شرح منظومه1 - صفحه : 112

احساس مخصوصی در او پيدا می‏شود ، اما بعدها هر چند خود اين احساس به‏ صورت احساس ، ديگر وجود ندارد ولی به واسطه استعداد خاصی كه آن را قوه‏ حافظه می‏ناميم صورتی از آن را در خود حفظ می‏كند و به واسطه استعداد ديگری‏ كه آن را ذاكره می‏ناميم می‏تواند آن را در شرايط معينی به ياد آورد و شك‏ نيست كه به ياد آوردن تلخی عين تلخ شدن ذائقه نيست . اكنون فرض كنيد اين نوزاد بار دوم يك شی‏ء تلخ ديگری را می‏چشد و مانند بار اول احساس‏ مخصوصی در او پيدا می‏شود و قهرا به واسطه مشابهت دو حالت ، تداعی معانی‏ می‏شود و ذهن دو صورت شبيه به هم را ضبط می‏كند ، پس از اين كه چند بار اشياء تلخ را چشيد و مكررا احساس تلخی در او پيدا شد تدريجا ذهن قوی‏ می‏شود و استعداد ديگری بروز می‏كند و تصور ذهنی به اين شكل در می‏آيد كه‏ ممكن است همين چيزی كه مكررا برايش پيدا شده بارهای ديگر هم پيدا شود . يعنی اين تلخی‏های مختلف و متعدد كه هر كدام در شرايط معين و زمان معينی‏ پيدا شده و هر يك متشخص به تشخص جداگانه‏ای است و هر يك ، غير ديگری‏ است به اين صورت در می‏آيد كه همه يك چيز است ، يك تلخی است كه مكرر شده و باز هم ممكن است تكرار شود . يعنی ذهن يك وحدت و يا يك معنای‏ واحدی را انتزاع می‏كند كه بر هر يك از آحاد و دفعات صدق می‏كند و ادراك‏ شباهت منتهی می‏شود به حكم به يك نوع وحدت . لهذا برای اين معنای عام‏ لفظی را وضع می‏كند كه بر همه اين آحاد و دفعات قابل صدق است و كم كم‏ تصور ذهنی به اين صورت در می‏آيد كه مفهوم تلخی به صورت مجرد و تفكيك‏ شده از خصوصيت زمانی و مكانی و شرايط وجودی تصور می‏شود و موضوع قضايای‏ كليبه قرار می‏گيرد . بنابر اين تلخی در ادراك ماسه مرحله دارد : مرحله اول ، مرحله احساس‏ يا