آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 67

می‏كنيم و از لحاظ دوم ، مانند آينه‏ای است كه در آن صورتها را می‏نگريم . مثلا گاهی می‏گوييم : " انسان نوع است " ، " حيوان جنس است " . بديهی است كه مقصود اين است كه طبيعت انسان از آن نظر كه در ذهن است‏ و كلی است نوع است ، و طبيعت حيوان از آن نظر كه در ذهن است و كلی‏ است جنس است ، و بديهی است كه مقصود اين نيست كه افراد انسان و افراد حيوان نوع يا جنس‏اند . اما گاهی می‏گوييم : " انسان تعجب می‏كند " ، " انسان می‏خندد " . در اينجا مقصود افراد انسان‏اند يعنی افراد انسان تعجب می‏كنند ، و بديهی‏ است كه در اينجا مقصود اين نيست كه طبيعت كلی انسان كه در ذهن است‏ تعجب كننده است . قضايای قسم اول ، يعنی قضايايی كه موضوع آن قضايا طبيعت كلی است و طبيعت كلی از آن جهت كه يك كلی است و در ذهن است موضوع قرار داده‏ شده است ، قضايای طبيعيه ناميده می‏شود . مثل : " انسان كلی است " ، " انسان نوع است " ، " انسان اخص از حيوان است " ، " انسان اعم‏ از زيد است " و امثال اينها . قضايای طبيعيه ، صرفا در فلسفه الهی كه درباره ماهيات تحقيق می‏شود مورد استعمال دارد ، ولی در علوم ديگر هيچگاه به كار نمی‏آيند . آنجا كه طبيعت كلی وسيله‏ای برای ارائه افراد باشد ، به نوبه خود بر دو قسم است ، مثل اين كه بگوييم : " انسان عجول است " ، " همه انسانها با فطرت توحيدزاده می‏شوند " ، " بعضی