علل گرايش به ماديگري - صفحه : 139

مصنوعات انسانی ، ما از راه قياس به شباهت ميان علل آنها حكم می‏كنيم و سازنده طبيعت را نظير روح انسان می‏دانيم ، هرچند كه به تناسب عظمت‏ دستگاه طبيعت ، سازنده آن دارای قوايی عظيم تر است . تنها به دليل اين‏ دليل غير اولی ( متأخر بر تجربه ) است كه ما بی درنگ وجود خدا و همانندی او را با روح و عقل انسانی اثبات می‏كنيم " ( 1 ) . هيوم از زبان فيلون شكاك ، خطاب به كلئانتس نظريه او را اينچنين‏ مورد خدشه قرار می‏دهد : " اگر ما خانه‏ای ببينيم - كلئانتس ! - با بزرگترين يقين و اطمينان‏ نتيجه می‏گيريم كه آن خانه معمار يا بنايی داشته ، زيرا اين دقيقا آن نوع‏ معلولی است كه تجربه كرده‏ايم كه از آن نوع علت ناشی و صادر می‏شود . اما مطمئنا تصديق نخواهيم كرد كه جهان چنين شباهتی به يك خانه دارد كه ما بتوانيم با همان يقين و اطمينان ، يك علت مشابه استنباط كنيم يا بگوييم‏ شباهت در اينجا تمام و كامل است . اين عدم شباهت طوری روشن است كه‏ بيشترين ادعايی كه می‏توانی بكنی فقط يك حدس و ظن و فرضی درباره يك‏ علت مشابه است . ممكن است ماده علاوه بر روح ، در اصل ، منشأ يا سرچشمه نظم در درون خود باشد و تصور اينكه چندين عنصر به واسطه يك علت درونی ناشناخته ممكن‏ است به عالی ترين نظم و ترتيب درآيد ، از تصور اينكه صور و معانی آنها در روح بزرگ جهانی به واسطه يك علت درونی ناشناخته همانند به نظم و ترتيب درآيد مشكل تر نيست . آيا كسی جدا به من خواهد گفت كه يك جهان منظم بايد

پاورقی : . 1 همان كتاب ، ص 209 و . 210