آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 53

از مجموع آنچه گفته شد معلوم گشت كه اگر چه تعريف كردن يك شی‏ء بر عهده منطق نيست ( بلكه از وظائف فلسفه است ) اما منطق می‏خواهد راه‏ درست تعريف كردن را بياموزد . در حقيقت اين راه را به حكمت الهی‏ می‏آموزد . حد و رسم در مقام تعريف يك شی‏ء اگر بتوانيم به كنه ذات او پی ببريم يعنی‏ اجزاء ماهيت آن را كه عبارت است از اجناس و فصول آن ، تشخيص بدهيم و بيان كنيم ، به كاملترين تعريفات دست يافته‏ايم و چنين تعريفی را " حد تام " می‏گويند . اما اگر به بعضی از اجزاء ماهيت شی‏ء مورد نظر دست يابيم نه به همه‏ آنها ، چنين تعريفی را " حد ناقص " می‏خوانند . اگر به اجزاء ذات و ماهيت شی‏ء دست نيابيم ، بلكه صرفا به احكام و عوارض آن دست بيابيم و يا اصلا هدف ما صرفا اين است كه مرز يك مفهوم را مشخص سازيم كه شامل‏ چه چيزهايی هست و شامل چه چيزهايی نيست ، در اين صورت اگر دسترسی ما به احكام و عوارض در حدی باشد كه آن شی‏ء را كاملا متمايز سازد و از غير خودش مشخص كند ، چنين تعريفی را " رسم تام " می‏نامند . اما اگر كاملا مشخص نسازد آن را " رسم ناقص " می‏خوانند . مثلا در تعريف انسان اگر بگوييم : " جوهری است جسمانی ( يعنی دارای‏ ابعاد ) نمو كننده ، حيوان ، ناطق " حد تام آن را بيان كرده‏ايم ، اما اگر بگوييم : " جوهری است جسمانی ، نمو