شرح منظومه2 - صفحه : 27

جوهريه ) مركب می‏دانند از ماده و صورت يعنی حيثيت استعدادی و حيثيت‏ فعلی ( 1 ) . بنابراين طبق نظر حكما هر جسم مركب است از دو حيثيت كه يكی از آنها مناط فعليت آن جسم است و ديگری مناط اين است كه آن جسم ممكن است شی‏ ديگر بشود ، اول را " صورت " و دوم را " ماده " می‏خوانند . حكما مشاء در اين مطلب كه آيا رابطه اين در جزء انضمامی است يا اتحادی‏ اختلاف دارند ، از زمان سيد صدرشيرازی و پس از تاييد صدر المتالهين‏ تقريبا مسلم شده است كه اگر تركيبی در كار باشد تركيب اتحادی است نه‏ انضمامی ( 2 ) .

پاورقی : 1 - ضمنا بايد به اين نكته توجه داشت كه تركب جسم از ماده و صورت كه‏ فلاسفه به آن قائلند از نوع تركيبی كه علمای طبيعی در برخی اجسام قائلند نيست . تركبی كه علمای طبيعی برای جسم قائلند به معنی اين است كه دو شی‏ء متمايز مثلا اكسيژن و هيدروژن پس از ملاقات با يكديگر درهم اثر كرده‏ و مجموعا جسم واحدی ( آب ) را به وجودآورده‏اند ، و اين جسم قابليت دارد كه بالطبع يا با وسايلی دو مرتبه تجزيه بشودبه دو شی‏ء اول . و آن دو جزء از يكديگر متمايز بشوند . ولی تركيب فلسفی يعنی تركب جسم از ماده و صورت يك تركب جدا ناشدنی است ، هيچگاه نبوده كه اين دو جزء از يكديگر جدا و متمايز شوند و هر جزئی مستقل ، از ديگری به وجود خود ادامه دهد . از اين رو تركيب طبيعی قابل احساس و آزمايش و تجربه است بر خلاف فلان‏ تركيب فلسفی كه فقط برهان عقلی می‏تواند آنرا اثبات يا نفی كند . 2 - معنای انضمام اين است كه اضافه و منضم شدن دو شی‏ء به يكديگر به‏ همان مفهوم رياضی تحقق پيداكند . فرض كنيد شخصی مقداری ثروت دارد و بعد مقدار ديگری بر ثروتش اضافه می‏شود و مثلا سابقا دارای يك ميليون ريال‏ بوده و اكنون دارای دو ميليون ريال شده است و يا شخصی درباره موضوعی‏ مقداری معلومات و اطلاعات دارد و بعد مقدار ديگری اطلاعات درباره آن‏ موضوع بر اطلاعات اوليه او اضافه می‏گردد و يا آنكه جمعيت شهری در يك‏ سال يك ميليون نفر است و در سال ديگر پنجاه هزار نفر ديگر برآن اضافه >