انسان و سرنوشت - صفحه : 25

و هميشگی دانسته است ، مطلبی است كه در ضمن اين سلسله مباحث در جای‏ مناسبی طرح خواهد شد . منحصر به آقای واشنگتن ارونگ نيست ، به نوشته هر نويسنده غربی ، حتی‏ آنهايی كه تا حدی بی‏غرضی خود را نشان داده‏اند ، در اين زمينه برخورده‏ايم‏ شبيه اين اظهار نظر را ديده‏ايم . همه آنها اسلام را يك مسلك جبری‏ می‏دانند ، چيزی كه هست بعضی از آنها اين عقيده را دخيل در انحطاط مسلمين‏ ندانسته‏اند و بعضی ديگر دخيل دانسته بلكه عامل اصلی شمرده‏اند . ويل دورانت در تاريخ تمدن پس از آنكه به مضمون آياتی از قرآن در زمينه علم و مشيت الهی اشاره می‏كند و می‏گويد جبريگری از لوازم تفكر اسلامی است ، می‏گويد : " در نتيجه اين اعتقاد ، مؤمنان سخت‏ترين مشكلات زندگی را با قلبی‏ مطمئن تحمل می‏كردند ، ولی همين عقيده در قرون اخير مانع پيشرفت عربان شد و انديشه آنها را از كار انداخت " ( 1 ) . اما گوستاولوبون معتقد است كه اعتقاد به تقدير و جبر ، تأثيری در انحطاط مسلمين نداشته است و علل انحطاط مسلمين را در جاهای ديگر بايد جستجو كرد . اول در نظر داشتم همه مطالب مربوط به عظمت و انحطاط مسلمين را در مقدمه اين رساله ذكر كنم ، ولی بعد ، از اين فكر منصرف شدم و تصميم‏ گرفتم آن مطالب را مستقلا رساله‏ای قرار داده و در صدر اين سلسله مباحث‏ قرار دهم ، زيرا ديدم اگر همه مطالب لازم نوشته شود ، مفصل خواهد شد و مقدمه از اصل كتاب طولانی‏تر می‏گردد ، و اگر رعايت اختصار شود به صورت‏ ناقص درخواهد آمد . لهذا ترجيح دادم

پاورقی : 1 - تاريخ تمدن ، ج / 11 ص . 42