درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 135

ما يترتب علی المعلول يا ما يترتب علی الفعل كه متأخر از فعل است در صورتی كه علت ، مقدم بر فعل است ( ثم لقائل أن يقول : لنترك أن الغايه‏ موجوده لكل فعل ، . . . ) يك پاسخ در جواب اين اشكال كه ساده هم هست آن است كه غايت دو وجود دارد كه بحسب وجود خارجی ، معلول فعل است و بحسب وجود ذهنی ، علت فعل‏ است بلكه علت علت فعل است . مثل استكنان بحسب وجود ذهنی ، علت فاعل‏ بالفعل شدن بنا است برای خانه ، در صورتيكه بحسب وجود خارجی معلول است‏ . . . پاسخ ديگر كه دقيق‏تر است اين است كه كل عله فانها من حيث هی تلك‏ العله لها حقيقه و شيئيه . . . يعنی هر غايت شيئيتی دارد و وجودی و هر چيز بحسب هر كدام حكمی دارد . غايت بحسب شيئيت و ماهيتش ، علت علت‏ است .

عله فاعل بماهيتها
معلوله له بانيتها

مثلا ماهيت اثنينيت يعنی واحد و واحد ، اما وجود اثنين در خارج شرايط ديگری لازم دارد ، علت بايد باشد تا وجود پيدا كند . گفتيم كه وجود ذهنی غايت ، انگيزه و محرك فاعل می‏شود كه اگر او نبود فاعل ، فاعل بالفعل نبود ، پس او مخرج فاعل است از قوه به فعليت و اوست كه فاعل را فاعل می‏كند . اكنون اين سؤال پيش می‏آيد كه آيا غايت هميشه بايد معلول فعل باشد ؟ آيا اين امر ضروری است و لازمه علت غائی است يا نه ، فقط در طبيعت و در عالم كون و فساد اينطور است ؟ جواب می‏دهند كه لازمه علت غائی اين‏ نيست ، فقط در عالم كون و فساد اينطور است . در ماوراء طبيعت لازم‏ نيست كه اينطور باشد . نحويين در باب مفعول له می‏گويند كه ما دو جور مفعول له داريم : مفعول له تحصيلی و مفعول له حصولی ، مثل ضربت زيدا للتأديب و ضربت زيدا لفسقه .