شرح منظومه2 - صفحه : 54

در اينجا اشكالاتی پديد می‏آيد . خلاصه‏ء آنها اينكه علت غائيه در مورد فاعل هائی صادق است كه آن فاعل‏ها صاحب قصد و اراده و شعور و ادراك‏ بوده باشند و تصور هدف و غايت و تصديق به مفيد بودن آن باعث و محرك و انگيزه‏ء فاعل واقع گردد . عليهذا طبيعت نمی‏تواند در كارهای خود غايت و هدف داشته باشد زيرا طبيعت فاقد شعور و اراده است و هدف داشتن فرع شعور و اراده است . همچنين ذات احديت و ساير حقايق ما فوق الطبيعه كه در زبان حكماء الهی . " عقول مجرده " ناميده می‏شوند نمی‏توانند در افعال خود غايت و هدف‏ داشته باشند ، زيرا فاعلی می‏تواند هدف داشته باشد كه اراده‏اش ناقص و بالقوه باشد و تصور هدف ، اراده‏ء او را بر انگيزد و از قوه به فعل آورد . بنابراين ذات احديت كه مافوق همه‏ء علل و اسباب است ، محال است كه‏ تحت تاثير علتی واقع گردد و از اينكه هدف و انگيزه‏ای او را ( به كاری ) وادار كند منزه و مبرا است . پس نه علل ما فوق الطبيعه می‏توانند غايت داشته باشند و نه علل طبيعيه‏ فاقد شعور و ادراك ( يعنی جمادات و نباتات ) ، باقی می‏ماند حيوان و انسان . هر چند بسياری از افعال ارادی حيوان و انسان معلل به علل غائيه‏ است و هر چند اراده‏ء انسان و حيوان ناقص است و نيازمند به مكمل و متمم‏ است ( و مكمل و متمم آن ، همان غايت داشتن است ) اما چه دليلی در كار است كه همه‏ء افعال اختياری انسان بدون استثناء تعلل به علل غائيه باشند و اراده‏ء ناقصه ( 1 ) انسان ( و حيوان )

پاورقی : 1 - اراده‏ء ناقصه در مقابل اراده‏ء كامله است . اراده‏ء كامله ، اراده‏ ای است بالفعل و ازلی و احتياج به انگيزه و محرك و باعث ندارد ، مانند اراده‏ء باری تعالی و همچنين عقول مجرده كه حكماء الهی به آن قائلند .