حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 221

ياد آوری اثبات فاعل و قابل برای حركت در فصل پيش حقيقتی را با دو مبدأ برهانی و از دو راه كشف و اثبات‏ كرديم و گفتيم كه چون زمان يك حقيقت غير قارالذات و متجدد بالذات‏ است ، دارای نحوی ثبات و دوام و دارای نحوی تجدد و انقضاء و تصرم است‏ . گفتيم اين عين همان دو اعتباری است كه در حركت است : اعتبار دوام يا توسط و اعتبار كشش و امتداد همراه با تصرم و فناء يا قطعی . البته صحبت‏ در خود حركت نيست . بلكه غير از حركت از دو راه يك حقيقتی را كشف‏ می‏كنيم . اما اينكه اين دو حقيقت از يك جا سر خواهند در آورد ، مطلب‏ ديگری است . پس اين حقيقت دارای دو جهت است : جهت ثبات و جهت‏ تجدد و تصرم ، و نيز دارای دو جهت ديگر است : جهت وحدت و جهت كثرت‏ . از جنبه وحدت ، از آن جهت كه واحد است فاعل واحد و قابل واحد می‏خواهد ، بنابراين فاعل آن بايد فاقد هرگونه كثرتی باشد و بايد مجرد باشد . و اما از باب اينكه اين حقيقت ابتدا و انتها و انقطاع نمی‏پذيرد ( اين مطلبی است كه در فصل آينده اثبات می‏گردد ) قابلش نمی‏تواند هر جسمی باشد . جسم عنصری كه