درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 374

اصطلاح علم فعلی و انفعالی در كلام شيخ نيست ولی حقيقت آن هست

يك مطلب ديگر كه بايد عرض كنم اين است كه گفتيم : علم تقسيم می‏شود به علم فعلی و علم انفعالی ، به همين بيانی كه الان عرض كردم . يادمان‏ نيست كه اين اصطلاح علم فعلی و انفعالی در كلمات شيخ آمده باشد ، و ظاهرا هم نيامده . ولی اصل مطلب در كلمات شيخ هست كه علم دوگونه است‏ : علم حاصل از معلوم كه معلوم مبدأ علم است و عالم منفعل است ، و ديگر علمی كه علم مبدأ معلوم است .

علم مع المعلوم و علم قبل المعلوم

يك اصطلاح ديگری ، كه اين هم صرف اصطلاح نيست و درباره يك حقيقت‏ است ، اين اصطلاح نه خودش در كلام شيخ آمده و نه اصل مطلب آن . و بلكه‏ شايد شيخ اساسا به اين مطلب توجه نداشته است . و آن اين است كه در يك‏ تقسيم ديگر می‏گويند علم بر دو قسم است : علم فعلی و علم ذاتی . يا به‏ تعبير شايد رساتر : علمی كه مع العلوم است ، و علمی كه مقدم بر معلوم‏ است . سؤال : اين همان تقسيمی است كه در صفات می‏شود و به صفات ذاتی و غير آن تقسيم می‏كنند ؟ استاد : نه ، اين فرق دارد . علمی كه با معلوم است و به يك اعتبار عين معلوم است ، و علمی كه قبل‏ از معلوم است . آن علم قبل از معلوم را به يك اعتبار می‏توانيم علم ذاتی‏ هم بناميم . مقصود چيست ؟