حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 177

هو لكونه عدما خاصا يصحبه قوه أو ملكه مفتقرتين الی قابل زمانی متجدد الوجود يحتاج الی زمان بعد زمان الحركه التی هو يقابلها . و قد علم أن‏ حافظ الزمان هو المستديره فی المشهور ( 1 ) . و أما اتمها ، فلانها فی نفسها لا يحتمل الزياده فی الكميه كباقی‏ الحركات و لا الاشتداد و لا التضعف فی السرعه و البطؤ ( 2 ) لما ستعلم ( 3 ) فی مباحث الافلاك ، و لان فاعلها و غايتها ليس أمرا محسوسا بل أمر عقلی‏ غير متفاوت فی القرب اليه و البعد عنه لكونه خارجا عن هذا العالم كما يتفاوت غايه الحركات الطبيعيه الاينيه و تشتد حركتها أخيرا ( 4 ) كلما قرب المتحرك من الحيز الطبيعی ، و القسريه يضعف أخيرا كلما

پاورقی : 1 - با اين " فی المشهور " خواسته بگويد نظر خود ما اين نيست . 2 - چون حركت فلك دائم است ديگر زياده در كميت پيدا نمی‏كند ، يك‏ شی‏ء دائم كه ديگر زياده نمی‏پذيرد . حتی در باب حركات فلك قدما معتقدند كه شدت و ضعف هم پيدا نمی‏كند ، سرعت و بطؤهم پيدا نمی‏كند . 3 - در اينجا مرحوم آخوند دو وعده داده است كه عملی نشده است . و دليلش همان حرفی است كه ما مكرر گفته‏ايم كه " اسفار " به صورت يك‏ كتاب يادداشت و ناتمام باقيمانده است و آن را تمام نكرده . خيلی از مباحث است كه می‏گويد در گذشته گفته شده و حال آنكه در آينده می‏آيد ، و خيلی از مباحثی را كه به آينده وعده می‏دهد اساسا طرح نكرده است ، و در آخر همين فصل باز می‏گويد در مباحث جهات و فلكيات خواهيم گفت در حالی‏ كه " اسفار " بحث فلكيات را ندارد . و نيز بعضی مباحث را به مبحث‏ نبوات وعده می‏دهد كه " اسفار " اين مبحث را هم ندارد . 4 - در حركات أينی شدت و ضعف پيدا می‏شود . دليل شدت و ضعف يا از ناحيه فاعل است يا از ناحيه غايت . از ناحيه فاعل اين است كه علت‏ فاعلی بر نيرويش اگر اضافه شود حركت شديد می‏شود . در مورد غايت‏ می‏گويند هر چه شی‏ء به غايت خود نزديكتر شود بر سرعتش و شدت حركتش‏ افزوده می‏شود . امروزه هم همين حرف را می‏زنند . قدما هم می‏گفتند اگر شيئی را رها كنيم و به سوی پائين حركت كند وقتی به زمين نزديك می‏شود ، هر چه نزديكتر بشود بر سرعتش افزوده می‏شود . و در حركت قسری بر عكس‏ قائل بودند كه آنا فانا از سرعتش كاسته می‏شود . مثلا پرتاب سنگ به بالا به ضعيف شدن و كند شدن لحظه به لحظه آن می‏انجامد تا می‏رسد به مرحله سكون‏ . قدما اين شدت يا ضعف حركت را در افلاك قائل نبودند ، هيچ عاملی از قبيل فاعل و غايت را موجب تغيير حركت افلاك نمی‏دانسته‏اند .