فلسفه تاريخ1 - صفحه : 56

تأثير عوامل محرك تاريخ در يكديگر بحث راجع به مسأله نوابغ و همچنين مسأله اختراعات است نظريه نوابغ و قهرمانان با اغلب نظريه های ديگری كه داشتيم منافات زيادی ندارد ، يعنی‏ قابل جمع است ، مثلا اگر كسی بخواهد تاريخ را بر اساس محيط جغرافيائی يا نژاد و يا حتی اختراعات توجيه كند ، مانعی ندارد كه در عين حال قائل‏ باشد كه نژاد يا محيط جغرافيايی ، نوابغی می‏سازند ، يعنی يك منطقه خاص‏ جغرافيايی است كه از آنجا نابغه بر می‏خيزد نه همه منطقه ها ، همين طور كه می‏گويند منطقه های خاصی هست كه ملتهای قوی در آنجا به وجود می‏آيند ، و قهرا در ميان افراد آن ملتها هم كه همه افراد علی‏السويه نيستند ، بدون‏ شك اختلاف و تفاوت هست باز افرادی هستند كه نسبت به افراد ديگر فوق‏ العادگی دارند ، و باز محيط جغرافيايی است كه نابغه به وجود می‏آورد و نابغه است كه نقش زيادی در حركت تاريخ دارد می‏توانيم محيط جغرافيايی‏ را بدون نابغه فرض كنيم ، مثلا بگوييم كه محيطهای شمالی ، افراد و ملتهای‏ قوی به وجود می‏آورند و همان خصلت طبيعی كه اين ملتها از محيطشان گرفته‏ اند اينها را وادار به حركتی در تاريخ