شرح منظومه1 - صفحه : 205

زيرا خلف است و خلاف مفروض ماست كه گفتيم اين صفت از لوازم ذات‏ موصوف نيست و به تعبير ديگر اتحاد فاعل و قابل در فعل و قبول‏های خارجی‏ و عينی محال است . به همين دليل است كه اگر ببينيم جسمی حركت می‏كند مثلا اتومبيل راه‏ می‏رود يا ستارگان در مدارهای بالخصوص حركت‏های معينی را انجام می‏دهند و يا يك ذره در داخل يك اتم به نحو خاص حركت می‏كند از خود می‏پرسيم كه‏ چرا حركت می‏كند ؟ اين " چرا " سئوال از علت است و به تعبير ديگر سئوال از جعل تأليفی و علت تأليفی قضيه است ولی ما هرگز از خود يا ديگران نپرسيده‏ايم كه چرا عدد چهارم زوج است و عدد پنج فرد ، يا نپرسيده‏ايم كه چرا سه زاويه مثلث كمتر يا بيشتر از دو قائمه نيست ( 1 ) و اساسا ذهن ، خود را نيازمند به اين سئوال نمی‏داند زيرا می‏داند همان‏ چهار بودن كافی است برای زوج بودن و همان مثلث بودن كافی است برای‏ مساوی بودن زوايای مثلث با دو قائمه . و به تعبير ديگر يك وقت هست كه برای يك چيز دو راه باز است ، می‏تواند در اين راه برود و می‏تواند به آن راه ديگر برود . در اينجا اگر در يك راه بالخصوص رفت قطعا يك علت خاصی از خارج دخالت كرده است‏ مثلا اگر در يك سطح مستوی دائره‏ای را فرض كنيم و گلوله‏ای را روی نقطه‏ مركزی اين دائره فرض نمائيم به هر تعداد شعاع كه از مركز دائره به محيط بتوان فرض كرد خط سير برای اين گلوله نيز فرض می‏شود بنابراين اگر اين‏ گلوله يكی از شعاعها را در حركت خود انتخاب كرد قطعا يك علت خارجی ( گو اينكه ما نتوانيم او را تشخيص بدهيم ) وجود داشته است ولی در همين‏ مثال بين محيط دائره

پاورقی : 1 - البته در فضای اقليدسی و نه در ساير فضاهای هندسی .