شرح منظومه1 - صفحه : 76

مقدمه چهارم : شكی نيست كه پس از آنكه انسان چيزی را كه تعقل نكرده بود تعقل می‏كند و به آن آگاه می‏شود بين انسان و آن امر معقول رابطه‏ای به وجود می‏آيد . اين رابطه صرف اضافه‏ای خارج از وجود علم نيست كه عارض بر علم شده باشد ، بلكه " اضافه و نسبت علم به عالم " و " وجود علم " يكی است . به‏ اين معنی كه حصول اين معقول از برای عاقل جدا از وجود معقول و وجود عاقل‏ نيست . يعنی اينطور نيست كه قبلا چيزی موجود باشد به نام نفس و چيز ديگری موجود باشد به نام تعقل و معقول و اين دو ، دو موجود مستقل از يكديگر باشند و فقط بين آنها نسبتی زائد بر وجود هر دوی آنها پيدا شده‏ باشد . مثلا ظرفی را فرض كنيد كه به تدريج در آن دانه‏های گندم ريخته شود . شك نيست كه اين ظرف و اين دانه‏های گندم دو موجود مستقل هستند و فقط رابطه آنها اين است كه گندمها در ظرف قرار گرفته است ، و ظرف ، مكان‏ عرفی ( و نه مكان باصطلاح فلسفی ) گندمها بشمار می‏رود . پيش از آنكه‏ گندمها در ظرف ريخته شود ظرف همان ظرف و گندمها هم همان گندمهاست و پس از ريختن نيز هر يك از آندو همان است كه قبلا بود . و نيز پس از اينكه گندمها را از ظرف خارج كنيم ، هيچ يك از آندو در تحقق به يكديگر نيازمند نخواهند بود ، بلكه هر يك از آندو چه قبل از ريخته شدن گندمها در ظرف و چه پس از آن در تحقق و تشخص مستقل از يكديگرند . شك نيست كه نسبت معقولات ذهنی به ذهن از قبيل نسبت گندم به ظرف‏ نيست ، زيرا نه اينست كه نفس يا ذهن ، بالضروره وجودی مستقل از معقولات دارد ، به اين نحو كه ذهن وجودی داشته باشد و معقولات نيز هر كدام بنوبه خود