علل گرايش به ماديگري - صفحه : 192

امثال موريس مترلينگ يك الهيات كامل است . اينها نمی دانند كه مطالعه نظام خلقت ، قدم اول است نه قدم آخر ، حداكثر اين است كه با اين قدم تا مرز ميان طبيعت و ماورای طبيعت‏ می‏رسيم نه بيشتر . ما در جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئاليسم راههای مختلف خداشناسی و از آن جمله راه حس و علم ، يعنی راه مطالعه طبيعت را ارزيابی كرده‏ايم و حدود آنها را مشخص كرده‏ايم و ثابت كرده‏ايم كه اولا راه انسان برای تحصيل‏ معارف الهی و ماوراء الطبيعی به مانند يك علم متقن و مبرهن باز است و بسته نيست ، ثانيا از نظر اسلام ، انسانها مكلف اند و يا لااقل مجازند كه‏ با معارف ماوراء الطبيعی به مانند مسائل تحقيقی و استدلالی و برهانی ، نه‏ تقليدی ، آشنا بشوند ، و ثالثا راه حس و علم يا راه طبيعت ، جاده‏ای‏ است كه از طبيعت تا مرز ماورای طبيعت كشيده شده است و نه بيشتر . نمی‏ گويم جاده‏ای است كه از طبيعت تا مرز الوهيت كشيده شده است و به اصطلاح‏ برای سفر " من الخلق الی الحق " كافی است ، بلكه می‏گويم جاده‏ای است‏ كه تا مرز ماورای طبيعت كشيده شده است ، يعنی همين قدر ثابت می‏كند كه‏ طبيعت ، ماورايی دارد و مسخر آن ماوراء است ، اما خود آن ماوراء ، مخلوق است يا نه ؟ يعنی آيا قدرت ماوراء الطبيعی ، همان خالق كل است‏ يا خود او نيز به نوبه خود مخلوق و مسخر ماورای خود است ؟ فرضا او خود ماورايی ندارد ، آيا او خودش بسيط است يا مركب ؟ واحد است يا كثير ؟ علم و قدرتش متناهی است يا غير متناهی ؟ فيضش محدود است يا نامحدود ؟ بشر در برابر او مجبور است يا آزاد ؟ . . . و دهها پرسش ديگر ، به هيچ‏ يك از اين پرسشها نمی‏توا ند پاسخ دهد .