شرح منظومه1 - صفحه : 71

همچنانكه مانعی ندارد يك چيز عين ذات مقوله‏ای باشد و مصداق مقوله‏ای‏ ديگر ، يعنی يك مقوله به حمل اولی ذاتی بر او صدق كند و مقوله ديگر به‏ حمل شايع صناعی . از اينجا اشكال وجود ذهنی به خوبی حل می‏شود . اينكه‏ گفته می‏شود آنچه در ذهن است عين ماهيت اشياء است ، مثلا عين ماهيت‏ انسان ، درخت ، عدد ، خط ، و غيره است يعنی به حمل اولی ذاتی انسان يا درخت يا خط يا عدد است مقصود اين نيست كه آنچه در ذهن است ، به حمل‏ شايع صناعی انسان يا درخت و غيره است . به عبارت ديگر انسان ذهنی‏ انسان است به معنی اينكه صرفا خود انسان و ماهيت انسان است ولی مصداق‏ انسان نيست . پس فرضا ما علم و ادراك را از مقوله كيف بدانيم ، انسان ذهنی كيف‏ است يعنی به حمل شايع صناعی كيف است ، فرد كيف و مصداق كيف است ، ولی همين انسان جوهر است يعنی به حمل اولی ذاتی جوهر است ولی مصداق‏ جوهر نيست . آنچه محال است اينست كه شی‏ء واحد مصداق دو مقوله باشد و يا در مفهوم و ماهيت شی‏ء واحد دو مقوله اخذ شده باشد ، ولی با توضيح‏ صدرالمتألهين هيچكدام از اين دو اشكال لازم نمی‏آيد . از اين جا معلوم شد كه معنی وجود ماهيت در ذهن كه مقدمه سوم اشكال است اين نيست كه آنچه‏ در ذهن است مصداق و فرد آن ماهيت است و معلوم شد كه تباين ذاتی مقولات‏ كه مقدمه پنجم اشكال است به اين معنی است كه يك شی‏ء در آن واحد مصداق‏ دو مقوله واقع نمی‏شود و همچنين در حد يك شی‏ء ، دو مقوله هرگز قرار نمی‏گيرد ، پس آنچه محال است لازم نمی‏آيد و آنچه لازم می‏آيد محال نيست .