توحيد - صفحه : 65

هزار راهی‏ها قرار می‏گرفته ، از ميان آنها يكی را كه مناسب بوده اختيار می‏كرده ، باز در قدم دوم سر دو راهی ، سه راهی ، ده راهی ، هزار راهی‏ بلكه يك ميليون راهی قرار می‏گرفته ، باز راه مناسب را انتخاب می‏كرده ، باز همين‏جور و باز همين‏جور . اين عبارت است از نوع نظمی كه از وجود علت غايی حكايت می‏كند . ما به همين دليل است كه به هيچ قيمتی حاضر نيستيم كه بدون علت غايی وجود بسياری از چيزها را در اين عالم بپذيريم . مثلا مؤلفی كتابی را تأليف می‏كند ، مقاله‏ای می‏نويسد ، آيا شما نمی‏گوييد كه اين نويسنده مقاله احيانا اگر مقاله خوبی باشد مرد باسوادی است ؟ می‏گوييد مرد باسوادی است ، مرد باذوقی است . از شما می‏پرسم سواد ياذوق‏ و معلومات را در اشخاص از كجا اطلاع پيدا می‏كنيد ؟ مستقيما می‏شود انسان‏ معلومات و ذوق يك كسی را احساس كند ، مشاهده كند ؟ نه ، ذوق يك امری‏ است كه با چشم ديده نمی‏شود ، با دست هم لمس نمی‏شود ، حتی با چشم مسلح‏ و ابزار هم نمی‏شود تشخيص داد و هر كسی هم تشخيص داده از آن راه نبوده . ما سعدی را كه می‏گوييم شاعر بسيار باذوقی بوده ، ذوق سعدی را از كجا ديديم ؟ ما فقط اين اثر را می‏بينيم ، وقتی اثر را می‏بينيم ، می‏بينيم اثر يك اثری است كه اگر سعدی يك آدم كودن می‏بود ، يك آدم بی‏ذوق می‏بود ، يك آدم بی‏فهم می‏بود ، خود به خود چنين آثاری از او به وجود نمی‏آمد . حالا ما راجع به خلقت عالم ، خلقت موجودات بايد مطالعه كنيم ، ببينيم‏ در به وجود آمدن اين اشياء ، همين انسانی كه الان ما داريم می‏بينيم . همين‏ گياههايی كه الان داريم می‏بينيم ، بلكه تمام نظاماتی كه در عالم هست از منظومه شمسی خودمان گرفته تا بالاتر در هر جای عالم ( 1 ) ، آيا اين‏ تشكيلات و نظمی كه الان وجود دارد تنها علت فاعلی برايش كافی بوده ؟ يعنی همينكه نيروهايی وجود داشته باشد ، بدون اينكه اين نيروها خودشان‏ دارای شعور و ادراك و فهم باشند ، بدون اينكه وسيله‏ای را از ميان صدها هزار وسائل برای يك هدف انتخاب كنند ، بدون اينكه يا خودش شعور داشته‏ باشد يا يك قوه شاعر او را تحت اداره و اراده خودش قرار بدهد ، آيا عالم قابل توضيح است يا نه ؟ مثلا ما همين مقدار كه ( البته اينها مثالهای خيلی ساده‏ای است )

پاورقی : . 1 اگر ما فقط در يك قسمت هم مطالعه كنيم كافی است ، چون در يك جا كه دليل پيدا كنيم كافی است در همه جا پيدا كرده باشيم .