اصول فلسفه و روش رئاليسم1 - صفحه : 142

و بعضی از دانشمندان مانند دكارت ( 1 ) و هگل ( 2 ) مدعی منطق جديدی‏ هستند . در اين سلسله مقالات يك مقاله مستقل به اين مطلب اختصاص داده‏ شده . در ضمن آن مقاله از اسلوبهای منطقی جديد و بالخصوص از اسلوب منطق‏ ديالكتيك بحث و انتقاد كافی خواهد شد . عليهذا فعلا از ورود در اين‏ مبحث طولانی خودداری می‏كنيم .

. 3 آيا ممكن است يك چيز هم حقيقت بوده باشد و هم خطا ؟

معمولا هر يك از حقيقت و خطا يا صحيح و غلط يا صدق و كذب را در مقابل‏ يكديگر قرار می‏دهند و می‏گويند يك فكر اگر حقيقت و صحيح و صادق بود پس‏ ممكن نيست خطا و غلط و كذب باشد ، و بالعكس اگر خطا بود ممكن نيست‏ حقيقت بوده باشد ، مثلا اين فكر " زمين به دور خورشيد می‏چرخد " يا راست است يا دروغ ، شق ثالث ندارد . راجع به هر مطلب ديگر نيز در نظر بگيريم خواه مربوط به مسائل روزمره باشد ( من امروز با فلان رفيق ملاقات‏ كردم ) و خواه مربوط به حقايق تاريخی ( ارسطو شاگرد افلاطون بوده است ) و خواه مربوط به حقايق كلی علمی رياضی مثل " پنج ضرب در پنج مساوی است‏ با بيست و پنج " يا حقايق كلی طبيعی مثل آنكه " اجسام در اثر حرارت‏ منبسط می‏شوند " يا حقايق فلسفی مثل آنكه " دور و تسلسل باطل است " همين‏طور است . ولی اخيرا ميان دانشمندان جديد اين جمله شايع است كه حقايق علمی در عين اينكه حقيقت می‏باشند ممكن است خطا نيز بوده باشند و اين مطلب به‏ دانشمندان ماترياليسم ديالكتيك كه طبق يكی از اصول منطق ديالكتيك ( اصل‏ وحدت ضدين ) جميع اضداد و نقائض را با يكديگر آشتی داده‏اند و همه را با هم قابل اجتماع می‏دانند فرصتی داده است كه بگويند حقيقت و خطا يا صحيح‏ و غلط و يا صدق و كذب چندان اختلافی با يكديگر ندارند ، ممكن است يك‏ چيز هم حقيقت و هم خطا و هم صحيح و هم غلط و بالاخره هم راست و هم دروغ‏ بوده باشد . اينكه يك فكر از يك حيث و يك جهت محال است هم حقيقت و صحيح باشد و

پاورقی : . 1 . Descartes . 2 . Hegel