تکامل اجتماعي انسان - صفحه : 199

كتاب را جلو خود بگذارد و به استنباط احكام الهی بپردازد . البته اين روش عمومی و نوعی است ولی هميشه افراد استثنائی پيدا می‏شوند كه تمايلی به تفسير يا حديث يا معرفت رجال و يا فقه عامه و يا تاريخ نشان می‏دهند ولی معمولا اين امور كارهای لازمی شمرده نمی‏شود . اين نكته را نبايد از نظر دور داشت كه علم اصول فقه به وسيله علامه‏ محقق حاج شيخ مرتضی انصاری اعلی الله مقامه الشريف كه حقا لقب خاتم‏ المجتهدين درباره‏اش اغراق و مبالغه نيست ، مخصوصا در قسمتهائی مانند آنچه به نام اصول عمليه ناميده می‏شود ، پيشرفت و ترقی شايانی كرده و تقريبا آن را به صورت يك علم و نيمه معقول در آورده است ، مباحثی‏ جذاب و سرگرم كننده پيدا كرده است ، ميدان مسابقه و زور آزمائی و تمرين‏ هوش و استعداد شده ، هر چند از زمان شيخ به اين طرف اين علم جلو نرفته‏ ( با اينكه زمينه جلو رفتنش هست ) ولی شاخ و برگ زيادتری پيدا كرده‏ است . روی هم رفته ترقی و كمالی در اين علم پيدا شده و وسعت پيدا كرده‏ و فضلاء طلاب را به خود مشغول ساخته و به همين جهت موجب شده كه فضلاء طلاب از ساير شعب علوم اسلامی باز بمانند و مصداق شعر معروف شاعر عرب‏ كردند :

الهت بنی تغلب عن كل مكرمه
قصيده قالها عمرو بن كلثوم

انصراف از ساير شعب علوم اسلامی از يك طرف و جذابيت و سرگرم كنندگی‏ علم اصول از طرف ديگر ، منشا پيدايش عادتی در ميان فضلا و اهل نظر شده‏ كه می‏توان نام او را عادت " مساله سازی "