شرح منظومه2 - صفحه : 181

ناميده می‏شد بسی مناسب تر بود . مسائل " سماع طبيعی " كه از آنها ياد كرديم قطعا علم و فن مستقلی‏ است و در هيچ يك از فنون مربوط به فلكيات و عنصريات داخل نيست . و اتفاقا تمام و يا غالب مباحث آن از حيث روش و سبك تحقيق شبيه‏ الهيات است يعنی صرفا تعقلی و استدلالی و قياسی است نه حسی و تجربی و لهذا به فلسه شبيه تر است تا علوم و حسی و تجربی . به عقيده حكماء برخی‏ مباحث سماع طبيعی يعنی آنها كه در فريده اول در ده فصل آمده است ( البته باستثناء فصل ششم كه ذكر شد ) اساسا جزء الهيات است نه طبيعيات‏ و بيان اين جهت در شرح منظومه آمده است . ساير مباحث آن كه در فريده‏ دوم و سوم اين كتاب آمده است از قبيل مسائل حركت ، زمان ، مكان ، امتناع خلا ، شكل ، جهت ، حدوث اجسام ، از الهيات خارج است و داخل در عنصريات و فلكيات هم نيست و بايد فن مستقلی شمرده شود . ولی صدرالمتالهين به حكم اينكه قائل به حركت جوهريه است ، حركت و زمان و همچنين حدوث اجسام را از لو احق و عوارض جسم طبيعی نمی‏داند ، لهذا مسائل حركت و زمان و حدوث اجسام را نيز داخل در مسائل الهيات‏ می‏داند . عليهذا به عقيده مشار اليه مسائلی كه برای سماع طبيعی باقی‏ می‏ماند منحصر است به مسائل : مكان ، تناهی ابعاد ، امتناع خلا ، شكل ، وجهت . اما بيان اينكه چرا مسائل مربوط به حقيقت جسم طبيعی ، و همچنين مسائلی‏ مربوط به حركت ، خصوصا حركت جوهريه ، و زمان و حدوث اجسام از مسائل‏ الهی است نه از مسائل طبيعی از حدود بحث ما خارج است .