درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 302

حركت نيست . اگر به شكل ماده و حركت باشد كه همان طبيعت می‏شود . اصلا مشخص طبيعت از غير طبيعت ماده و حركت است . ماده‏ای كه اينجا می‏گوئيم‏ يعنی چيزی كه حركت را قبول می‏كند ، يعنی استعداد حركت ، نه جسم بودن . جسم بودن يعنی اين ابعاد را داشتن . به عقيده اينها ابعاد داشتن ملازم با اين نيست كه ماده و حركت هم داشته باشد . ممكن است ابعاد جسمانی باشد و ماده و حركت نباشد . آن وقت مشخص طبيعت از غير طبيعت همين ماده و حركت است ، نه ابعاد جسمانی . و لهذا در عالم مثال ابعاد جسمانی هست ، ولی ماده و حركت نيست . آن وقت اينها درباب معاد هم حرفشان اين است‏ كه می‏گويند معاد جسمانی است ، نه مادی . جسمانی است ، يعنی ابعادی كه‏ در اجسام هست در آنجا هم هست ، ولی مادی نيست ، يعنی تغير و تكامل و از قوه به فعليت رسيدن نيست . هر موجودی به هر مرحله‏ای كه رسيده است . ديگر نمی‏تواند از جای خودش تجافی كند . آن وقت درباب معاد ، آنهائی كه‏ می‏گفتند معاد روحانی محض است ، مقصودشان اين بود كه اصلا جسمانی هم‏ نيست ، فرقی هم ميان جسمانی و مادی نمی‏گذاشتند . عقلانی محض است كه نه‏ بعدی دارد و نه صورتی و نه شكلی . آنهائی كه معاد را مادی محض می‏دانستند ، مثل اغلب متكلمين يا محدثين ، آنها می‏گفتند اصلا فرقی بين دنيا و آخرت‏ نيست ، دنيا و آخرت هر دو يكی هستند ، و زمانا با همديگر فرق دارند . يعنی اگر زمان را به جلو برويم می‏رسيم به جائی از زمان كه انتهای دنيا است ، يك انقلابی در همين دنيا پيدا می‏شود و از روز بعدش قيامت است . ولی از نظر اين فلاسفه مسأله اين جور نيست ، نه روحانی محض و عقلانی محض‏ است كه اساسا فكر باشد و روح باشد و تعقل باشد ، و نه مادی محض و زمانی‏ محض كه به يك جائی كه رسيد يك انقلابی در عالم پيدا شود و بعد از اين‏ انقلاب زمان ادامه پيدا كند و از زمان آن انقلاب به بعد قيامت باشد . نه‏ ، چنين نيست ، بلكه آخرت يك نشئه‏ای است ماورای اين نشئه . اين نشئه‏ زمانی چه متناهی باشد و چه غيرمتناهی فرق نمی‏كند . اگر غيرمتناهی هم باشد به قيامت كاری ندارد . قيامت در