حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 354

از طرف ديگر اينكه تصور می‏شود كه زمان چيزی است كه از آنات تشكيل‏ می‏شود ، تصور غلطی است ، مثلا يك ساعت نه 3600 مليون آن است و نه كمتر و نه بيشتر . زمان يك امتداد و كشش است و " آن " اعتبار ذهن است ، " آنی " كه درباب زمان معقول است ، " آن " ی است كه متفرع بر زمان‏ يعنی حد زمان است ، حد مشترك دو زمان ، اما " آن " ی كه زمان بر آن‏ متفرع باشد موهوم است و وجود ندارد . پس فرض آنات درست نيست و زمان‏ يك امر ممتد است . مسافت هم از همين قبيل است ، اين غلط است كه ما بگوييم از اين ديوار تا آن ديوار واقعا چند نقطه وجود دارد ، مسافت هم در ذات خودش يك امر ممتد است . پس حركت عبارت است از تحقق يك امر ممتد [ نه مجموعی از سكونات ] در مدتی از زمان كه خود زمان هم يك امر ممتد و كشش‏دار است [ نه مجموعی‏ از آنات ] در مسافت كه آن هم يك امر ممتد است [ نه مجموع نقاط ] يعنی‏ " أينی " كه مثلا فرض می‏كنيم خودش يك امر كشش دار است . بنابراين اينكه می‏گوييم متحرك در هر آنی فردی از مقوله را دارد ، آيا مطابق با آن نظريه مردود نيست كه حركت را مجموع سكونات بدانيم و زمان‏ را مجموع آنات و مسافت را مجموع نقاط ؟ جواب اينست كه نه ! حكما می‏گويند : للمتحرك فی كل آن فرد من المقولة " بالقوه " . و نظريه باطل‏ اين بود كه : للمتحرك فی كل آن فرد من المقوله " بالفعل " پس متحرك‏ فرد مقوله را بالقوه دارد ، بالفعل چه دارد ؟ بالفعل فرد زمانی از مقوله‏ را دارد ، يعنی فرد كشش‏دار . فرد آنی فرد بالقوه است يعنی فرد فرضی ، به اين معنی كه فرد بالفعل كه كششی دارد و يك واحد كشش‏دار است قابل‏ اينست كه ذهن آنرا به افراد زيادی تقسيم كند ، پس بالقوه يعنی برای ذهن‏ قابل تقسيم است والا واقعا و فعلا فرد نيست . معنای حركت در مقوله اينست كه متحرك از ابتداء حركت يك فرد تدريجی‏ الوجود از مقوله را دارد طی می‏كند ، يك فرد واحد از مسافت را كه متصل‏ است دارد طی می‏كند . مثلا از اين سر ديوار تا آن سر ديوار يك فرد از مكان را