علل گرايش به ماديگري - صفحه : 146

اكنون ببينيم آيا استدلال از راه نظم جهان بر وجود ناظم ذی شعور ، يك‏ برهان تجربی است ؟ پيش از آنكه وارد ماهيت برهان نظم گرديم ، لازم است‏ ماهيت يك استدلال رايج ديگر را كه آقای هيوم صددرصد آن را تجربی می‏داند و برهان نظم را چيزی شبيه آن می‏شمارد ، بررسی كنيم و آن ، برهان و استدلال‏ از آثار و مصنوعات انسان بر عقل و انديشه و هوش انسان است . آيا آن استدلال رايج و عادی ما در مورد انسانها كه از آثار و مصنوعات‏ انسان ، عقل و انديشه و ميزان معلومات او را كشف می‏كنيم ، واقعا يك‏ دليل تجربی است از نوع تجربه‏هايی كه در مورد كشف روابط اجزای طبيعت ، نظير رابطه حرارت و بخار و رابطه سردی و انجماد ، به كار می‏رود يا نه ؟ به عبارت ديگر ، آيا كشف عقل و هوش و علم صانعهای انسانی از مصنوعاتشان يك دليل تجربی است يا يك برهان عقلی ؟ ما از كجا می‏دانيم كه مثلا بوعلی فيلسوف يا طبيب بوده و يا سعدی شاعر و اديبی با ذوق بوده است ؟ ما كه با اشخاص مختلف از دوست و رفيق و معلم و شاگرد و همكلاسی هميشه روبرو می‏شويم ، از كجا می‏فهميم كه آن يكی با هوش و ديگری كم هوش و سومی با معلومات و چهارمی كم اطلاع است ؟ بديهی‏ است كه از آثاری كه از آنها بروز می‏كند ، از سخنانی كه از آنها می‏شنويم‏ ، از رفتاری كه از آنها می‏بينيم يا از آثار و نوشته‏های آنها كه مطالعه‏ می‏كنيم . ما كه هوش و عقل و معلومات آنها را نمی توانيم مستقيما مشاهده‏ كنيم يا لمس نماييم . اساسا چيزهايی از قبيل انديشه و معلومات ، قابل حس و لمس نيست . فرضا مغز آنها را تشريح كنيم يا به وسايلی از مغز آنها