شرح منظومه2 - صفحه : 88

اين معنی است كه هر فعل و يا هر فاعلی غايت خاص مربوطه به خود دارد ، يعنی از هر فعل و هر فاعلی همان غايت مربوط به خود آنرا می‏بايست‏ انتظار داشت . پس اكنون كه شناختيم كه به طور كلی قوای وجود انسان چند دسته است : مدركه و شوقيه و عامله ، و هر يك از اينها انواع و مدارج‏ مختلف دارند بايد توجه شود كه از هر قوه‏ای همان غايت مربوط به خود او را می‏بايست انتظار داشت ، نه غايتی را كه مربوط به قوه‏ء ديگری است مثلا از قوه‏ء عامله نمی‏توان انتظار غايت قوه‏ء شوقيه را داشت ، و از قوه‏ء شوقيه انتظار غايت قوه‏ء مدركه ، و از قوه‏ء مدركه احساس غايت قوه‏ء مدركه خيالی ، و از قوه‏ء مدركه خيالی غايت قوه‏ء مدركه عقلی را . پس هر قوه‏ای برای خود غايتی دارد . ضمنا اين نكته معلوم باشد كه قوای فعاله‏ ماديه هميشه بين القوه و الفعل می‏باشند و معنی اينكه فاعل غايت دارد اين‏ است كه فاعل می‏خواهد با تسبيب به غايت خود و فعليت خود برسد .

مقدمه ششم :

ممكن است بين جميع قوای نامبرده هماهنگی و همكاری بوده باشد و ممكن‏ است هماهنگی كامل نبوده باشد . مثلا ممكن است به وسيله قوای عامله فعلی‏ از انسان صادر شود و مسبوق به شوق و رغبت و اراده باشد و اين شوق و رغبت و اراده نيز مسبوق به تصويب عقل و فكر بوده باشد . مثلا فرض كنيم‏ انسان واقعا گرسنه است ، و غذای سالم و مشروع و بلا مانعی هم هست و می‏خواهد آن را بخورد . اين عمل به وسيله قوه عامله صادر می‏شود و موافق با ميل و رغبت و طبيعت است و با عقل و ادراك و اراده اخلاقی نيز همراه‏ است يعنی مورد تصويب قوه مدركه نيز هست . در اينگونه موارد هماهنگی‏ كامل بين قوای عامله و شوقيه و مدركه بر قرار است . اما گاهی ممكن است‏ كه انسان عملی را از روی اجبار و كراهت انجام دهد ، مثلا