تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 19

آنقدر زير اين چوبها و هيزمها آتش می‏دهيد تا خود اينها كم كم مشتعل بشود و تنور با هيزم خودش مشتعل گردد . چنين به نظر می‏رسد كه آنجا كه راجع به‏ عقل و تعقل - در مقابل علم و تعلم - بحث می‏شود نظر به همان حالت رشد عقلانی و استقلال فكری است كه انسان قوه استنباط داشته باشد .

دو نوع علم

جمله‏ای دارند اميرالمؤمنين كه در نهج‏البلاغه است ( و من مدتها پيش ، ذهنم متوجه اين مطلب شده بود و شواهدی هم برايش جمع كرده‏ام ) . می‏فرمايند : « العلم علمان » ( و در يك نقل ديگر : « العقل عقلان ) ، علم‏ مطبوع و علم مسموع » ( يا : « عقل مطبوع و عقل مسموع ) ولا ينفع المسموع‏ اذا لم يكن المطبوع » ( 1 ). علم دو علم است ، يكی علم شنيده شده ، يعنی‏ فرا گرفته شده از خارج ، و ديگر علم مطبوع . علم مطبوع يعنی آن علمی كه از طبيعت و سرشت انسان سرچشمه می‏گيرد ، علمی كه انسان از ديگری ياد نگرفته و معلوم است كه همان قوه ابتكار شخص‏ است . بعد می‏فرمايد : و علم مسموع اگر علم مطبوع نباشد فايده ندارد . و واقعا هم همين جور است . اين را در تجربه‏ها درك كرده‏ايد : افرادی هستند كه اصلا علم مطبوع ندارند . منشأ آن هم اغلب سوء تعليم و سوء تربيت است‏ ، نه اينكه استعدادش را نداشته‏اند . تربيت و تعليم جوری نبوده كه آن‏ نيروی مطبوع او را به حركت درآورد و پرورش بدهد .

پاورقی : . 1 حكمت . 331