آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 225

و اگر رابطه وجود با او منفی و امتناعی است يعنی محال است كه موجود باشد بلكه ضرورتا و وجوبا بايد نباشد ، آن چيز را ممتنع الوجود می‏ناميم . مثل جسمی كه در آن واحد هم كروی باشد و هم مكعب . و اما اگر رابطه وجود با آن معنی رابطه امكانی است ، يعنی آن معنی ، ذاتی است كه نه از وجود ابا دارد و نه از عدم ، ما آن چيز را ممكن‏ الوجود می‏ناميم . همه اشياء عالم مانند : انسان و حيوان و درخت و آب و . . . كه به حكم يك سلسله علل پديد می‏آيند و سپس معدوم می‏گردند ، ممكن‏ الوجودند . مسأله ديگر درباره وجوب و امكان اين است كه هر ممكن الوجود بالذات ، به واسطه علتش واجب الوجود می‏شود ، اما واجب الوجود بالغير نه بالذات‏ . يعنی هر ممكن الوجود اگر مجموع علل و شرائطش موجود شود حتما موجود می‏شود و واجب الوجود بالغير می‏گردد . و اگر موجود نگردد - حتی اگر يكی‏ از شرائط و يكی از اجزاء علتش مفقود باشد - ممتنع الوجود بالغير می‏گردد. از اينرو فلاسفه می‏گويند : " الشی‏ء ما لم يجب لم يوجد " يعنی هر چيزی‏ تا وجودش به مرحله وجوب و ضرورت نرسد موجود نمی‏گردد . پس هر چيزی كه موجود شده و می‏شود به حكم ضرورت و وجوب و در يك نظام‏ قطعی و تخلف ناپذير موجود می‏گردد . پس نظام حاكم بر جهان و اشياء يك‏ نظام ضروری و وجوبی و قطعی و تخلف ناپذير است و به اصطلاح فلاسفه امروز نظام حاكم بر جهان