فلسفه تاريخ2 - صفحه : 103

مثال(مثالش را من می‏گويم)مثل اين كه يك نفر از جيبش مرتب پول در بياورد ، يك " يك تومانی " پرت می‏كند ، بعد يك يك تومانی ديگر پرت می‏كند ، بعد يك يك تومانی ، . . . خود اين يك تومانی‏های پرت شده‏ هيچ پيوستگی علی و معلولی با يكديگر ندارند ، فقط يك قدرت مافوق هست‏ كه اينها را با يكديگر پيوند می‏دهد . يكدفعه هوس می‏كند به جای اين كه‏ بعد از اين يك تومانی ، يك يك تومانی ديگر پرتاب كند يك تسبيح‏ پرتاب كند يا هوس می‏كند چيزی پرتاب نكند . اين است كه فرض خالق‏ مساوی است با نفی هرگونه پيوستگی معقول و منطقی ميان اشيا ، و هرگونه‏ فرض پيوستگی معقول و منطقی ميان اشيا قهرا مساوی است با فرض نفی خالق. اگر واقعا كسی تصورش در باب خلقت چنين تصوری باشد ، يعنی به آنچه كه‏ ما به تبع قرآن آن را " سنت " می‏ناميم ، به چنين رابطه‏ای حتی‏ خلل‏ناپذير و تخلف‏ناپذير كه ما در عدل الهی و در اصول فلسفه اين قسمت را مفصل بحث كرده‏ايم - اگر كسی به چنين اصلی قائل نباشد و پيوند اشيا با حق‏ را مساوی با بی‏پيوندی با يكديگر بداند ، قهرا همين تضاد و تناقض هست . يا بايد قائل بشويم كه هيچ پيوستگی معقول ميان پديده‏ها نيست . قهرا بايد بگوييم مثلا ميان بچه‏ای كه متولد می‏شود و نطفه پدر او هيچ پيوستگی معقولی‏ وجود ندارد ، يا بين مرغ و تخم‏مرغ هيچ رابطه و پيوند معقولی وجود ندارد . البته چنين فرضی در عالم بوده است كه اشاعره تقريبا كم و بيش چنين حرفی‏ را می‏زدند . آنها هم هرگونه پيوستگی معقولی را ، پيوستگی واقعی ميان اشيا را تقريبا انكار داشتند . البته آنها نه به شكلی انكار داشتند كه اينها [ انكار دارند ] كه بگويند عملا هم اين [ ناپيوستگی ] ارائه داده می‏شود ، بلكه مقصودشان اين بود كه عملا به صورت يك پيوستگی منظم هميشه وجود دارد ولی اين پيوستگی منظم عادالله است ، يعنی عادت خدا بر اين است ، عادت‏ خدا هم تغيير نمی‏كند . در عمل ، آنها هم قائل به سنت بودند ولی در تفسير اين سنت نمی‏گفتند يك پيوستگی واقعی هم ميان خود اشيا وجود دارد ، عالم‏ نظامی دارد و پيوستگی جز ذات اين نظام است ، يعنی وجود عالم با وجود نظام يكی است . محال است عالم باشد نظام نباشد ، يا نظام باشد ، [ عالم‏ نباشد . ] همان طور كه محال است نظامی وجود داشته باشد بدون وجود عالمی‏ ، محال است كه عالمی وجود داشته باشد بدون وجود يك نظام و يك پيوستگی‏ . اين حرف را آنها درك نمی‏كردند ولی بالاخره قائل به يك سنت