جامعه و تاريخ - صفحه : 40

فرد حكم براند و توهم جبر اجتماعی پيش آيد . اگر جبری وجود پيدا كند ، جبر فرد وسيله فرد يا افراد است نه جبر فرد وسيله جامعه به مفهومی كه‏ طرفداران جبر اجتماعی قائل‏اند ، همچنانكه اگر نظريه چهارم را بپذيريم و فرد را از نظر شخصيت انسانی به منزله ماده خام و مانند يك ظرف خالی‏ بدانيم و تمام شخصيت انسانی فرد ، عقل فردی و اراده فردی ، را كه مبنای‏ اختيار اوست پرتوی از تجلی عقل جمعی و اراده جمعی بدانيم و معتقد گرديم‏ كه روح جمعی است كه برای راه يافتن به مقاصد جمعی خود به صورت يك‏ فريب فردی در فرد ظهور كرده است ، و بالاخره اگر اصالت جمعی محض‏ بينديشيم ، جايی برای تصور آزادی و اختيار فرد در امور اجتماعی باقی‏ نخواهد ماند . " اميل دوركهايم " جامعه‏شناس معروف فرانسوی كه تا اين حد اصالت‏ الاجتماعی می‏انديشد می‏گويد : امور اجتماعی ( و در حقيقت امور انسانی ، برخلاف اموری از قبيل خوردن و خوابيدن كه به جنبه حيوانی و زيست‏شناسی‏ انسان مربوط است ) محصول جامعه‏اند نه محصول فكر و اراده فرد ، و دارای‏ سه خصلت می‏باشند : بيرونی بودن ، جبری بودن ، عمومی بودن . از آن جهت‏ بيرونی شمرده می‏شوند كه از بيرون وجود فرد ، يعنی از جامعه ، بر فرد تحميل می‏شوند و پيش از آنكه فرد وجود داشته باشد در جامعه وجود داشته و فرد تحت تأثير جامعه آن را پذيرفته است . پذيرش فرد آداب ، رسوم‏ اخلاقی و اجتماعی ، مذهب و امثال اينها را از اين قبيل است . و از آن‏ جهت جبری هستند كه خود را بر فرد تحميل می‏كنند و وجدان و قضاوت و احساس و انديشه و عاطفه فرد را به شكل و رنگ خود درمی‏آورند . و