درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 400

علم باری به اشياء به نحو عقل بسيط است

آن مطلب اين است كه شيخ می‏گويد : عقل باريتعالی به اشياء به نحو عقل‏ بسيط است ، نه به آن نحوی كه در نفس هست ، كه اين علوم به ترتيب‏ زمانی مترتب بر يكديگر هستند . در مراتب علم واجب تعالی تقدم و تأخر رتبی هست ، بدون آن كه تقدم و تأخر زمانی باشد . در اينجا كلمه عقل بسيط را بكار برده و اشاره می‏كند كه در كتاب نفس راجع به آن توضيح داده است‏ . اين هم يك سخن خوبی هست كه اول بار هم شيخ اين را گفته و بعد شيخ‏ اشراق آن را تعقيب كرده و بعد هم ملاصدرا و ديگران دنبال كرده‏اند . اين‏ مطلب نيز احتياج به توضيح دارد .

عقل بسيط اجمالی خلاق صور تفصيليه

مطلبی درباب نفس گفته‏اند كه با نظريه شعور ناآگاهی كه امروز در روانشناسی كشف شده خيلی قريب است . عرفا نيز در اين زمينه حرفهائی‏ دارند . آن مطلب اين است كه شيخ در آنجا می‏گويد : " العقل البسيط الاجمالی خلاق الصور التفصيلية . " می‏گويد كه انسان به مرتبه‏ای از تعقل‏ می‏رسد كه به نحو بسيط و اجمال ، و بدون آن كه كثرتی در كار باشد ، و به‏ نحو وحدت ، معقولاتی را واجد می‏شود . علم بسيط اجمالی يعنی علمی كه بدون‏ تركب و تكثر و تفصيل و به نحو وحدت و بساطت و اجمال باشد . انسان‏ دارای عقلی می‏شود كه در مرتبه آن عقل ، به نحو وحدت و بساطت و اجمال‏ معقولاتی را واحد می‏شود . و بعد آن مرتبه وحدت و بساطت و اجمال خلاق و آفريننده مراتب تفصيلی می‏گردد . يعنی انسان در آن واحد يك چيز را هم‏ می‏داند و هم نمی‏داند . اين يعنی چه ؟ در يك مرتبه‏ای از شعور و ادراكش‏ آن را می‏داند ، و در مرتبه ديگری از شعور و ادراكش آن را نمی‏داند . و به‏ تعبير ديگر : آن را به نحو بسيط و وحدت و اجمال می‏داند ، و به نحو تفصيل‏ و كثرت و تركيب آن را نمی‏داند . در مقام مثال چنين توضيح می‏دهند : آنچه را كه ما ملكات علمی می‏ناميم‏