عدل الهي - صفحه : 17

بوده به مشرب اهل كلام و احيانا به برخی مشربهای ديگر از قبيل مشرب اهل‏ حديث و مشرب اصحاب حس نيز اشاره كرده‏ام . اهل فن می‏دانند كه حكمای اسلامی بر خلاف متكلمين در الهيات بابی تحت‏ عنوان " عدل " باز نكرده‏اند . عقايد حكما را در باره اين مسأله از لابلای‏ ساير مباحث بايد بدست آورد . از اينرو اين بحث برای من خالی از دشواری‏ نبود . من تا كنون در ميان آثار حكما به رساله يا مقاله يا فصلی برخورد نكرده‏ام كه مستقيما مسأله " عدل الهی " را طرح كرده باشند و به سبك‏ حكيمانه در اين موضوع بحث كرده باشند . اين النديم در " الفهرست " می‏نويسد : " يعقوب بن اسحاق كندی رساله‏ای در عدل الهی نوشته است " . من نمی‏دانم اين رساله اكنون موجود است يا نه ؟ و هم نمی‏دانم كه آن را به سبك حكيمانه نوشته است يا به شيوه متكلمانه . برخی از حكما مانند خواجه نصير الدين طوسی در نوشته‏های خود به سبك متكلمان وارد و خارج‏ شده‏اند ، اما اگر آراء حكمی آنها را ملاك قرار دهيم بايد بگوئيم غرضشان‏ بيان اقناعی و خطابی بوده و نه برهانی . يعقوب بن اسحاق كندی كه ابن النديم از كتابی از او ياد می‏كند ، اقدم‏ حكمای اسلامی است و چون از نژاد عرب است به " فيلسوف العرب " معروف است . بعيد است كه الكندی به شيوه متكلمان بحث كرده باشد ، علی‏ القاعده به شيوه حكما وارد و خارج شده است . اخيرا از يكی از فضلای عاليقدر شنيدم كه شيخ فلاسفه اسلام ، ابوعلی بن‏ سينا رساله كوچكی در اين موضوع نوشته است و اين رساله در پاسخ سؤالی‏ بوده است كه از آن حكيم در اين مسأله شده است ، ولی متأسفانه اين بنده‏ هنوز به آن رساله يا مقاله دست نيافته است . علی رغم كوتاهی حكما در طرح اين مسأله ، متكلمان به علل خاص مذهبی و تاريخی ، بحث در عدل الهی را سرلوحه مباحث خود قرار داده‏اند . بحث عدل‏ در كلام آنچنان اصالت يافته كه گروهها با اين اصل مشخص شدند .

جبر و اختيار

بحثهای كلامی آنچنانكه از تواريخ استفاده می‏شود ، از نيمه قرن اول هجری‏ آغاز شد . در ميان بحثهای كلامی ظاهرا از همه قديم‏تر ، بحث جبر و اختيار است . مسأله جبر و اختيار در درجه اول ، يك مسأله انسانی است و در درجه دوم يك مسأله