فلسفه تاريخ2 - صفحه : 185

اينچنين تفسير كنيم . برای غنی امكان دارد كه گاهی يك قدم ضد خودش بردارد ولی اين قدم را آنها می‏گويند در مصلحت خودش است . در گذشته هم گفتيم ، بعد هم خواهد آمد كه ماركس در ابتدا جبر تاريخی‏ يعنی همين حتميت اقتصادی را به گونه‏ای می‏گفت كه برای آنچه كه خودش آن‏ را " روبنا " می‏نامد يعنی برای شخصيت انسان هيچ‏گونه اصالتی قائل‏ نبود(كه انگلس هم گفت كه من و ماركس در ابتدا در اين قضيه افراط می‏كرديم)ولی بعدها در آخر عمر فهميد كه نه ، به اين شكل هم نيست ، يعنی‏ اين مقدار نمی‏شود از انسان اصالتش را گرفت . آمد به اين شكل گفت : درست است كه شخصيت انسان و جنبه‏های فرهنگی همه روبناست ولی گاهی‏ روبنا روی زيربنا اثر می‏گذارد ، يعنی اين اثر يكطرفه نيست كه فقط زيربنا روی روبنا اثر بگذارد ، روبنا هم روی زيربنا اثر می‏گذارد . بعد هم گفت‏ ما به حكم اصل تاثير متقابل ميان اشيا كه قائل هستيم ، نمی‏توانيم تاثير يكطرفه قائل بشويم بگوييم فقط اقتصاد روی شوون ديگر اثر می‏گذارد و آن‏ شوون ديگر روی اقتصاد اثر نمی‏گذارد ، نه ، شوون ديگر هم روی اقتصاد اثر می‏گذارند . من می‏خواهم بگويم اين كار خودش انگيزه اقتصادی دارد ، يعنی اگر انسان‏ اقتصادی يك وقت گامی بر ضد اقتصاد خودش برمی‏دارد اين هم انگيزه‏ اقتصادی دارد . اين را گاهی اين‏طور هم نمی‏گويند ، می‏گويند مثلا انسان فداكاری می‏كند . اين همان مساله‏ای است كه به اصطلاح " امر بين امرين " ماركس است كه‏ در آن گير كردند - بعد خواهيم خواند - كه اينها با آن جبر و ضرورت‏ تاريخی كه از يك طرف گفتند چگونه آزادی انسان را توجيه می‏كنند ، در چه‏ حد توجيه می‏كنند ؟ اين بحث بعد مطرح خواهد شد . اين دو طبقه‏ای كه فرموديد(طبقه استثمارگر و طبقه استثمار شده)طبقه بسته‏