سيري در نهج البلاغه - صفحه : 63

است به كمی و قلت موصوف نمی‏شود . چقدر زيبا و عميق و پر معنی است اين جمله . اين جمله می‏گويد هر چه جز ذات حق اگر واحد است كم هم هست . يعنی چيزی است كه فرض فرد ديگر مثل‏ او ممكن است ، پس خود او وجود محدودی است و با اضافه شدن فرد ديگر بيشتر می‏شود . و اما ذات حق با اينكه واحد است به كمی و قلت موصوف‏ نمی‏شود زيرا وحدت او همان عظمت و شدت و لانهائی وجود و عدم تصور ثانی و مثل و مانند برای اوست . اين مساله كه وحدت حق وحدت عددی نيست ، از انديشه‏های بكر و بسيار عالی اسلامی است ، در هيچ مكتب فكری ديگر سابقه ندارد ، خود فلاسفه اسلامی‏ تدريجا بر اثر تدبر در متون اصيل اسلامی بالخصوص كلمات علی عليه السلام‏ به عمق اين انديشه پی بردند و آنرا رسما در فلسفه الهی وارد كردند . در كلمات قدماء از حكماء اسلامی از قبيل فارابی و بوعلی اثری از اين انديشه‏ لطيف ديده نمی‏شود ، حكماء متاخر كه اين انديشه را وارد فلسفه خود كردند نام اين نوع وحدت را " وحدت حقه حقيقيه " اصطلاح كردند .

اوليت و آخريت و ظاهريت و باطنيت حق

از جمله بحثهای نهج البلاغه بحثهائی است درباره اينكه خداوند هم اول‏ است و هم آخر ، هم ظاهر است و هم باطن ، البته اين بحث مانند ساير مباحث مقتبس از