شرح منظومه2 - صفحه : 218

شرح : در اين بيت به رد نظريه مخصوص اشاره می‏كند . چنانكه قبلا گفتيم‏ طبق عقيده منسوب به نظام هر جسم مركب است از ذرات لا يتجزی لا يتناهی . نظام باساير متكلمين در نظريه تركب جسم از اجزای لا يتجزی وحدت نظر دارد ، چيزی كه هست او بر خلاف ساير متكلمين معتقد است كه آن اجزاء لا يتناهی‏ می‏باشند . براهين گذشته برای رد عقيده خاص نظام هم كافی است ، زيرا آن‏ براهين تركب جسم را از اجزاء لا يتجزی به طور مطلق نفی می‏كرد خواه متناهی‏ فرض شوند و يا غير متناهی ، ولی براهين خاصی بر رد خصوص عقيده نظام‏ هست . در شعر بالا به دو برهان اشاره شده است : برهان قطع و برهان تناسب . اما برهان قطع : اگر جسم از اجزاء غير متناهيه تاليف يافته باشد حركت‏ كه عبارت است از طی مسافت معين در زمان معين محال است و حال آنكه‏ حركت موجود است پس تركب جسم از اجزاء غير متناهيه باطل است . توضيح اين كه به موجب تركب جسم از اجزاء غير متناهی هر قطعيه از مسافت را كه در نظر بگيريم دارای اجزاء غير متناهيه است ، زيرا فرقی از اين جهت ميان جسم بزرگ و كوچك نيست ، آن جسمی كه بر روی آن جسم حركت‏ صورت می‏گيرد بنابر فرض ، دارای اجزاء غير متناهيه است و خاصيت غير متناهی اين است كه نصفش هم غير متناهی است ( زيرا اگر نصفش متناهی‏ باشد كل نيز كه مجموع دو نصف است نيز متناهی خواهد بود ) و هم ربع و ثمن و هر كسری را كه در نظر بگيريم هم غير متناهی خواهد بود . پس اگر حركتی صورت بگيرد طبعامقداری مسافت بايد طی شود و آن مقدار خود مجموعی‏ از اجزاء غير متناهی است و آنگاه شی‏ء متحرك به آخرين جزء آن مسافت‏ می‏رسد كه بينهايت جزء را در بی نهايت لحظه