حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 203

حالت وجودش مقدم بر عدمش خواهد شد . حركتی را كه انسان به دست خود می‏دهد و بعد اين حركت معدوم می‏شود نيز همين طور است . ممكن است گفته شود كه : اين تقدم و تأخر همان تقدم و تأخر علی است‏ يعنی از ذات فاعل انتزاع می‏شود . جوابش اين است كه فعل با فاعل خودش‏ جمع می‏شود و اجتماع در وجود دارند و حال اينكه اين متقدم و متأخر اجتماع‏ ندارند . پس اين توجيهات ملاك تقدم و تأخر يا به تعبير ديگر ملاك قبليت و بعديت نيست . از اينجا معلوم می‏شود كه به حكم : " كل ما بالعرض ينتهی‏ الی ما بالذات " ( البته اين تعبير را اينجا نكرده‏اند ولی در جاهای‏ ديگر كرده‏اند ) ، متقدمها بايد متقدم باشند ، به اعتبار نوعی وحدت با يك حقيقتی كه آن حقيقت متقدم بالذات است . يعنی ما بايد يك متقدم‏ بالذات و يك متأخر بالذات داشته باشيم ، بايد قبل بالذات و بعد بالذات داشته باشيم كه آن قبل ذاتا محال است با بعد خودش اجتماع پيدا كند و آن بعد ذاتا محال است كه با قبل خودش اجتماع پيدا كند . حالا ، اين مطلب را هم بايد توجه كنيم كه قبليت مرز ندارد ، و اين يكی‏ از اركان مطلب و نيازمند توضيح است : ممكن است كسی قائل شود كه صحيح است كه حقيقتی در كار هست كه او ملاك‏ قبليت و بعديت است ، ولی شايد آن حقيقت يك حقيقت نباشد ، بلكه‏ حقايق باشد ، مثل آنچه در باب اجسام گفته می‏شود كه هر جسم مركب است از ذراتی ، در اينجا نيز آنچه كه اسمش را زمان گذاشته‏ايم شايد مجموع يك‏ سلسله اموری باشد كه در كنار يكديگر قرار گرفته‏اند . جواب اين هم روشن است ، آن اموری كه در كنار يكديگر قرار گرفته‏اند آيا قابل انقسامند يا قابل انقسام نيستند ؟ اگر قابل انقسام نيستند پس‏ اجزاء لايتجزای زمان‏اند ، يعنی آنات جوهری و به اصطلاح آنات متتالی هستند ، اجزای لا يتجزای از زمان در كنار يكديگر ، اين را همان براهين ابطال جزء لا يتجزی در اجسام باطل می‏كند . پس اين شق باطل است .