خدمات متقابل اسلام و ايران - صفحه : 447

و از اينرو مسلمين اهميت نمی‏دادند كه علوم را از دست چه كسی می‏گيرند و به وسيله چه اشخاصی ترجمه و نقل می‏شود و به دست آنها می‏رسد . بلكه‏ براساس آنچه از پيشوای عظيم‏الشأن خود آموخته بودند ، خود را به دليل‏ اينكه اهل ايمانند صاحب و وارث اصلی حكمتهای جهان می‏دانستند ، حكمت را نزد ديگران امری " عاريت " تصور می‏كردند ، به قول مولوی :

ای برادر بر تو حكمت عاريه است
همچو در نزد نخاسی جاريه است

معتقد شده بودند كه علم و ايمان نبايد از يكديگر جدا زيست كنند . معتقد بودند كه حكمت در محيط بی‏ايمانی غريب و بيگانه است ، وطن حكمت‏ قلب اهل ايمان است بديهی است كه جمله : " « كلمة الحكمة ضالة المؤمن فحيث وجدها فهو احق بها » " همه اين‏ معانی و مفاهيم را دربردارد . اين بود كه مسلمين تمام همت و سعيشان اين‏ بود كه بر علوم و معارف جهان دست يابند . جرجی زيدان درباره علل و عوامل سرعت پيشرفت تمدن اسلامی می‏گويد : يكی‏ از عوامل مؤثر در سرعت پيشرفت تمدن اسلام و ترقی و تعالی علوم و ادبيات‏ در نهضت عباسيان اين بود كه خلفا در راه ترجمه و نقل علوم از بذل هر چيز گران و ارزان دريغ نداشتند ، و بدون توجه به مليت و مذهب و نژاد ، دانشمندان و مترجمين را احترام می‏گزاردند و همه نوع با آنان مساعدت‏ می‏كردند و از آنرو دانشمندان مسيحی ، يهودی ، زردشتی ، صابی ، سامری‏ دربارگاه خلفا گرد می‏آمدند و خلفا طوری با آنان به مهربانی رفتار می‏كردند كه بايد طرز رفتار آنان برای فرمانروايان هر ملت و مذهبی سرمشق‏ آزاديخواهی و عدالت گستری باشد ( 1 ) .

پاورقی : ( 1 ) همان مدرك ، صفحه . 247