درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 344

نمی‏كند ، ديگر در ذهن او حضور ندارد . يعنی اگر شما دانشجوی فلسفه يا منطق يا رياضی و يا هر علم ديگری هستيد ، آن مسأله را در حالی كه‏ می‏آموزيد يا می‏آموزانيد يا در حال فكر كردن روی آن هستيد ، در ذهن حاضر داريد . ولی در حالی كه به كار ديگری مشغول هستيد ، آن مسأله برای شما مغفول عنه است .

عقل بالمستفاد

مرحله چهارم ، مرحله حضور معقول در ذهن است كه آن را اصطلاحا عقل‏ بالمستفاد می‏گويند . اين مرحله را دو جور می‏شود تعبير كرد : يكی اينكه بگوئيم هر مساله استدلالی ، در حالی كه در ذهن حضور دارد و ذهن به او توجه دارد ، [ حضور اين استدلال و تعقل را ] عقل بالمستفاد می‏نامند . اين بنا بر مبنای خود مشائين است كه می‏گويند امكان ندارد كه‏ عقل انسان در آن واحد برای همه مسائل عقل بالمستفاد باشد ، هميشه نسبت‏ به بعضی از مسائل عقل بالمستفاد است ، و نسبت به بعضی ديگر نيست . تعبير ديگر از آن كسانی است كه يك نوع بينش ديگری درباره انسان‏ دارند و معتقدند كه ممكن است انسان به مرحله‏ای برسد كه در آن واحد همه‏ مسائل برايش حضور داشته باشد ، يعنی همه مسائل حالت حضوری داشته باشد ، و اساسا حالت غيابی برای او نباشد . مثل آنچه كه برای پيامبران و اولياء الله می‏گويند ، كه اين مرحله در اثر اتصال به مبادی عاليه پيدا می‏شود . در اين صورت تعبير ديگر عقل بالمستفاد ، مرحله حضور جميع مسائل برای‏ انسان است . اين چهار مرحله‏ای است كه شارحان ارسطو برای عقل بيان كرده‏اند : عقل‏ هيولانی ، عقل بالملكة ، عقل بالفعل ، عقل بالمستفاد . . . در اينجا لازم است كه به دو نكته اشاره كنيم : اول اينكه اين تعبيرات و اصطلاحات ، در اين مورد ، هميشه يكسان نيست‏ . اين مشهورترين اصطلاحی بود كه ما ذكر كرديم ، و به اين ترتيب گفتيم . ولی