حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 344

حركت تجدد و عدم‏القرار مثلا " أين " است نه " أين " غير قار ، و نيز حركت نفس خروج از قوه به فعل است ، نه خارج از قوه به فعل ، بلكه خارج‏ موضوع حركت است نه خود حركت . بنابراين تقسيم صحيح مثلا " اين " اينست كه بگوييم : " الاين منه‏ قرار و منه عدم‏القرار " و همچنين كيف و ساير مقولات ، و به اينجا كه‏ می‏رسيم دچار اين اشكال می‏شويم كه " أين " خودش قرار نيست . بلكه قرار " أين " چيز ديگری غير خود " أين " است ، همچنانكه " أين " عدم‏ القرار هم هست . بنابراين ، اين بيان هم بيان ضعيفی است . در اينجا مرحوم آخوند خودشان‏ مطلب را به يك شكلی توجيه می‏كنند بدون اينكه اين اشكال وارد شود ، و آن‏ توجيه اينست : ما ممكن است همان مطلبی را كه اينها گفتند بگوييم كه مثلا " الكيف علی قسمين منه قار و منه غير قار " ولی ما قبلا گفتيم كه حركت‏ برای موضوعش گاهی يك صفت عارضی است و گاهی يك صفت تحليلی ( در باب‏ حركت جوهريه بيانمان اين بود ) گاهی حركت به شكلی است كه قابل با مقبول دو تا است ، موضوع با ذی موضوع دوتا است و اين در مواردی است كه‏ موضوع با قطع نظر از حركت خودش تعينی دارد ، تحصلی دارد و بعد حركت‏ عارضش می‏شود ، تمام حركات عارضی نسبت به جسم اين چنين بودند ، چون جسم‏ با صرف نظر از حركت عارضی تحصلی دارد و بعدا حركت عارضش می‏شود ، ولی‏ در موارد ديگر مثل حركت در جوهر ، متحرك از خودش تحصلی غير از تحصل‏ حركت ندارد ، متحرك عين حركت است . مثل اينكه درباب جسم می‏گفتيم‏ ممتد عين امتداد است ، نه اينكه ذات يعرض له امر هوالامتداد ، بلكه‏ ممتد بالذات است ، يعنی ذات هوالامتداد . با اين فرق كه در مورد حركت‏ ذاتی گفتيم كه اين صفت وجود است نه صفت ماهيت ، در اين باره بعدا هم‏ زياد بحث خواهيم كرد . اگر ماهيت مثلا " أين " را تقسيم بكنيم و بگوييم نوعی قار است و نوعی غير قار ، اين درست نيست ، حركت و سكون نه نوع و نه فصل هيچ‏ مقوله ای