حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 220

محمول دارد ولی موضوع ندارد . در جواب اين اشكال مرحوم آخوند می‏گويد دو طرف داشتن اضافه مربوط است‏ به عالم ذهن و در تعريف مقوله مضاف گفته شده اضافه متكررشالطرفين بحيث‏ ان عقلا عقلا معا ، به طور تكافی چون المتضايفان متكافئان قوش و فعلا يعنی‏ تقدم و تأخری بين آنها نيست ، قوش و فعلا و همچنين زمانا متكافی هستند پس محال است تعقل آنها بدون يكديگر در ظرف ذهن نه اينكه در خارج‏ وجودشان بدون ديگری ممكن نيست . در اينجا آقای طباطبائی ايراد خوبی می‏گيرند و می‏گويند : فرق است ميان‏ مقوله مضاف و اضافه به معنای مطلق نسبت . يك وقت می‏گوئيم اضافه و مقصودمان اضافه مقولی است يعنی آنچه كه حكما در باب مقولات عشر آنرا مقوله ناميده اند ، اين اضافه اضافه متكررالطرفين است و حرف مرحوم‏ آخوند در اينجا درست است كه تكررالطرفين در اين نوع اضافه مربوط به‏ عالم ذهن است . ولی اضافه معنی ديگری دارد كه همان نسبت است . مثلا وقتی می‏گوئيم زيد قائم ، نسبتی را كه ميان زيد و قائم است كسی از مقوله‏ اضافه نمی داند . نسبت به هر حال رابط است و رابط احتياج به دو طرف‏ دارد ، بله نسبت اگر در ذهن باشد دو طرف هم بايد در ذهن باشد ولی اگر نسبت در خارج بود ، طرفين هم بايد در خارج باشند . بنابراين وقتی يك‏ چيز به عنوان يك نسبت در خارج بود طرفين آن هم بايد در خارج باشد . بنابراين وقتی ما يك چيز را به عنوان يك نسبت و اضافه شناختيم و يك‏ طرف آن در خارج است و بگوئيم يك شی‏ء موجود در خارج با يك شی‏ء معدوم‏ نسبت دارد ، اشكال می‏شود كه اين حرف چه معنی می‏تواند داشته باشد ؟ و اين جواب كه طرفين در ذهن موجودند جواب صحيحی نيست . البته اصل مدعا را مرحوم آخوند قبول دارند ولی به حرفشان در اينجا اشكال وارد است . [ علامه طباطبائی ] بعد می‏گويند كه : لازمه اثبات امكان استعدادی اين‏ است كه ما گسستگی ميان حال و آينده را از بين ببريم ، امكان استعدادی‏ يك رابطه ميان گذشته و حال و آينده به شمار می‏رود و رابطی است كه آنها را بهم پيوسته