شرح منظومه1 - صفحه : 47

متعدد می‏افتد و يا برعكس ، كثرت ، امر واقعی است و وحدت موهوم است ، يعنی اين ذهن بشر است كه وحدتی از اين كثرتها انتزاع می‏كند ( 1 ) . بهر حال پس از آنكه در هر چيز دو حيثيت تشخيص داده شد : وجود و ماهيت ، و معلوم شد كه مفهوم ذهنی وجود يك مفهوم عام است ، و معلوم شد وجود و ماهيت در ذهن مغاير يكديگرند و در خارج متحدند ، و معلوم شد از اين دو يكی اصيل است و ديگری اعتباری ، و به عبارت ديگر واقعيت خارجی‏ ، مصداق واقعی يكی و مصداق اعتباری ديگری است و معلوم شد كه آنچه اصيل‏ است وجود است و ماهيت اعتباری است ، پس از همه اينها نوبت به اين‏ مسئله می‏رسد كه آيا حقيقت وجود واحد است يا كثير ؟ در اين زمينه سه نظريه وجود دارد : 1 - وحدت محض ، نظريه برخی عرفا . 2 - كثرت محض ، نظريه منسوب به مشائيين . 3 - وحدت در عين كثرت يا تشكيك در وجود ، نظريه منسوب به شيخ اشراق‏ و حكمای ايران باستان . ما ، درباره نظريه عرفا كه در متن منظومه طرح نشده بحثی نمی‏كنيم . لازمه‏ نظريه عرفا اينست كه هيچگونه كثرتی در متن واقعيت نباشد ، از نظر فلاسفه‏ اين

پاورقی : 1 - در حكمت اسلامی اين مسئله به صورت " وحدت و كثرت وجود " مطرح‏ می‏شود . يكی از اشتباهات رايج ، اينست كه معمولا اظهار نظر كنندگان در تاريخ فلسفه و آرای فلسفه هر جا كه سخنی مبنی بر وحدت جهان می‏بينند از آن به " وحدت وجود " كه يك اصطلاح خاص در فلسفه اسلامی است تعبير می‏كنند و حال آنكه " وحدت وجود " در فلسفه و عرفان اسلامی مفهوم خاصی‏ دارد و هر نوع نظريه مبنی بر وحدت اشياء را نمی‏توان وحدت وجود ناميد .