فلسفه اخلاق - صفحه : 212

همدانی كه از اعاجيب اهل معنی بوده می‏نويسند كه يك آقايی آمد پيش‏ مرحوم آخوند و مرحوم آخوند او را توبه داد چهل و هشت ساعت بعد وقتی آمد ، ما او را نشناختيم آنچنان عوض شده بود از نظر چهره و قيافه كه ما باور نمی‏كرديم كه اين همان آدم چهل و هشت ساعت پيش است . من اين را از نظر خصلت بشری مورد مطالعه قرار می‏دهم : اين دگرگونی آن‏ آقای تائب در محضر آخوند ملاحسينقلی همدانی ، كه راهش به آن طرف است‏ يكمرتبه بر می‏گردد به اين طرف و عليه خودش شورش و عصيان و انقلاب‏ می‏كند ، چه توجيهی دارد ؟ كی عليه كی قيام و شورش و انقلاب می‏كند ؟ اينها است كه برای بشر درس است ، درس بزرگ « من عرف نفسه عرف ربه‏» اگر انسان خود را بشناسد خدای خودش را شناخته است . اين گرايشهای شديد از كجا پيدا می‏شود ؟ ريشه و منبعش كجاست ؟ درباب‏ گرايشهای اخلاقی كه يكی از آنها توبه بود ، گرايشهای ديگری هست كه با منفعت يك فرد اصلا سازگار نيست و فقط اسمش خدمت به جامعه و بشريت‏ است ، مثل : خود را فانی كردن برای باقی ماندن جامعه ، خود را محروم‏ كردن برای رفاه جامعه ، خود را در رنج انداختن برای به آسايش رسيدن‏ جامعه ، كه اينها با هيچ حساب مادی جور در نمی‏آيد .

آيا روح اجتماع است كه گرايشهای اخلاقی را الهام می‏كند ؟

حال وقتی می‏خواهند اين گرايشها را توجيه كنند چه می‏گويند ؟ بعضی گفته‏ اند روح اجتماع است كه وحی می‏كند ، روح اجتماع الهام