نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 296

قريب مختلف ، چون رنگ نميتواند در آن واحد هم اين فصل را داشته باشد و هم آن فصل را ، و در نتيجه دارای دو ذات باشد ، پس اين فصلها هستند كه‏ يكديگر را طرد ميكنند ، و از همينجاست كه شيخ و ديگران گفتند تضاد اختصاص به باب اعراض ندارد كه محل مستغنی فرض بكنيم ، بلكه در جواهر هم می‏آيد ، و همين قدر كه محل به معنای عام داشته باشيم كافی است ، يك‏ ماده هم در آن واحد نميتواند دو صورت هم عرض را بگيرد ، مثلا يك نطفه‏ نميتواند صورت دو حيوان مختلف را بگيرد ، مگر صورت طولی باشد كه يكی‏ از دو صورت ، صورت ديگر را دارد مع زيادش بنابراين ، عناصر باهم‏ متضادند به همين معنی كه اينجا ميگوييم مثلا ماده واحده محال است در آن‏ واحد ، هم آب باشد و هم آتش ، چون اين دو صورت بمنزله فصل هستند ، و شيئی نميتواند در آن واحد دارای دو فصل باشد . تا اينجا ، ما نوعی از تضاد را شناختيم كه از اقسام تقابل است ، يعنی‏ دو امر وجودی كه امكان اجتماع در محل واحد ندارد ، و به تعبير فارسی ، متضادين دو امر ناسازگاری هستند كه ناسازگاريشان در اصل وجود داشتن در يك محل و در يك زمان است ، يعنی محال است هم اين وجود داشته باشد و هم آن ، يعنی وجود هر يك ملازم است با عدم ديگری . تضاد و ناسازگاری در اينجا به اين معنی است . حالا آيا تضاد به اين معنی ، قانونی است در طبيعت ، مثل ساير قوانين‏ طبيعی كه بايد آنرا شناخت ؟ آيا مثل قانون جاذبه و انبساط اشياء در حرارت ، و قانون حركت و نظاير اينها است كه مصاديقشان در طبيعت وجود دارد ؟ آيا چيزی بنام تضاد در خارج وجود دارد مانند ساير قوانين طبيعی ؟ نه ، تضاد كه در خارج وجود ندارد ، و اصل كلام در اين است كه اگر از ضدين‏ وجود داشته باشد ، ضد ديگر وجود نخواهد داشت . پس‏به آن صورت كه قوانين‏ طبيعی ، و قوانين مربوط به معقولات اوليه در طبيعت وجود دارند ، تضاد وجود ندارد ، و اصل بحث هم همين است كه چنين چيزی وجود ندارد ، همانطور كه تناقض هم در خارج وجود ندارد . قانون تضاد و قانون تناقض ، قانون شناخت هستند ، نه قانونی كه‏ مصداقش در طبيعت وجود داشته باشد . البته متضادين واحد النقيضين در خارج وجود دارند ، ولی خود تضاد و تناقض كه بمعنای امتناء اجتماع ضدين و نقيضين است نمی تواند در خارج وجود داشته باشد .

تضادها و شرور :

معنای ديگر تضاد ، معنائی است كه در فلسفه ما درباب شرور ذكر ميشود ، و لفظ تضاد مشترك است بين اين دو معنی ، بنحو اشتراك لفظی . در آنجا كه تحليل دقيقی از خير و شر ميشود ، ميگويند : خيرات تماما به‏ وجود بر ميگردد ، و شرور به اعدام ، و آنچه را كه ما شر ميدانيم يا ماهيت عدمی دارد مثل جهل ، عمی يا اگر ماهيت وجودی دارد از آن جهت شر است كه منشأ يك عدم است ، و بما هو هو شر نيست ، بما هو منشأ للعدم‏ شر است ، مثل ميكربها ، گزنده‏ها ، كه بما هو حيوان ، عقرب