بيست گفتار - صفحه : 273

افراط و تفريط در پرسشها اين مطلب كه دانسته شد معلوم می‏شود كه مردم از نظر سؤال و پرسش گاهی‏ در حد افراط و گاهی در حد تفريط اند . گاهی اشخاصی پيدا می‏شوند كه كارشان‏ سؤال كردن است ، خصوصا در اطراف مسائل و موضوعات دينی . به خيال خود می‏خواهند از كم و كيف و خصوصيات همه چيز سر در آورند ، غافل از اينكه‏ بشر هرگز همچو ادعايی نسبت به همين محسوسات و مشهودات طبيعت نمی‏ تواند داشته باشد تا چه رسد نسبت به دين كه از افقی مافوق طبيعت سرچشمه‏ گرفته است . و بعضی در حال تفريط اند ، يك حالت رخوت و سستی در آنها هست ، روح تحقيق و تجسس از آنها گرفته شده ، حتی از لازم ترين سؤالات هم‏ پرهيز دارند و خودداری می‏كنند . در بعضی از مردم حالت استنكاف و استكبار از سؤال هست . چون پرسيدن و استفهام علامت اقرار به بی اطلاعی‏ است ، اين را يك نوع ذلت و خواری تلقی می‏كنند و يك عمر در تاريكی جهل‏ باقی می‏مانند . در صورتی كه انسان وقتی كه چيزی را نمی‏داند و دانستن آن‏ چيز برايش لازم است ، بايد از كسی كه می‏داند بپرسد ، خواه آن كس از خود او كوچكتر باشد يا بزرگتر ، كم شأن‏تر باشد يا عالی شأن‏تر . در آثار دينی از جاهلی كه استنكاف از تعلم دارد سخت مذمت شده ، گفته‏ شده كه عالم بايد علم خود را به كار بندد و جاهل بايد از تعلم و سؤال كه‏ نوعی تذلل و تواضع است استنكاف نداشته باشد ، بلكه بايد برای خود فخر بشمارد كه در حال ياد گرفتن است