نبوت - صفحه : 126

آن طرز تفكر فلسفی - كه كار معجزه را مشكل می‏كند - اين است كه از يك‏ طرف قانون عليت را به طور كلی و عمومی می‏پذيرند ، يعنی می‏گويند هر چيزی‏ كه در جهان به صورت پديده پيدا شد ، بدون علت امكان ندارد . هيچ‏ پديده‏ای درجهان بدون علت محال است به وجود بيايد . البته علم نمی‏تواند بگويد " محال است به وجود بيايد " ، علم می‏گويد تا حالا من نديده‏ام به‏ وجود بيايد . تازه علم می‏گويد " يك پديده بدون مقدمه ( بدون سابقه " ، نمی‏تواند بگويد " علت " ، ولی فلسفه می‏خواهد ادعا كند كه هيچ پديده‏ای‏ بدون علت امكان ندارد وجود پيدا كند . اين يكی . دوم : قائل است به اصلی به نام " سنخيت ميان علت و معلول " و اصل‏ سنخيت می گويد درست است كه هر پديده‏ای بدون علت به وجود نمی‏آيد اما اين‏طور نيست كه هر چيزی كه ما نام " علت " رويش بگذاريم صلاحيت‏ داشته باشد كه هر معلولی از آن پيدا بشود ، بلكه هر علتی فقط صلاحيت برای‏ يك معلول خاص را دارد و هر معلولی امكان پيدايش از يك علت معين را دارد و بس . اسم اين را می‏گذارند " اصل سنخيت ميان علت و معلول " . وقتی كه اصل عليت را با اصل سنخيت ميان علت و معلول پذيرفتيم ، آن‏ وقت مجبوريم بگوييم كه هر معلول خاص فقط از علت خاص خودش امكان صدور دارد و بس ، و هر علت خاص فقط معلول خاص خودش [ را ايجاد می‏كند ] و بس ، و چون پايه اين سخن يك فكر فلسفی است ، شما نمی‏توانيد آن را نقض‏ كنيد بگوييد من می‏توانم نشان بدهم گاهی يك معلول از چند علت پيدا می‏شود ، مثل اينكه در قديم می‏گفتند كه حرارت از آتش پيدا می‏شود ، از خورشيد پيدا می‏شود ( كه آنها خورشيد را از غير نوع آتش می‏دانستند و می‏گفتند عنصر جداگانه است ) ، از حركت هم پيدا می‏شود . حركت يك عرض است ، آتش يك جوهر است . عرض و جوهر كه از يك مقوله نيستند . خورشيد از يك عنصر است و آتش عنصر ديگری است . می‏گفتند كه فرضا ما نتوانيم علت‏ واقعی را كشف كنيم بايد بفهميم اينجا آتش از آن جهت كه آتش است علت‏ نيست ، خورشيد هم از آن جهت كه خورشيد است علت نيست ، خورشيد هم از آن جهت كه خورشيد است علت نيست ، حركت هم از آن جهت كه حركت است‏ علت نيست ، حتما يك امر واحدی در اينجا و جود دارد كه اين معلول واحد را به وجود می‏آورد ولو ما تشخيص ندهيم آن علت واحد چيست . اين مطلب است كه كار توجيه معجزه را مشكل می‏كند . وقتی گفتيم كه چنين‏ رابطه زنجيری و قطعی ميان اشياء وجود دارد ، آن وقت می‏گوييم كه چطور معجزه