بيست گفتار - صفحه : 282

تأثير دل در قضاوت عقل

اگر عقل انسان آزاد باشد ، در امور آن طور قضاوت می‏كند كه در واقع و نفس الامر چنان است : خوب را خوب و بد را بد می‏بيند . اگر تحت تأثير و نفوذ كانون خواهشهای دل باشد آن طور قضاوت می‏كند كه دل می‏خواهد و می‏پسندد نه آن طوری كه حقيقت هست . عقل در ذات خود قاضی عادلی است ، ولی بايد استقلال اين قوه قضايی محترم باشد ، قوه مجريه يعنی ميلها و خواهشها و تصميم و اراده‏ها او را دست نشانده خود قرار ندهد ، اگر دست‏ نشانده شد انتظار عدالت از او نمی رود . از سخنان مولای متقيان علی ( ع ) است ، می‏فرمايد : " « من عشق شيئا أعشی بصره ، و أمرض قلبه » " ( 1 ) . يعنی هر كس كه به چيزی عشق بورزد و خواهش دلش نسبت به آن چيز طغيان‏ كند ، آن عشق موجب شبكوری او می‏شود و روحش را مريض می‏كند . مقصود از اين شبكوری اين است كه در تاريكيهای حوادث كه احتياج به هدايت و روشنايی عقل و منطق است ديگر نمی بيند . حب و بغض و دوستی و دشمنی در طرز قضاوت مؤثر است . شاعر می‏گويد :

و عين الرضا عن كل عيب كليلة
كما أن عين السخط تبدی المساويا

يعنی ديدنی كه از روی رضا و خوشبينی باشد همه عيبها را

پاورقی : . 1 نهج البلاغه ، خطبه . 108