نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 244

مثل بوعلی سينا بر علوم زمان خودش احاطه داشت ، طبش از فلسفه‏اش با خبر بود و فلسفه‏اش از طبش ، هر دوی اينها از ادبياتش و همه اينها از منطقش و رياضياتش در نتيجه ، ميان علومش يك هماهنگی كاملی وجود داشت‏ ، و انسان در هر علمی اثر علوم ديگرش را ميديد ولی بعد ، كه تقسيم كار بوجود آمد نه تنها بوعلی سينا برای همه علوم كافی نيست ، برای طب تنها هم كافی نيست ، و مثل بوعلی سينائی مثلا تنها در چشم پزشكی بايد كار بكند ، و در نتيجه هر دانشمندی از رشته‏های ديگر بی خبر می‏ماند و اين بی خبريها انتظام علوم را بكلی بهم زده است و لهذا هر كدام در اثر بی خبری علم‏ ديگری را قبول ندارند " « الناس اعداء ما جهلوا » " و از اينجا ، كه‏ مواجه با مشكل شده‏اند ، بفكر افتاده‏اند كه فلسفه‏ای برای علوم بوجود بياورند كه بتواند علوم را با يكديگر پيوند بدهد و رابطه ميان آنها را مشخص نمايد . فلسفه علوم ، الان خودش علمی شده است در دنيا و بعضی از دانشمندان رشته تخصصيشان فلسفه علوم است ، و خود فلسفه علوم هيچ علم‏ خاصی نيست و حتی فلسفه اصطلاحی هم نيست ، فقط كوشش ميكند روابط ميان‏ علوم را بدست بياورد و وحدتی ميان آنها برقرار بكند ( 1 ) . اين تكاملی كه اينها ميگويند جامعه بشری پيدا كرده است در سه مورد قابل تصور است : يكی تكامل در ابزار ، كه اين مطلب مسلم است و جای شك نيست كه ابزار تكامل پيدا كرده . ديگری تكامل به معنای اسپنسری يعنی جامعه در روابط تكامل پيدا كرده و از نظر تنوع و تقسيم كار متكامل شده است . تكامل به اين معنی هم غير قابل انكار است ، مثلا جامعه ده قرن قبل ايران را يك شخصی مثل نظام‏ الملك ميتوانست به تنهائی اداره كند ولی امروزه صدتا خواجه نظام الملك‏ هم كم است ، چون تنوع و تقسيم كار امروز قابل مقايسه با آن زمان نيست . ولی مسئله ديگر ( و مهمتر ) مسئله معنوی است ، كه آيا انسان همچنانكه‏ از نظر ابزار و تشكيلات تكامل پيدا كرده است ، از نظر معنوی هم تكامل‏ پيدا كرده است ؟ جنبه معنوی باز به دو قسمت تقسيم می‏شود معنوی به معنای‏ " علمی " يعنی علم و اطلاع و آگاهی مانند آن ، تكامل در اين قسمت هم‏ قابل انكار نيست قسم دوم ، معنوی به معنای انسانی ، يا بقول اينها ارزشهای انسانی و ارزشهای اخلاقی است . آيا جامعه به همان نسبت كه در آن‏ دو ، سه قسمت تكامل پيدا كرده است در ارزشهای انسانی هم پيش رفته ؟ به‏ آن نسبت كه بدون شك پيش نرفته واحدی هم ادعا نكرده و حتی اگر كسی‏ بگويد پيش كه نرفته سهل است در اين قسمتها عقب هم افتاده ، بنظر ما حرف دور از حقيقت نگفته است .

پاورقی : 1 - اشكال : معلوم نيست اين ، نقص باشد بلكه ممكن است بهتر باشد . جواب : برای كی بهتر است ، برای فرد يا جامعه ؟ برای فرد كه بدون‏ ترديد بهتر نيست ، اين چه بهتری است برای فرد كه مثلا در چشم پزشكی علامه‏ دهر باشد ولی نداند كه مثلا ادبيات خوردنی است يا پوشيدنی ، بله برای‏ جامعه وجود افراد متخصص بهتر است .