نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 271

ولی درباب زندگی اجتماعی ، يك جامعه‏ای را نسبت به جامعه ديگر كاملتر شمردن نمی تواند يك امر واقعی باشد ، ممكن است به صورت يك امر قراردادی باشد پس تكامل اجتماعی اساسا يك امر بی معنی است . می‏گويند اگر تكامل اجتماعی بخواهد يك امر واقعی باشد ، اولا بايد يك هدف مشترك‏ را برای جامعه‏ها در نظر بگيريم ، و فرض بكنيم جامعه‏ها يك اهداف مشترك‏ دارند و در واقع روی يك خط سير می‏كند و در مسير واحد به سوی هدفهای‏ مشترك پيش می‏روند ، و بعد هر جامعه‏ای نسبت به خودش و نسبت به‏ جامعه‏های ديگر ، به نسبت اينكه به آن هدفها نزديك‏تر شده باشد می‏گوييم‏ كاملتر است و به هر نسبت كه دورتر باشد می‏گوييم ناقص‏تر است ، پس‏ واقعی بودن تكامل فرع بر اين است كه برای جامعه‏ها هدفهای مشترك قائل‏ باشيم ، و چنين هدفهای مشتركی برای جامعه‏ها اساسا وجود ندارد . دليل ديگر اينكه می‏گويند در مفهوم تكامل ، " تعالی " مندرج است . زيرا تكامل با گسترش فرق دارد ، تكامل از سطحی به سطح بالاتر رفتن است‏ ، و تعالی نيز به معنی بالاتر رفتن است . واضح است كه اين بالاتر رفتن‏ يك امر طبيعی و عينی نيست ، مثلا مقياس مركز زمين نيست كه با دوری و نزديكی به آن بشود سنجيد . اين بالا و پايين‏ها ، يك بالا و پايينهای قرار دادی است ، يعنی بستگی به اين دارد كه هر جامعه‏ای به حسب رسم و عادتش‏ چه چيز را بالا و چه چيز را پايين اعتبار كرده باشد و اينجور اعتبارها و ارزشها نسبی و متغير است ، چه بسا در بعضی از جامعه‏ها به سوئی رفتن ترقی‏ شمرده شود و همان [ حركت ] عينا از نظر گروه ديگر انحطاط و تنزل به‏ حساب آيد ، برای اينكه برای آن گروه به حسب رسوم و عادات و معتقدات‏ پيشين و نظاير اينها ، چيزی بالا رفتن است و اگر جامعه به آن چيز برسد جامعه را مترقی می‏دانند ، عينا همان چيز از نظر گروه ديگر پايين رفتن‏ است ( مثلا بی حجاب بودن زنها برای متجددها ترقی و تعالی است و عده‏ ديگر آنرا تنزل و انحطاط می‏دانند ) . پس با اينكه ارزشها متغير و نسبی‏ است و نمی شود ترقی و تكامل را يك امر مطلق گرفت و بطور مطلق بدون در نظر گرفتن خصوصيات جامعه‏ها گفت جامعه ترقی كرده يا تنزل كرده ، پس‏ ترقی و تكامل اجتماعی معنی ندارد . اين دو دليلی است كه برای انكار تكامل آورده‏اند . در اين كتاب ( 1 ) ، به نظر می‏رسد كه دو مطلب باهم مخلوط شده است‏ يكی همين مطلب كه ذكر شد ( انكار تكامل بطور كلی ) ديگری نظريه‏ای كه " توين بی " و ديگران در مورد دور اجتماعی دارند ، و معتقدند كه جامعه‏ هميشه يك مسير و دائره مسدودی را طی می‏كند ، اينها منكر تكامل نيستند ، اينها معتقدند كه جامعه‏ها به تكامل می‏رسند ولی اين تكامل ادامه پيدا نمی‏ كند ، قانون عالم بر اينستكه هر جامعه‏ای يك سير تكاملی پيدا كند و به‏ يك مرحله خاصی از تكامل برسد و دو مرتبه دچار انحطاط شود ، مثل حيات‏ فرد كه از ضعف و نقصی آغاز می‏شود ، بعد ، ضعف تبديل به قوت و نقص‏ تبديل به كمال می‏گردد دو مرتبه باز دوران ضعف و پيری فرا می‏رسد و به‏ مرگ منتهی می‏شود . اين معنايش اين نيست كه تكامل وجود ندارد ، تكامل‏ وجود دارد منتهی مداوم نيست و در نهايت امر برگشت می‏كند

پاورقی : 1 - اشاره به كتاب " زمينه جامعه شناسی " .