انسان و سرنوشت - صفحه : 71

نمی‏تواند وجود داشته باشد . امتياز بشر اعمال و افعال بشر از آن سلسله حوادث است كه سرنوشت حتمی و تخلف‏ ناپذير ندارد ، زيرا بستگی دارد به هزاران علل و اسباب و از آن جمله‏ انواع اراده‏ها و انتخابها و اختيارها كه از خود بشر ظهور می‏كند . تمام‏ امكاناتی كه در مورد جمادات و نباتات و افعال غريزی حيوان وجود دارد و تمام " اگر " هايی كه در وقوع آنها هست ، در افعال و اعمال بشر هست . در رشد يك درخت و يا انجام عمل غريزی يك حيوان ، هزاران " اگر " كه‏ همان شرايط طبيعی هستند می‏توانند وجود داشته باشند . همه آن " اگر " ها در افعال و اعمال انسان هست بعلاوه اينكه در انسان عقل و شعور و اراده‏ اخلاقی و قوه انتخاب و ترجيح آفريده شده است . انسان قادر است عملی را كه صد درصد با غريزه طبيعی و حيوانی او موافق‏ است و هيچ رادع و مانع خارجی وجود ندارد ، به حكم تشخيص و مصلحت‏ انديشی ترك كند ، و قادر است كاری را كه صد در صد مخالف طبيعت اوست‏ و هيچ گونه عامل اجبار كننده خارجی هم وجود ندارد ، به حكم مصلحت انديشی‏ و نيروی خرد ، آن را انجام دهد . انسان مانند حيوان تحت تأثير محركات‏ نفسانی و رغبتهای درونی واقع می‏شود ، اما در مقابل آنها دست بسته و مسخر نيست ، از يك نوع حريتی برخوردار است . يعنی اگر همه عواملی كه برای‏ يك حيوان در انجام عمل غريزی فراهم است و الزاما او را وادار به عمل و حركت می‏كند برای انسان فراهم باشد ، تازه راه فعل و ترك