آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 86

ترك اين مرحله بی‏همرهی خضر مكن
ظلمات است بترس از خطر گمراهی

البته توحيدی كه از نظر عارف ، قله منيع انسانيت به شمار می‏رود و آخرين مقصد سير و سلوك عارف است ، با توحيد مردم عامی ، و حتی با توحيد فيلسوف ، يعنی اينكه واجب الوجود يكی است نه بيشتر ، از زمين تا آسمان متفاوت است . توحيد عارف ، يعنی موجود حقيقی منحصر به خدا است ، جز خدا هر چه هست‏ " نمود " است نه " بود " . توحيد عارف يعنی " جز خدا هيچ نيست " . توحيد عارف ، يعنی طی طريق كردن و رسيدن به مرحله جز خدا هيچ نديدن . اين مرحله از توحيد را مخالفان عرفا تأييد نمی‏كنند و احيانا آنرا كفر و الحاد می‏خوانند ، ولی عرفا معتقدند كه توحيد حقيقی همين است و ساير مراتب توحيد خالی از شرك نيست . از نظر عرفا رسيدن به اين مرحله كار عقل و انديشه نيست ، كار دل و مجاهده و سير و سلوك و تصفيه و تهذيب‏ نفس است . به هر حال اين بخش از عرفان ، بخش عملی عرفان است ، از اين نظر مانند علم اخلاق است كه درباره " چه بايد كرد " ها بحث می‏كند با اين‏ تفاوت كه : اولا عرفان درباره روابط انسان با خودش و با جهان و با خدا بحث می‏كند و عمده نظرش درباره روابط انسان با خدا است و حال آنكه همه سيستمهای‏ اخلاقی ضرورتی نمی‏بينند كه درباره روابط