شرح منظومه1 - صفحه : 242

می‏گردد كه يك قسم از اين نه قسم معقول نيست و آن " امكان غيری " است‏ . توضيح مطلب اينكه هر يك از اين مفاهيم سه گانه را دو نحو می‏توان‏ اعتبار كرد : الف - نفسی . ب - قياسی . يعنی آنجا كه از جنبه فلسفی تحقيق می‏شود و درباره وجوب يا امكان يا امتناع وجود خاصی بحث می‏شود گاهی نظر به آن وجود است بما هو هو ، قطع‏ نظر از فرض شی‏ء ديگر ، مثلا می‏گوئيم الف واجب الوجود است يا ممكن‏ الوجود ، يا ممتنع الوجود . گاهی نظر به آن وجود است در زمينه فرض وجود ديگر ، مثلا می‏خواهيم با فرض وجود " ب " يا عدم " ب " بدانيم آيا " الف " واجب الوجود است يا ممكن الوجود يا ممتنع الوجود ؟ در صورت اول آنچه مورد سئوال ذهن‏ است يك " قضيه حمليه " است و اما در صورت دوم مورد سئوال ذهن ما يك " قضيه شرطيه " است . يعنی در صورت اول قضيه به اين صورت مطرح‏ است كه مثلا ، آيا " الف " واجب الوجود است يا ممكن الوجود يا ممتنع‏ الوجود ؟ و در صورت دوم قضيه به اين صورت مطرح است كه ، اگر " ب " موجود باشد آيا " الف " وجوب وجود دارد يا امكان وجود يا امتناع وجود ؟ در صورت اول " الف " را فی نفسه و قطع نظر از فرض شی‏ء ديگر ، از نظر وجوب يا امكان يا امتناع وجود ، مورد مطالع قرار داده‏ايم ، ولی در صورت دوم آن را در زمينه وجود يك شی‏ء ديگر مورد مطالعه قرار داده‏ايم . لهذا ممكن است حكم ما درباره آن در دو زمينه فرق بكند ، مثلا در زمينه‏ اول آن را ممكن