علل گرايش به ماديگري - صفحه : 84

می گيريم كه زاويه " الف " مساوی زاويه " ج " است . ذهن در می‏يابد كه ضرورتا بايد چنين باشد و نمی تواند چنين نباشد ، يعنی محال و ممتنع‏ است كه چنين نباشد . اينجاست كه مساوی بودن زاويه " الف " با زاويه‏ " ج " به ياری دو مقدمه توضيح داده شده است . آن دو مقدمه " دليل " مساوی بودن زاويه " الف " با زاويه " ج " است نه " علت " آن . اما عليت چيزی را توضيح نمی‏دهد . عليت تنها يك " قضيه وجوديه " را بيان می‏كند نه يك " قضيه ضروريه " را ، زيرا عليت از تجربه به دست‏ می‏آيد نه از استنتاج عقلی . مثلا به تجربه دريافته‏ايم كه آب در اثر حرارت بخار می‏شود و در اثر سرما منجمد می‏گردد . از اين رو می‏گوييم‏ حرارت علت بخار شدن و سرما علت منجمد شدن آب است اما هرگز ذهن ما حكم نمی كند كه ضرورتا و منطقا بايد چنين باشد . فرضا ما در تجربه عكس‏ آن را دريافته بوديم ، يعنی هميشه آب در حرارت منجمد می‏شد و در سرما بخار می‏گشت ، از نظر ذهن ما فرقی نمی‏كرد . پس اين فرض از نظر ذهن امری‏ ممتنع و محال نيست ، به خلاف مساوی نبودن زاويه " الف " با زاويه " ج " در مثال گذشته كه فرض امری محال و ممتنع است . عليت توضيح نمی‏دهد كه آنچه معلول است بايد معلول باشد و منطقا بايد چنين باشد ، و آنچه‏ علت است منطقا بايد علت باشد . پس جهان را از طريق " دليل " بايد توضيح داد نه از طريق " علت " . فرق دليل و علت اين است كه علت ، چيزی " منفرد " است ، يعنی وجود مستقل از معلول خود دارد ، برخلاف‏ دليل كه چيزی " منفرد " و وجودی مستقل از مدلول نيست . مثلا مساوی بودن‏ زاويه " الف " با زاويه " ب " و مساوی بودن زاويه " ب " با زاويه " ج " دليل مساوی بودن زاويه