خدمات متقابل اسلام و ايران - صفحه : 551

است و هم طبيب و هم فيزيكدان و رياضيدان . در فيزيك و رياضيات شهرت‏ جهانی دارد و از عوامل مؤثر در پيشرفت رياضيات جهانی بشمار می‏رود . در سال 354 متولد شده و در حدود سال 430 در گذشته است ( 1 ) در تتمه‏ صوان‏الحكمة می‏نويسد كه طرحی برای استفاده از آب نيل هنگام كاهش آب‏ تهيه كرد و با خود بقاهره برد ولی مورد توجه الحاكم بالله واقع نشد بلكه‏ مغضوب وی گشت و از آنجا به دمشق فرار كرد . و هم می‏نويسد فوق‏العاده‏ متعبد و متشرع بود و به شريعت احترام می‏گذاشت ، حالت توجه او را در حين مرگ نيز يادآور می‏شود . گويند قسمتی از ايام او در مغرب گذشته است‏ ( 2 ) مرحوم سيد حسن تقی‏زاده در تاريخ علوم در اسلام می‏گويد : وی مؤلفات‏ زيادی دارد ، گوئی همه عمر به تأليف اشتغال داشته است . ابن الهيثم به‏ قول سارتون بزرگترين عالم مسلمين در حكمت طبيعی ( فيزيك ) و يكی از بزرگترين ارباب اين فن در كل تاريخ بوده است ، كتاب معروف او در علم‏ مناظر تأثير عظيمی در ترقی علم در مشرق و مغرب نموده و روجر بيكن‏ فيلسوف بزرگ و كپلر مؤسس قوانين جديد علم نجوم هر دو از تأثير كتاب‏ او بهره‏مند شده‏اند . . . ابن الهيثم تحقيقات دقيق و بسيار عالی درباب‏ نور و قوانين آن كرده و ظاهرا اول كسی است كه اطاق تاريك ( امتحانات‏ نوری ) را استعمال كرده است . . . اين دانشمند معادلات چهار درجه‏ای را حل كرده و سعی كرده عمق كره هوا را تعيين كند . . . ) ( 3 ) . همزمان با اين طبقه . رياضيون درجه اول ظهور كرده‏اند از قبيل ابوالوفاء

پاورقی : ( 1 ) تاريخ علوم در تمدن اسلامی صفحه . 293 ( 2 ) مدرك سابق‏الذكر . ( 3 ) كتاب تاريخ علوم در اسلام مرحوم تقی‏زاده متأسفانه ناتمام است و ظاهرا مستقلا چاپ نشده است . در نشريه مقالات و بررسی‏ها از شماره دوم تا هشتم چاپ شده است . قسمتهای فوق از دفتر هفتم و هشتم آن نشريه صفحه 164 نقل شد .