شرح منظومه1 - صفحه : 106

ما نسبت نفس را به صورت معقوله از قبيل نسبت ماده به صورت بدانيم و يا از قبيل نسبت موضوع به عرض بدانيم در اين جهت فرقی نيست كه شأن هر دو قوه و قبول است و صفحات حال را بالعرض دارند نه بالذات ، و اگر قائل شويم كه صورت قابل اشتداد نيست هيچگاه فعليت عاقل عين فعليت‏ معقول نمی‏شود . ولی اگر قائل به اشتداد صورت جوهری شديم عاقل و معقول از لحاظ فعليت و تكافوء در فعليت در يك درجه هستند . پس می‏توان گفت‏ مقدمه تضايف برای اثبات اين است كه نسبت عاقل به معقول از قبيل نسبت‏ يك امر بالقوه به يك امر بالفعل مثل نسبت ماده به صورت و يا نسبت‏ موضوع به عرض نيست ، بلكه از قبيل نسبت يك فعليت ناقصه به يك‏ فعليت كامله است و مطابق مسلك صدرا ( نه مسلك شيخ ) مضايقه‏ای نيست‏ از اينكه فعليت ناقصه را ماده فعليت كامله بدانيم ( همانطور كه خود صدرا نيز می‏گويد ( 1 ) . ولی غير از آن چيزی است كه ديگران می‏گويند ) . از اينجا معلوم می‏شود كه بيان حاجی در منظومه چقدر ناقص و محتاج به‏ تكميل است . پس در اينجا برای تكميل مطلب احتياج به چندين مقدمه داريم : اول : اينكه مناط علم و انكشاف چيست و اينكه علم حضوری و علم حصولی‏ در اقتضاء وحدت يا مغايرت عالم و معلوم چه فرقی دارند . دوم : اينكه وجود معقول فی نفسه ( در صور ذهنيه و يا مطلقا ) عين‏ وجودش برای عاقل است . سوم : اينكه نفس عاقل صورت معقوله است ( در مقابل اينكه عاقل و معقول

پاورقی : 1 - اسفار ، چاپ قديم ، مجلد اول ، صفحه . 282