انسان و سرنوشت - صفحه : 91

به عنوان عاملی در مقابل ساير عوامل جهان - ولی قوی‏تر و نيرومندتر از آنها - ذكر شده است و اين با آنچه در گذشته گفته شد كه قضای الهی هيچ‏ چيزی را جز از مجرای علل و اسباب خود ايجاب نمی‏كند و در زبان حديث نيز تأييد شده ، منافات دارد . در حديث است : « ابی الله ان يجری الامور الا باسبابها - يا ابی الله ان يجری الاشياء الا باسباب - فجعل لكل شی‏ء سببا و لكل سبب شرحا و جعل لكل شرح علما و جعل‏ لكل علم بابا ناطقا » ( 1 ) . خداوند امتناع دارد كه امور عالم را جاری كند مگر از طريق وسائط و اسبابی . خداوند برای هر چيز سببی و برای هر سبب حكمتی و برای هر حكمتی‏ دانشی و برای هر دانشی دروازه گويايی قرار داده است . اشكال ديگر اينكه آنچه در اين بيانات آمده با عموميت قضا و قدر ، با اينكه هيچ چيزی خارج از حوزه قضا و قدر نيست و قرآن كريم - چنانكه در گذشته ياد كرديم - با كمال صراحت آن را تأييد می‏كند ، منافات دارد . اگر همه چيز و همه جريانات به قضا و قدر الهی است ، پس لحظه‏ای نيست‏ كه قضا و قدر الهی نباشد . پس " اگر قضا و قدر بيايد " يعنی چه ؟ پس‏ گذشته از اينكه مضمون احاديث و ابيات بالا با اصل عليت عمومی مناقض‏ است با عموميت قضا و قدر نيز مناقض است ، می‏رساند كه قضا و قدر الهی‏ در مواقع

پاورقی : . 1 مجمع البحرين ، ماده سبب .