جامعه و تاريخ - صفحه : 165

اقتصادی است و نمی‏تواند رشد مستقلی از رشد بنياد اقتصادی داشته باشد . به دنبال رشد ابزار توليد و رشد بنياد اقتصادی جامعه است كه علم رشد می‏كند . اولا می‏دانيم كه ابزار توليد منهای انسان ، به صورت خود به خود هرگز رشد نمی‏كند . ابزار توليد در رابطه انسان و طبيعت و در زمينه تجسسات‏ كاوشگرانه انسان است كه رشد می‏كند . رشد و تكامل ابزار توليد با رشد و تكامل فنی و علمی انسان توأم است . سخن در اين است كه كداميك تقدم‏ دارند ؟ آيا انسان نخست به كشفی نائل می‏شود و سپس آن را در عمل پياده‏ می‏كند و صنعت را به وجود می‏آورد و يا نخست صنعت به وجود می‏آيد و سپس‏ انسان به كشف نائل می‏شود ؟ ترديدی نيست كه شق [ اول ] صحيح است . بديهی است كه كشف قوانين علمی و اصول فنی در رابطه تجسسی و آزمايشی‏ انسان پديد می‏آيد و اگر انسان در رابطه با طبيعت قرار نگيرد و تجسس‏ نكند و به تجربه نپردازد ، به كشف هيچ قانون علمی از قوانين طبيعت و به‏ درك هيچ اصل فنی نائل نمی‏گردد . سخن در اين نيست ، سخن در اين است كه‏ پس از تجسس و آزمايش ، آيا نخست انسان در درون خود رشد علمی می‏كند و سپس در بيرون وجود خود ابزار فنی را می‏آفريند يا قضيه برعكس است ؟ بدون ترديد شق اول صحيح است . بعلاوه تعبير به " رشد " و يا " تكامل " در مورد انسان تعبير " حقيقی " است و در مورد ابزارهای فنی و توليدی " مجازی " است . رشد و تكامل حقيقی آنجاست كه يك واقعيت عينی از مرحله دانی‏تر به مرحله‏ عالی‏تر برسد . و اما رشد مجازی به معنی اين است