حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 105

پاورقی : > ندارد . بنابراين وجود دو طرف و حاشيه دارد و از اين نظر كه حركت‏ هم احتياج به فاعل و هم به قابل دارد ، نتيجه گرفته می‏شود كه حركت امری‏ بين قوه و فعليت است . فعليت حركت مستند است به يك امر بالفعل تر و آن نيز مستند به بالفعل تر از خود و همينطور تا برسد به فعليت محض و قوه حركت مستند است به يك امر بالقوه و آن نيز بالاخره منتهی می‏شود به‏ قوه محض . بنابر همين مطلب است كه شالوده برهانی برای اثبات تركب جسم از ماده‏ و صورت ريخته می‏شود ، كسانی كه به جزء لايتجزی معتقد نبوده و جسم را مركب از ماده و صورت می‏دانند دو برهان بر مدعای خود اقامه می‏كند كه يكی‏ برهان فصل و وصل و ديگری برهان قوه و فعل است و آنچه از مطلبی كه آخوند در اينجا مطرح كرده است نتيجه می‏شود اينست كه جسم از حيثی بالقوه است‏ و از حيثی بالفعل و اين دو حيثيت نمی تواند يكی باشد بنابراين جسم در ذات خويش دارای دو منبع است يكی منبع فعليت كه صورت جسميه باشد و ديگری منبع قوه كه هيولای اولی است . آقای طباطبائی از اين بحث ملاصدرا نتيجه می‏گيرند كه : حركت هميشه دو طرف دارد . حركت كه امری بين قوه و فعل است يكطرفش‏ قوه محض و يكطرف ديگرش فعليت محض به معنی مجرد است يعنی حركت از ماده شروع می‏شود و به مجرد ختم می‏گردد . اين نتيجه آقای طباطبائی در بحث‏ غايات بسيار مفيد است مخصوصا در باب حركت جوهريه، باين معنی كه حركت‏ در طبيعت از ماديت محض شروع و به مجرد ختم می‏شود ، وقتی به تجرد رسيد حركت پايان يافته و به نوع ديگری آغاز می‏شود . همانطور كه ملاصدرا از بحثش نتيجه گرفت كه جسم از قوه و فعل تركيب شده می‏توان از همين مطلب‏ نتيجه گرفت كه تركيب ماده و صورت اتحادی است نه انضمامی ، كه همين‏ مطلب را در آخر جلد دوم اسفار چاپ قديم ( بحث جواهر و اعراض ) ملاصدرا بحث كرده كه آيا تركيب ماده و صورت انضمامی است يا اتحادی و در نهايت امر بعد از دفع شبهات نتيجه می‏گيرد كه تركيب ماده وصورت اتحادی‏ است . البته قبل از ملاصدرا " سيد صدر دشتكی " اولين كسی بود كه به‏ اتحاد ماده و صورت در خارج نائل شد ولی جلال الدين دوانی و ديگران با ايرادهايشان حرف او را پوشانيدند تا اينكه توسط آخوند نظريه " سيد صدر دشتكی " دوباره احياء شد .