نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 310

انسان از بيرون بدست می‏آورد ، و اين تعليلهای بيرونی برای انسان قانع‏ كننده نيست ، مثلا با تجربه بدست می‏آورد كه آب در درجه زير صفر منجمد ميشود ، ولی اين مقدار ، برای توضيح اين پديده كافی نيست . زيرا اين‏ سؤال باقی ميماند كه چرا در اين شرائط منجمد ميشود و مثلا بخار نميشود ؟ و همچنين اگر در سلسله علل و معلولات به علة العلل و علت نخستين برسيم باز اين سؤال كه چرا حركت علت نخستين علت شده است مطرح است ، چون علت‏ نخستين نميتواند خودش را توضيح دهد . ولی مسائلی ما داريم كه منطقا برای انسان حل ميشوند و عقل درك ميكند كه بايد چنين باشد و نميتواند چنين نباشد چون عقل به جريان واقعی آن‏ پديده رسيده است زيرا عقل عين واقعيت است و از واقعيت جدا نيست ، هگل برای اينگونه مسائل به ضرورتهای منطقی مثال ميزند [ كه ما هم هميشه‏ ميگوييم الذاتی لا يعلل ] . مثلا اگر اين خط است و هر خطی كميت است پس‏ اين كميت است ، اين ضرورت عقلی است يعنی با فرض اينكه اين ، خط باشد و هر خطی كميت باشد بالضروره بايد اين ، كميت باشد و اين ، دليل است‏ نه علت . و فرق دليل و علت اينستكه : نتيجه از شكم دليل بيرون می‏آيد ، وقتی ما دليل را تحليل بكنيم و بشكافيم ، نتيجه از درون آن بيرون می‏آيد ، و عقل در اينگونه موارد خلاف آنرا محال ميداند . هگل حرفش اين بود كه‏ اشتباه است كه ما جريان طبيعت را جريان علت و معلولی بدانيم ، بلكه‏ جريان عالم جريان دليل و مدلولی است . و از اينجا بود كه قائل به تطابق‏ و عينيت ذهن و خارج بود ( 1 ) . پس از نظر هگل آنتی تز از تز و وضع مقابل از وضع ، استنتاج ميشود ، و وضع اولی دليل است برای وضع ثانوی . بنابراين ، اين حرف برای هگل معنی‏ ندارد كه آيا وضع مقابل بالقوه موجود است يا بالفعل او فقط روی ذهن كار ميكند و فلسفه خودش را هم عاليترين فلسفه‏ها ميداند كه كل وجود را ميتواند توجيه كند .

تفاوت مقام ثبوت و مقام اثبات :

ما هميشه بين ذهن و خارج در تصورات تطابق قائل هستيم ، كه مسئله وجود ذهنی است ، ولی در مقام تصديقات عمل ذهن را متطابق با عمل خارج نمی‏ دانيم ( البته اين محاسبه در كلمات حكمای ما نشده است و بايد بشود ولی‏ بالاخره معلوم است كه قائل به تطابق نيستند ) و هيچوقت يك حكيم اسلامی‏ نميگويد كه عين عمليات صغری و كبری و نتيجه كه در ذهن تشكيل ميشود در خارج وجود دارد ، بلكه ميگويند : مقام ثبوت يك مقام است و مقام اثبات‏ مقام ديگر ، و اين دو مقام احيانا متطابق است ( آنجا كه از علت به‏ معلول پی می‏بريم ) و احيانا جريان

پاورقی : 1 - سؤال : خطاها را او چگونه توجيه ميكند ؟ جواب : او می‏گويد : عقل هيچوقت خطا نميكند ، تمام خطاها را همان‏ جريان ديالكتيك ميداند ، و همان مسئله نسبی بودن حقيقت در اينجا پيش‏ می‏آيد . لذا از نظر او ، تمام فلسفه‏ها درست بود و تكامل فلسفه‏ها نمودار تكامل عالم هستی محسوب ميشود .