مساله شناخت - صفحه : 175

اينها يك سلسله ايرادهاست كه بر تعريفی كه علمای قديم و قدمای ما در مورد حقيقت ارائه داده‏اند ، وارد كرده‏اند و بعد گفته‏اند به خاطر وجود اين اشكالات بايد از اين تعريف دست برداشت . آيا اين ايرادها وارد است يا وارد نيست ؟ آيا علمای قديم متوجه اين ايرادها بوده‏اند يا نبوده‏اند ؟ مطلبی است كه اگر فرصت كردم در همين مباحث عرض می‏كنم . البته هيچكدام از اين ايرادها وارد و درست نيست .

تعاريف ديگر حقيقت

چون اين ايرادها را وارد می‏دانستند گفتند بايد برای شناخت راستين ، راستين بودن و حقيقت بودن ، تعريف ديگری ارائه دهيم . حال تعريف " حقيقت " چيست ؟ عده‏ای گفتند - اگر يك فرد تنها را در نظر بگيريم - حقيقت عبارت است از انديشه‏ای كه در ذهن آن فرد وجود دارد و با انديشه‏های ديگر او سازگار است ، يعنی انديشه‏ای كه در ذهن شما پيدا می‏شود اگر با ساير انديشه‏های شما سازگار در آيد و تناقض نداشته باشد حقيقت‏ است ولی اگر انديشه‏های ديگر شما را نفی كند و با آنها سازگار نباشد غلط است ، و اگر جمع و جامعه را در نظر بگيريم [ تعريف حقيقت چنين می‏شود ] : هر انديشه‏ای كه در يك زمان ، اذهان دانشمندان بر آن توافق داشته باشند حقيقت است ، اگر مردم در يك زمان ، ولو برای مدت يك نسل [ حتی ] برای چند سال ، انديشه‏ای را بپذيرند و همه روی آن توافق كنند ، آن انديشه‏ حقيقت است . پس ، از نظر اينها تعريف حقيقت