ده گفتار - صفحه : 297

روحانی مصر هرگز آنقدر قدرت پيدا نخواهد كرد كه در قضيه‏ای مانند قضيه‏ تنباكو حكومت وقت را از پا درآورد . چرا ؟ چون متكی به دولت است . ولی از طرف ديگر روحانی مصری چون زندگی و معاش و مقام خود را در دست‏ مردم نمی‏بيند و متكی به عوام نيست خود به خود حريت عقيده دارد ، مجبور نيست به خاطر عوام حقايق را كتمان كند . بعيد به نظر می‏رسد يك زعيم‏ روحانی شيعه ، در وضع حاضر ، هر اندازه روشن ضمير و اصلاح طلب و مخلص‏ باشد بتواند فتوائی مانند فتوای دو سال پيش شيخ شلتوت كه يك طلسم هزار ساله را شكست صادر كند و قدمی مانند قدم و بلكه خيلی كوچكتر از قدم او بردارد . در قرون اوليه اسلامی كه علماء دينی ايران و مصر از نظر معاش وضع‏ مشابهی داشتند روحانيين ايران از لحاظ روشن‏بينی و تأليفات متنوع در رشته‏های مختلف و ابتكار در علوم ، از مصريها عقب نبودند ، بلكه به‏ اعتراف خود مصريها ايرانيان در همه علوم اسلامی جلو بودند . اما امروز كار به عكس است ، روشنفكران مسلمان ايران چشمشان به دانشمندان مصر است‏ كه در مسائل اجتماعی اسلامی مورد نياز روز ، تأليف جديدی بيرون دهند ، از روحانيين خودشان مأيوسند ، زيرا در وضع و شرايط حاضر ، از اينها جز رساله‏ علميه كه به كار عوام می‏خورد و يا تأليفات سطحی كه از حدود فكر عوام‏ تجاوز نمی‏كند نمی‏توان انتظار داشت . تنها درسی چهل سال اخير است كه گروهی زبده و مخلص ، خود را از بودجه‏ عمومی روحانيت بريده‏اند و در زمينه نيازهای روز جامعه