شرح منظومه2 - صفحه : 165

متكلمين ، از دو برهان تشكيل می‏شود كه نتيجه برهان اول ، برای برهان دوم‏ ، صغری واقع می‏شود بدين نحو : برهان اول : العالم متغير ، و كل متغير حادث ، فالعالم حادث . نتيجه‏ اين برهان - فالعالم حادث - را صغری ، برای برهان دوم می‏دهند . العالم حادث و كل حادث يحتاج الی محدث فالعالم يحتاج الی محدث . در اينجا ، آخرين نتيجه ، از نظر متكلمين ، يعنی نياز عالم به محدث و صانع اثبات می‏شود . متكلمين ، برای اثبات مدعای خود ، دو چيز را بايد اثبات كنند . 1 - كبرای قياس اول كل متغير حادث . 2 - كبرای قياس دوم ( كل حادث يحتاج الی المحدث ) متكلمين برای اثبات كبرای برهان اول بيانی دارند كه مورد قبول حكما و فلاسفه نيست ولی خود فلاسفه با بيانی ديگر ، آن كبری را اثبات می‏كنند . و اما كبرای قياس دوم ، از نظر فلاسفه ، قابل اثبات نيست ، زيرا منظور متكلمين اين است كه هر حادث ، از آن جهت كه حادث است نيازمند به علت است يعنی از نظر آنان ، مناط نياز معلول به علت ، حدوث آن‏ است . ولی همچنان كه قبلا گفتيم حكماء معتقدند كه مناط نياز معلول به علت : " امكان ذاتی " معلول است ، نه حدوث آن . حادث از آن جهت كه حادث است ، نيازمند به علت نيست . بنابر اين‏ كبرای قياس دوم ( كل حادث يحتاج الی المحدث ) غلط است . و اين است‏ كه می‏بينيم حاجی سبزواری ، طريق حدوث را انتقاد كرده است .