شرح منظومه1 - صفحه : 147

شرح : در اينجا قسمتی از احكام عدم و معدوم ذكر می‏شود : شك نيست كه عدم ، عينيت واقعی ندارد يعنی بدون شك در ظرفی از ظروف‏ و وعائی از اوعيه واقع ، از برای عدم ، يك مصداق واقعی يافت نمی‏شود و مطابق آنچه در مبحث اصالت وجود گذشت از برای هيچ چيزی غير از وجود مصداق واقعی يافت نمی‏شود و بنابراين عدم در دفتر واقع حسابی ندارد ولی‏ بدون شك ، " عدم " در ذهن ما مفهومی دارد كه مغاير با مفهوم " وجود " و نيز مغاير با مفاهيم " ماهيات " است و همانگونه كه مفهوم وجود زائد بر ماهيت است مفهوم عدم نيز چنين است و هر يك از دو مفهوم وجود و عدم بالضروره مغاير با يكديگرند و بالضروره ذهن احكامی صادر می‏كند كه‏ " عدم " يا " معدوم " ، موضوع و يا محمول آن قضايا قرار می‏گيرد . و نمی‏توان گفت كه قضايائی كه در تركيب آن قضايا ، " عدم " و " معدوم‏ " دخالت دارد كمتر است از قضايائی كه در تركيب آنها " وجود " و " موجود " دخالت دارد . پس تصورات و انديشه‏های ذهنی ما همانطور كه‏ آميخته با يك سلسله ماهيات است آميخته به " عدم " و " معدوم " نيز هست . پس " عدم " و " معدوم " - همانند ماهيات - هر چند در دفتر واقع و نفس الامر حسابی ندارد ولی در دفتر انديشه سازی ذهن حساب مهمی‏ دارد و ما در پاورقی‏های " اصول فلسفه و روش رئاليسم " گفته‏ايم كه : تا هنگامی كه ذهن و طرز انديشه سازی ذهن را كاملا نشناخته‏ايم نمی‏توانيم فلسفه‏ ، به معنای واقعی داشته باشيم . به عبارت ديگر عدم و معدوم در مرحله عين و واقع نقشی ندارد ، ولی از اركان ضروری شناخت و معرفت است ، همانطور كه بدون تصور وجود و عدم و كليت و جزئيت و ساير معقولات ثانيه فلسفی و منطقی شناخت ناميسر است‏ بدون تصور عدم و معدوم هم شناخت ناميسر است .