خدمات متقابل اسلام و ايران - صفحه : 238

به آنها اشاره كرديم در ميان زردشتيان رسوخ يافته بود ( 1 ) . عقايد زروانی مجموعا بسيار پيچيده و مبهم و درهم و خرافی است . به عقيده‏ كريستن سن ، زردشتيان پس از ظهور اسلام عناصر زروانی را به دور افكندند و از يك ثنويت فلسفی قابل دفاع ، دفاع كردند ، وی می‏گويد . شريعت زردشتی كه در زمان ساسانيان دين رسمی كشور محسوب می‏شد ، مبتنی‏ بر اصولی بود كه در پايان اين عهد بكلی تهی و بی مغز شده بود ، انحطاط قطعی و ناگزير بود ، هنگامی كه غلبه اسلام دولت ساسانی را كه پشتيبان‏ روحانيون بود واژگون كرد روحانيون دريافتند كه بايد كوشش فوق العاده‏ برای حفظ شريعت خود از انحلال تام بنمايند ، اين كوشش صورت گرفت : عقيده به زروان و اساطير كودكانه را كه به آن تعلق داشت دور انداختند ، و آيين مزديسنی را بدون شائبه زروان پرستی مجددا سنت قرار دادند . در نتيجه قصصی كه راجع به تكوين جهان در ميان بود تبديل يافت ، پرستش‏ خورشيد را ملغی كردند تا توحيد شريعت او هرمزدی بهتر نمايان باشد و مقام‏ ميترا ( مهر ) را طوری قرار دادند كه موافق با مهريشت عقيق باشد . بسی‏ از روايات دينی را يا بكلی حذف كردند يا تغيير دادند و بخشهايی از اوستای ساسانی و تفاسير آن را كه آلوده به افكار زروانيه شده بود در طاق‏ نيسان نهادند يا از ميان بردند . اين نكته قابل توجه است كه يشتهای‏ مربوط به تكوين كه خلاصه آنها در دينكرد باقی مانده ، به قدری تحليل رفته‏ كه چند سطری بيش نيست و از آن هم چيزی مفهوم نمی‏شود . همه اين تغييرات‏ در قرون تاريك بعد از انقراض ساسانيان واقع شده است . در هيچيك از كتب پارسی اشاره بدين اصلاحات نرفته است ، اين شريعت اصلاح شده‏

پاورقی : ( 1 ) ايران در زمان ساسانيان ، فصل سوم .