عدل الهي - صفحه : 305

صدر المتألهين پس از اين سخن چنين می‏گويد : فلاهل الرحمة و السلامة غلبة فی النشأتين . " پس در هر دو نشأه غلبه با اهل رحمت و سلامت است " . يكی از حكمای متأخر - گويا مرحوم آقا محمد رضا قمشه‏ای - اشعار بديعی در سعه رحمت پروردگار دارد ، در آن اشعار عقيده حكما و بلكه سعه مشرب عرفا را منعكس می‏كند ، می‏گويد :

آن خدای دان همه مقبول و نا مقبول
من رحمة بدا و الی رحمة يؤل
از رحمت آمدند و به رحمت روند خلق
اين است سر عشق كه حيران كند عقول
خلقان همه به فطرت توحيد زاده‏اند
اين شرك عارضی بود و عارضی يزول

گويد خرد كه سر حقيقت نهفته دار با عشق پرده در ، چه كند عقل‏ بوالفضول يك نقطه دان حكايت ما كان و ما يكون اين نقطه گه صعود نمايد گهی‏ نزول

جز من كمر به عهد امانت نبست كس
گر خوانيم ظلوم و گر خوانيم جهول

بحث حكمای بحث صغروی است نه كبروی . حكما در اين باره بحث نمی‏كنند كه ملاك عمل نيك و ملاك مقبوليت عمل چيست ، بحث آنها درباره انسان‏ است ، درباره اين است كه عملا اكثريت انسانها ، به تفاوت و به طور نسبی نيكند ، نيك می‏مانند و نيك می‏ميرند و نيك محشور می‏گردند . حكما می‏خواهند بگويند هر چند مردمی كه توفيق قبول دين اسلام می‏يابند در اقليتند ولی افرادی كه دارای اسلام فطری می‏باشند و با اسلام فطری محشور می‏گردند در اكثريتند . به عقيده طرفداران اين مشرب ، اينكه در قرآن كريم آمده است كه انبيا از كسانی شفاعت می‏كنند كه دين آنها را بپسندند ، مقصود دين فطری است نه‏ دين اكتسابی كه از روی قصور به آن نرسيده‏اند ولی عنادی هم با آن‏ نورزيده‏اند .

گناهان مسلمان

اما گناهان مسلمان . اين مسأله درست صورت عكس مسأله اول ( عمل خير از غير مسلمان ) را دارد و متمم بحث گذشته به شمار می‏رود . مسأله اين‏ است كه آيا