دريا ذكر می‏كند : " « يوم تبدل الارض غير الارض »" ( 1 ) اصلا اين زمين غير زمين‏ می‏شود ، زمين چيز ديگری می‏شود . ما نمی‏دانيم ، شايد به جای آنكه روح‏ برگردد به اين بدن ، اين دنيا می‏رود به آن طرف ، يعنی دنيا در سير تكاملی خودش می‏رسد به جايی كه همان خواصی كه شما برای روح از جنبه امری‏ می‏گوييد ، [ در آن پديد می‏آيد و ] جنبه امری پيدا می‏كند . در اين صورت‏ ما ، هم قائل به روح شده‏ايم ،

پاورقی : . 1 ابراهيم / . 48