جامعه و تاريخ - صفحه : 112

می‏شود ( 1 ) . و غالبا از مجموع ابزار توليد و روابط توليدی به " وجه‏ توليد " يا " شيوه توليد " تعبير می‏شود ( 1 ) و ضمنا بايد دانست كه‏ اين اصطلاحات در زبان پيشوايان ماترياليسم تاريخی خالی از ابهام نيست و كاملا صيقل نخورده و مشخص نشده است ( 2 ) . آنجا كه می‏گويند اقتصاد زيربناست و نهاد مادی جامعه بر ساير نهادها تقدم دارد ، مقصود مجموع‏ دستگاه توليدی است اعم از ابزار توليد و روابط توليدی . نكته‏ای كه حتما بايد توجه داشت و از لابلای سخنان پيشروان ماترياليسم‏ تاريخی كاملا هويداست اينكه خود زيربنا به صورت دو اشكوبه است و بخشی‏ از آن زيربنای بخشی ديگر است و ديگری بر روی آن استوار است . اساس و پايه اصلی و سنگ زيرين بنا ابزار توليد يعنی كار تجسم يافته است ، كار تجسم يافته است كه روابط اقتصادی خاصی را از نظر توزيع ثروت ايجاب‏ می‏كند . اين روابط كه انعكاس درجه رشد ابزار توليد است ، در آغاز پيدايش نه تنها هماهنگ با ابزار توليد است بلكه محرك و مشوق آن شمرده‏ می‏شود ، يعنی بهترين وسيله بهره‏برداری از آن ابزارهاست و مانند جامعه‏ای‏ است متناسب با اندام ابزار توليد . ولی ابزار توليد در ذات خود رشد يابنده است . رشد ابزار توليد هماهنگی ميان دو بخش دستگاه توليدی را بر هم می‏زند . روابط توليدی و اقتصادی ، يعنی همان قوانين كه متناسب با ابزار توليدی پيشين به وجود آمده بود ، به صورت جامه‏ای تنگ و

پاورقی : . 1 رجوع شود به پ . نيكيتين : مبانی علم اقتصاد ، ترجمه ناصر زرافشان‏ ، ص " ج " و پ . رويان : ماترياليسم تاريخی ، بحث توليد . . 2 رجوع شود به تجديد نظر طلبی از ماركس تا مائو ، ص 235.