خدمات متقابل اسلام و ايران - صفحه : 583

توجهی به چشم نمی‏خورد ، البته در هرات و سمرقند و جاهای ديگر احيانا افرادی بوده‏اند ولی حوزه گرم ظاهرا منحصر به شيراز بوده است . متأسفانه حوزه شيراز فوق‏العاده خصلت جدلی دارد ، در طول تقريبا دو قرن‏ و نيم بيشتر كوششها صرف مجادلات می‏شده است ، بر گفته‏های يكديگر شرح و حاشيه می‏نوشته‏اند و بر آن حاشيه‏ها نيز حواشی ديگر و همچنين حاشيه بر حاشيه . . . در عين حال دوره شيراز دوره آمادگی بوده است . در زمان شاه عباس كبير با طلوع افرادی مانند ميرداماد و شيخ بهائی و مير فند رسكی ، اصفهان مركز علوم عقلی اسلامی گشت به طوری كه شخصی مانند صدرالمتألهين از وطنش شيراز مهاجرت می‏كند و برای كسب فيض به اصفهان‏ می‏آيد . همچنانكه با مهاجرت علمای جبل عامل از قبيل محقق كركی به ايران حوزه‏ای‏ بسيار عالی فقهی در اصفهان تشكيل شد . از مشخصات حوزه فلسفی اصفهان‏ اينست كه ديگر از آن بحث و جدلها كه غالبا كم فايده بود خبری نيست ، فلسفه به وسيله ميرداماد رنگ و بوی ديگری می‏گيرد كه اكنون جای بحث آن‏ نيست . ميرداماد اگر از حكمای طراز اول اسلامی به شمار نرود لااقل در طراز دوم‏ هست . وی علاوه بر اينكه فيلسوف بود ، فقيه و رياضيدان و اديب و رجالی‏ هم بود . رويهمرفته مردی جامع بود ، و خود را ( معلم ثالث ) می‏خواند . وی حوزه درس باشكوه و گرم و پر بركتی تشكيل داد ، ما در طبقه بيست و دوم بعضی از شاگردان او را معرفی خواهيم كرد . درست معلوم نيست كه‏ ميرداماد تحصيلات فلسفی خويش را چگونه و نزد چه كسانی انجام داده است ، اساتيد او را كه شمرده‏اند عبارتند از شيخ عبدالعالی كركی ، سيد نورالدين‏ عاملی ، تاج‏الدين حسين صاعد طوسی ، فخرالدين استرآبادی سماكی سه نفر اول‏ اهل معقول نبوده ، استاد منقول مير بوده‏اند ، تنها شخص اخير است كه اهل‏ معقول