مساله شناخت - صفحه : 78

است كه جامعه شناسی ، قانون موجود را جامعه را بيان می‏كند ولی فلسفه‏ تاريخ ، قانون تحولات جامعه را بيان می‏كند ، اينجاست كه عامل زمان در كار می‏آيد . قرآن به طور صريح و قاطع تاريخ را برای مطالعه عرضه می‏دارد . پس تاريخ‏ هم خودش يك منبع برای شناخت است . در اين زمينه ما در قرآن آياتی‏ داريم ، مانند : « قل سيروا فی الارض »( 1 ) برويد در زمين گردش كنيد ، « ا فلم يسيروا فی الارض »( 2 ) چرا اينها در زمين گردش نمی‏كنند ؟ يعنی‏ برويد آثار تاريخی را مطالعه كنيد ( 3 ) و بعد ببينيد كه زندگی و جامعه‏ بشر چه تحولات تاريخی پيدا كرده است . باز علی ( ع ) در وصيتی كه در نهج‏البلاغه به امام حسن ( ع ) می‏كند جمله‏ بزرگی دارد كه به انسان ايمان بيشتری می‏بخشد . علی ( ع ) كه از نسل اول‏ اسلام است به امام حسن ( ع ) دستور می‏دهد : پسرم ! احوال امم و ملل و تواريخ را به دقت مطالعه كن و از آنها درس بياموز ! بعد چنين تعبيری‏ دارد : « ای بنی انی و ان لم اكن عمرت عمر من كان قبلی فقد نظرت فی‏ اعمالهم و فكرت فی اخبارهم و سرت فی اثارهم حتی عدت كاحدهم . بل كانی‏ بما انتهی الی من امورهم قد عمرت مع اولهم الی اخرهم » ( 4 ) . پسركم ! اگر چه عمر محدودی دارم و با امتهای گذشته نبوده‏ام كه از نزديك وضع و حال آنها را مطالعه كرده باشم ،

پاورقی : . 1 سوره‏های انعام ، نمل ، عنكبوت ، روم به ترتيب آيات 11 ، 69 ، 20 و . 42 . 2 سوره غافر آيه 82 ، و سوره محمد آيه . 10 . 3 اين گردش در زمين برای مطالعه طبيعت نيست ( البته آنجايی كه با اين تعبير آمده است ) . آنجا كه با تعبير " سير در زمين " آمده است‏ برای مطالعه تاريخ است . . 4 نهج‏البلاغه ، نامه . 31