درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 19

می‏شمارد حكمت الهی معد ، و به تعبير شيخ ، معين می‏شمارد و مجرا محسوب‏ می‏كند . گفتيم كه در اينجا يك مسأله ديگر مطرح می‏شود و آن اينست كه : علتی كه‏ طبيعيات آن را علت می‏داند شناختنش خيلی ساده است . برای اينكه هم‏ علت محسوس است و هم معلول و رابطه ميان آنها نيز كم و بيش محسوس‏ است . وقتی ضربه را به گلوله می‏زنيم می‏گوئيم با وارد شدن ضربه ما گلوله‏ حركت می‏كند ، و ما شك نداريم كه اگر ضربه را آهسته‏تر وارد كنيم حركت‏ گلوله كندتر و آهسته‏تر و كمتر خواهد شد و اگر ضربه را شديدتر وارد كنيم‏ حركت شديدتر و طولانی‏تر خواهد شد . و نيز هر چقدر كه موانع سر راه بيشتر باشد باز هم حركت كمتر است و اگر موانع كمتر باشد حركت بيشتر است . اينها چيزهائی است كه طبيعيات درباب علت و معلول می‏شناسد و همانهائی‏ است كه برای ما محسوس است . پدر و مادر برای فرزند نيز چنين است . علم الهی آنها را علت نمی‏داند و معد می‏شمارد ، ولی علم طبيعی همينها را علت می‏داند و عليت اينها برای فرزند محسوس است . پس ما چه دليلی‏ داريم كه برای اين معلولها علتی وجود دارد كه آن علت مصاحب با معلول‏ است ؟ چه دليلی در كار داريم كه بايد غير از اين علل كه حكمای الهی اسم‏ علت روی آنها نمی‏گذارند و آنها را معد و معين می‏شمارند ، يك علل ديگری‏ هم بنام علل ايجادی وجود داشته باشد ؟ اين معدات را حكمای الهی احيانا علل معده و علل معينه نيز می‏نامند ، در مقابل علل ايجادی . بحث امتناع‏ تسلسل علل يعنی امتناع علل غير متناهيه نيز خود فرع بر اين است كه وجود آن علل را قبول داشته باشيم . آن عللی كه طبيعيات وجودشان را قبول دارد و وجودش برای آن علم محرز و ثابت است مورد قبول حكما نيست و نام علت‏ روی آنها نمی‏گذارند و آنها را خارج از بحث خود می‏شمارند ، و می‏گويند ما كه می‏گوئيم تسلسل علل غيرمتناهيه محال است منظور معدات نيست ، معدات‏ غيرمتناهی محال نمی‏باشد . اين را حكما صريحا می‏گويند كه علل معده‏ غيرمتناهی محال نيست . پس چه