درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 300

دارای دو ذات باشد ، يعنی در عين اينكه خودش ، خودش است دو شی‏ء شود . هم يك چيز باشد به اعتبار اينكه يك ماهيت است ، و هم دو شی‏ء باشد . مسأله تضاد در اينجا به اين صورت هم طرح نشده ، چون امری مسلم است . صورت ديگر اين است كه می‏گويند يك ماده در آن واحد دو صورت هم عرض‏ را قبول نمی‏كند . مثلا يك ماده ، به قول قدما ، می‏تواند گاهی آب و گاهی‏ هوا باشد اما نمی‏تواند در آن واحد هم آب باشد و هم هوا ، هم صورت مائی‏ داشته باشد و هم صورت هوائی . اينهم در اينجا مطرح نيست . اما از همين‏ جا مطلب ديگری سرچشمه می‏گيرد ، و آن اين است : اگر ما جوهری داشته‏ باشيم و اين جوهر بخواهد متصف به صفاتی شود ، آيا صفتها با يكديگر تقابل‏ دارند يا نه ؟ ذاتی را در نظر بگيريد كه بخواهيد آن را متصف به اوصافی‏ كنيد . مانعی ندارد كه اين ذات متصف به اوصافی شود مگر اينكه آن اوصاف‏ نسبتشان با يكديگر نسبت تناقض باشد ، يعنی يك ايجاب باشد و ديگری‏ سلب ، يا نسبت عدم و ملكه باشد كه اينهم همان ايجاب و سلب است با يك قيد خاص ، يا نسبت تضايف باشد و يا نسبت تضاد . الان بحث در يك‏ چنين چيزی است . ذاتی می‏خواهد متصف به اوصافی شود كه آن اوصاف نسبتشان‏ با يكديگر نه نسبت ايجاب و سلب و نه عدم و ملكه و نه تضايف است . می‏گوئيم نوع ديگری از نسبت هست كه آن هم محال است . آن نوع ديگر تضاد است . يك ذات در آن واحد متصف به دو صفت متضاد از حيثيت واحده‏ نمی‏شود . مقصود ما از دو صفت متضاد چيست ؟ مقصود ما در اينجا دو صفتی‏ است كه در جنس قريب با يكديگر شركت داشته باشند و در فصل قريب با يكديگر اختلاف داشته باشند . اين دو صفت اگر از نوع موجبه و سالبه و يا از نوع عدم و ملكه و يا از نوع تضايف نباشند فقط در اين صورت است كه‏ اجتماعشان محال است . يعنی اين دو صفت از يك جنس باشند و اختلافشان‏ فقط در فصل باشد . محال است كه ذات واحد در آن واحد به دو صفتی متصف‏ شود كه هر دو وجودی است نه دو وجودی متضايف يا يكی وجودی و ديگری عدمی‏ كه داخل در سلب و ايجاب شوند و در جنس قريب با يكديگر شركت دارند و اختلافشان در فصول است ، يعنی دو فصل دارند .