انسان و سرنوشت - صفحه : 55

نظام اسباب و مسببات را تاييد كرده است . نظر سوم اينكه اصل عليت عمومی و نظام اسباب و مسببات بر جهان و جميع‏ وقايع و حوادث جهان حكمفرماست و هر حادثی ضرورت و قطعيت وجود خود را و همچنين شكل و خصوصيت زمانی و مكانی و ساير خصوصيات وجودی خود را از علل متقدمه خود كسب كرده است و يك پيوند ناگسستنی ميان گذشته و حال و استقبال ، ميان هر موجودی و علل متقدمه او هست . بنابراين نظر ، سرنوشت هر موجودی به دست موجودی ديگر است كه علت‏ اوست و آن علت است كه وجود اين موجود را ايجاب كرده و به او ضرورت و حتميت داده است ، و هم آن علت است كه خصوصيات وجودی او را ايجاب‏ كرده است و آن علت نيز به نوبه خود معلول علت ديگری است و همين طور . . . پس لازمه قبول اصل عليت عمومی قبول اين نكته است كه هر حادثه‏ای‏ ضرورت و قطعيت و همچنين خصوصيت و شكل و اندازه و كيفيت خود را از علت خود می‏گيرد . در اين جهت فرق نمی‏كند كه ما الهی مسلك باشيم و به‏ علت العللی كه اصل همه ايجابها ( قضاها ) و اصل همه تعينها ( قدرها ) هست معتقد باشيم يا نباشيم و چنين علت العللی را نشناسيم . از اين رو از جنبه عملی و اجتماعی ، در اين مسأله فرقی بين الهی و مادی نيست ، زيرا اعتقاد به سرنوشت از اعتقاد به اصل عليت عمومی و نظام سببی و مسببی سرچشمه می‏گيرد ، خواه آنكه طرفدار اين اعتقاد الهی باشد يا مادی . چيزی كه هست به عقيده يك نفر مادی ، قضا و قدر صرفا عينی است و به‏