تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 143

می‏كند . روح زمان يعنی چه ؟ ! چه كسی چنين روحی را كشف كرده كه جامعه‏ حتما رو به تكامل می‏رود و اين روح زمان است كه دارد افراد را به پيش‏ می‏برد و صحنه‏ها كه تغيير می‏كند حتما براساس روح زمان است . ولی به هر حال چنين فكری و چنين نظری در ميان اروپائيها بوده است ، كه اگر اين‏ حرف را بزنيم مسلم بايد اخلاق را نسبی بدانيم . يك نكته ديگر هم هست ( اگر چه من اين را در نوشته‏هايشان نديده‏ام ولی‏ خيال می‏كنم منظورشان همين است ) و آن اينكه روح زمان چگونه عمل می‏كند ؟ آيا مثلا سر يك قرن كه می‏رسد فكرها را يكدفعه تغيير می‏دهد ، يا اينكه‏ تدريجا فكرها تغيير می‏كند ؟ تدريجا هم كه تغيير كند آيا عده‏ای به اصطلاح‏ پيشرو هستند كه آنها اول الهام می‏گيرند و بعد ديگران از آنها الهام‏ می‏گيرند ؟ آيا هميشه يك طبقه پيشرو و روشنفكر در جامعه وجود دارد كه‏ اينها حكم پيغمبران را دارند منتها پيغمبرانی كه نه از خدا الهام می‏گيرند بلكه از روح زمان الهام می‏گيرند ؟ به اصطلاح خودشان طبقه انتلكتوئل . اين‏ طبقه در ابتدا الهام می‏گيرد و بعد ديگران به دنبال آنها می‏روند . اينها در واقع برای اين طبقه يك نوع رسالت و پيغمبری قائلند . اگر اين سخن را بگوييم قطعا ديگر هيچ اصول ثابت اخلاقی نخواهيم داشت ، زيرا معيار ، پسند می‏شود . البته ما هم قبول داريم كه معيار ، پسند است‏ و پسندها تغيير می‏كند ، ولی ما معتقديم كه تغيير پسندها از نوع تغيير يك‏ مزاج است . يك مزاج يك حالت تعادل دارد و يك حالات انحرافی . جامعه‏ نيز ترقی و انحطاط دارد ، و همه تحولات جامعه را نمی‏شود به حساب تكامل‏ گذاشت . تعليمات