حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 326

حركت و مسافت اين موضوع است . حركت در أين : يعنی اين جسم است كه " در مكان " حركت می‏كند ، نه اينكه " أين " حركت می‏كند ، آن چه متغير و متجدد است ، جسم است كه متغير و متجدد " در مكان " است . معنای اينكه عرض مسافت است اينست كه ، جسم دارای يكی از اين اعراض‏ است و دو حالت دارد ، در وقتی كه ساكن است يك فرد از عرض خود را دارد و همان را برای خود نگاه می‏دارد ، مثلا يك فرد از مكان برای آن باقی‏ است ، اما همينكه جسم در يكی از اين اعراض حركت می‏كند ، دائما از فردی‏ از افراد آن عرض خارج می‏شود و فرد ديگر را می‏گيرد ، يكی را رها می‏كند و ديگری را می‏گيرد . ( در بعضی از موارد فقط فرد رها می‏شود بدون آنكه صنف‏ تغيير كند ، بلكه وحدت صنفی ميان افراد حاصل است ، ولی در مواردی از صنفی خارج می‏شود و وارد صنف ديگر می‏گردد ، و گاهی در حركات اشتداديه‏ جسم از نوعی خارج می‏شود و وارد نوع ديگر می‏شود ) اينست معنای مسافت‏ بودن عرض ، يعنی آنی كه طی می‏شود و ابعاض آن دائما متبدل می‏شود . درست‏ است كه عرف در مسافت فقط مكان را می‏شناسد ، ولی عقل با نظر دقيق ، عين‏ همين را در كم و كيف و . . . هم می‏بيند .

انتقاد حكما از سه نظريه ديگر :

تا اينجا چهار نظريه را بيان كرديم و گفتيم حكما معمولا نظريه چهارم را انتخاب كرده اند : حالا بايد ببينيم آن سه نظر يا دو نظر ديگر چه عيبی‏ دارد و چرا پذيرفته نيستند . قول اول اين بود كه مقوله موضوع حركت است ، يعنی اگر جسم حركت می‏كند در " أين " ، اين " أين " است كه حركت می‏كند ، اگر ما حركت را كمال اول بدانيم ، اين " أين " است كه متصف به كمال اول شده است ، و چون می‏گوييم حركت عين تجدد و تغير است ، پس اين " أين " است كه‏ قبول می‏كند تجدد آنا فانا را . اينرا مقايسه كنيد با نظريه چهارم ، در نظريه چهارم گفت كه اين جسم‏