فلسفه تاريخ1 - صفحه : 87

آنها نمی‏چسبد . اين همان ساختن شرايط محيط است شرايط كه عوض شود می‏بيند خوب هم می‏سازد ، حسابی هم می‏چسبد . شما می‏بينيد بسياری از اصلاحات را ضرورت به وجود می‏آورد ما خودمان در همين مسائل دينی ديده ايم : خيلی حرفها منطقی است آدمهای فهميده قبل از آنكه ضرورت پيدا شود يك حرف منطقی را عرضه می‏دارند ، جامعه قبول‏ نمی‏كند بلكه در مقابلش مقاومت می‏كند چون در آن شرايط است ، ولی وقتی‏ كه ضربات و فشار زياد وارد شد منطقها هم عوض می‏شود ، آنوقت می‏گويند نه‏ ، درست است منطق كه همان منطق است ، منطق كه فرق نكرده ، يعنی از نظر دليل و منطق و نيروی اقناع فكری ، وضعيت با آن وقت هيچ فرق نكرده ، ولی‏ تا وقتی كه زور نيامده انسانها حاضر نيستند خودشان را تطبيق دهند ، وقتی‏ كه زور آمد فكرشان هم عوض می‏شود . اين حرفی هم كه اينها می‏گويند ، در اين جهت ، جزئی و چيزكی از حقيقت‏ [ در آن وجود دارد ] اگر اينطور بخواهيم تفسير كنيم ، يعنی بگوييم كه اين‏ مسأله ، يك مسأله روانشناسی نيست كه نظر ماركس از ديد روانشناسی‏ درباره انسان اين بوده كه انسان از نظر اخلاقی يك موجود مادی است و لهذا ماركسيستهای عصر جديد مانند اريك فروم كه به روانكاوی ديگری قائل هستند می‏خواهند حرفهای ماركس را توجيه كنند كه نه ، اصلا ماركس [ به اين مسأله‏ نظر نداشته است ] ، اينها را به غلط [ به او نسبت داده اند ] ، از لنين‏ گرفته تا به ماقبل و مابعدش در حرف ماركس اشتباه كرده اند ، حرف او را نفهميده اند ، او انسان را آنچنان كه اينها از نظر اخلاقی مادی می‏دانند مادی نمی‏داند و می‏خواهد قضيه را طور ديگری توجيه كند ، در اين صورت ، اين مسأله ، مسأله ديگری می‏شود ، يعنی مسأله برمی‏گردد به طبيعت امور اقتصادی كه نوعی جبر بر آن حاكم است ، يعنی امور اقتصادی نوعی جبر حاكم‏ بر انسان دارند و انسان چاره ای ندارد جز اينكه خودش را با امور اقتصادی‏ تطبيق دهد ، ولی ساير شؤون كه معنويات باشند جبری حاكم بر انسان ندارند البته در اينجا در عين حال از جنبه