آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 137

4 - قياسی كه هدف آن صرفا جامه زيبای خيالی پوشاندن ( به مطلوب ) باشد " شعر " ناميده می‏شود . تشبيهات ، استعارات ، مجازات همه از اين قبيل است . شعر مستقيما با خيال سروكار دارد . و چون ميان تصورات و احساسات رابطه است يعنی هر تصوری به دنبال خود احساس را بيدار می‏كند ، شعر از اين راه احساسات را در اختيار می‏گيرد و احيانا انسان را به‏ كارهای شگفت وا می‏دارد يا از آنها باز می‏دارد . اشعار رودكی درباره شاه سامانی و تأثير آنها در تشويق او برای رفتن به‏ بخارا كه معروف است بهترين مثال است :

ای بخارا شاد باش و شاد زی
شاه زی تو ميهمان آيد همی
شاه سرو است و بخارا بوستان
سرو سوی بوستان آيد همی
شاه ماه است و بخارا آسمان
ماه سوی آسمان آيد همی

5 - قياسی كه هدف آن اشتباهكاری است " مغالطه " يا " سفسطه " ناميده می‏شود . دانستن فن مغالطه نظير شناختن آفات و ميكروبهای مضره و سمومات است‏ كه از آن جهت لازم است تا انسان از آنها احتراز جويد ، و يا اگر كسی‏ خواست او را فريب داده و مسموم كند فريب نخورد ، و يا اگر كسی مسموم‏ شده باشد بتواند او را معالجه كند . دانستن و شناختن انواع مغالطه‏ها برای‏ اين است كه انسان شخصا احتراز جويد و آگاهی يابد تا ديگران او را از راه‏ ( مغالطه ) نفريبند ، و يا گرفتاران مغالطه را نجات دهد . منطقيين سيزده نوع مغالطه ذكر كرده‏اند . ما در اين جا نمی‏توانيم به‏ تفصيل همه آنها را ذكر كنيم ، منتها به بعضی از اقسام آن