آشنايي با علوم اسلامي 3 - صفحه : 106

ج . مركز فقه و فقاهت نيز قبل از صفويه ايران نبوده است . در ابتدا بغداد مركز فقه بود . سپس نجف وسيله شيخ طوسی مركز شد . طولی نكشيد كه‏ جبل عامل ( از نواحی جنوبی لبنان فعلی ) و پس از آن و قسمتی مقارن با آن‏ ، حله كه شهر كوچكی است در عراق ، مركز فقه و فقاهت بود . حلب ( از نواحی سوريه ) نيز مدتی مركز فقهاء بزرگ بوده است . در دوران صفويه بود كه مركزيت به اصفهان انتقال يافت و در همان زمان حوزه نجف وسيله مقدس‏ اردبيلی و ديگر اكابر احيا شد كه تا امروز ادامه دارد . از شهرهای ايران‏ ، تنها شهر قم است كه در قرون اول اسلامی ، در همان زمان كه بغداد مركز فقاهت اسلامی بود ، وسيله فقهائی نظير علی بن بابويه و محمد بن قولويه به‏ صورت يكی از مراكز فقهی در آمد همچنان كه در دوره قاجار وسيله ميرزا ابوالقاسم قمی صاحب قوانين نيز احيا شد و بار ديگر در سال 1340 هجری‏ قمری يعنی در حدود 56 سال پيش وسيله مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائری يزدی‏ احيا شد و اكنون يكی از دو مركز بزرگ فقهی شيعه است . عليهذا ، گاهی بغداد ، زمانی نجف ، دوره‏ای جبل عامل ( لبنان ) ، برهه‏ای حلب ( سوريه ) ، مدتی حله ( عراق ) ، عهدی اصفهان و دورانهائی قم‏ مركز نشاط فقهی و فقهاء بزرگ بوده است . در طول تاريخ مخصوصا بعد از صفويه در شهرهای ديگر ايران از قبيل مشهد ، همدان ، شيراز ، يزد ، كاشان‏ ، تبريز ، زنجان ، قزوين ، و تون ( فردوس فعلی ) حوزه‏های علميه عظيم و معتبری بوده است ولی هيچيك از شهرهای ايران به استثنای قم و اصفهان ، و در مدت كوتاهی كاشان ، مركز فقهاء طراز اول نبوده و عالی ترين و يا در رديف عاليترين