حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 263

اشكال را اينطور هم می‏شود بيان كرد كه : فرض اينستكه علت ، علت تمام‏ حركت و تغيير است و با همان مرتبه اول از حركت وجود دارد ، چرا با آنكه علت تامه وجود دارد اجزاء بعدی يكجا حاصل نمی شود و از علت خود تخلف پيدا می‏كنند ، و از علت منفك می‏شوند ، اما به اين بيان ذكر نكردند چون ممكن است كسی جواب دهد كه وجود مراتب سابق ، شرط وجود مراتب لاحق است ، و تا آنها نيايند علت تامه مراتب بعدی حاصل نيست . اشكال را به همان صورت اول بيان كردند كه چگونه با وجود علت تامه مرتبه‏ اول ، خود مرتبه اول معدوم می‏شود و حال آنكه با فرض وجود علت ، معلول‏ نبايد از آن منفك شود . لذا بايد علت متغير را متغير دانست تا اشكال رفع شود ، چون در اين‏ صورت خود علت حركت هم متغير است و هر مرتبه ای از آن ، علت درجه ای‏ از حركت است . اين برهان " علةالمتغير متغير " است ، ولی همان طور كه سابقا گفتيم با توجه به اين قاعده در حادثها به طور متسلسل علل متغيره‏ بايد وجود داشته باشد ، در حاليكه اين محال است و تسلسل لازم می‏آيد و بالاخره بايد به ثابت برگردد . اين اشكالی است كه بايد جوابش را درآينده بيان كنيم . پس از روشن شدن اينكه " علة المتغير متغير " ، اضافه می‏كنيم كه : در حركات عرضی مثل حركت سنگ و آب و مانند آنها ، طبق قاعده ای كه قبلا ذكر شد كه علت حركت در اينها خود طبيعت آنها است نه يك شی‏ء مفارق و خارجی ، بايد خود طبيعت اين اشياء متغير باشد . چون علةالمتغير متغير ، و مفروض اينستكه خود طبايع در اينجا علت حركت هستند ، پس علت متغير هستند و بايد طبق قاعده فوق متغير باشند ، و اين همان حركت در جوهر است‏ ، يعنی اين صور نوعيه تا خودشان متغير نباشند ممكن نيست تغيير و حركت‏ در ظاهر آنها پيدا بشود . حال كه اين قاعده و نتايج آن درست روشن شد ، بايد اشكالی را كه سابقا به آن اشاره شد جواب دهيم كه چگونه حادثهای متغير به ثابت منتهی می‏شوند ، و تسلسل در متغيرات پيدا نمی شود و قاعده " علةالمتغير متغير " نيز نقض نمی گردد .