درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 110

بحث عنصر قوام را طرح نكرده است ، می‏گوئيم كه آنجا كه عنصر قوام از عنصر تكون منفك باشد نيازی به بحث ندارد . اين تفكيك در كجاست ؟ در طبيعت عنصر تكون و عنصر قوام توأم هستند چون طبيعت عالم كون و فساد است ، هر چيزی كه الان عنصر قوام است يك وقت ديگر عنصر تكون بوده است‏ ، و هر چيزی كه الان عنصر تكون است بعدا عنصر قوام خواهد شد . فقط در افلاك بوده كه به عقيده قدما عنصر قوام است و عنصر تكون نيست . يعنی‏ ماده فلك كه دارای صورت فلكی است اين صورت را از ازل تا ابد دارد ، هيچوقت نبوده كه اين ماده صورت ديگری داشته باشد و بعد صورت فلكيت از او متكون شده باشد . می‏گويد كه چرا ارسطو بحث را به آنجا نكشانده ؟ خود پاسخ می‏دهد كه به اين دليل است كه آنجا اصلا نيازی به اين بحث نبوده‏ است . زيرا در جائی كه ماده هميشه يك صورت را داشته باشد احتمال اين‏ كه بگوئيم در اينجا علل غيرمتناهی باشد نيست . مثلا كسی بگويد : اين فلك‏ دارای صورتی است و ماده‏ای ، و همان ماده‏اش هم بالفعل دارای صورتی و ماده‏ای است ، و آن ماده هم به همين ترتيب ، يك چنين چيزی در آنجا مطرح‏ نيست كه كسی احتمالش را هم بدهد ، به همين جهت لزومی به بحث ندارد . اين بحث فقط درباب ه مان علل تكون است كه احتمال نامتناهی بودن علل‏ پيش می‏آيد و قابل بحث است . به همين دليل ارسطو در آنجا كه احتمال‏ نامتناهی بودن مطرح نيست بحث نكرده است . [ بيان شيخ چنين است : ] " فالجواب عن ذلك أن عنصر قوامه جزء منه ، وهو معه بالفعل ، ولا يشكل‏ تناهی الامور الموجوده بالفعل فی شی‏ء متناه موجود بالفعل . علی أن من بلغ‏ أن يتعلم هذا العلم ، و وقف علی سائر ما سلف فانما يشكل عليه من أمر تناهی العلل ولا تناهيها أنه هل يمكن أن يكون كذلك فی العناصر التی‏ بالقوه واحدا بعد آخر مختلفة بالقرب والبعد . وأما الشك الاخر فی حديث الماء والهواء فحله سهل علی من وقف علی‏ كلامنا فی‏العناصر ، حيث تكلمنا فی الكون و الفساد ، علی أن الكلام ههنا