فلسفه تاريخ2 - صفحه : 17

ذهن و خارج . بعد كانت آمد . البته او بيشتر تحت تاثير فلسفه هيوم بود نه دكارت و خود او هم اعتراف كرده ، می‏گويد : " فلسفه هيوم را كه خواندم به كلی‏ افكار من دگرگون شد " . هيوم يك آدم حسی بود و عقلی نبود . او چون حسی‏ بود و عقلی نبود ، گفت هر چه را كه ما از راه حواس درك می‏كنيم همان‏ معتبر است و ما عقلی به عنوان مناط شناخت نداريم ، يعنی آن قسمت فلسفه‏ دكارت را رد كرد كه عقل منبع شناسايی است ، گفت نه ، عقل هيچكاره است‏ ، حس منبع شناسايی است . منتها چون با حس سر و كار داشت ناچار به‏ محدوديتها گراييد . گفت كه [ در ] خيلی از مسائل چون عقلی است و حسی‏ نيست ، ما بايد شكاك باشيم . از جمله اصل علت و معلول . گفت علت و معلول محسوس نيست ، معقول است و چون معقول است و محسوس نيست پس‏ اعتبار ندارد . قهرا دايره علم خيلی كوچك شد ، يعنی ما وقتی كه درباره‏ معلومات و معقولات و امور ذهن خودمان تحقيق كنيم می‏بينيم قسمت كمی از آن را از راه حواس گرفته‏ايم و بقيه را از راه حواس نگرفته‏ايم . ناچار آنها را بايد دور بريزيم . وقتی دور بريزيم ديگر اظهار اطلاع ما از دنيای‏ خارج خيلی محدود و كوچك می‏شود . كانت حرفهای هيوم را خيلی پسنديد ولی ضمنا ديد كه با حرفهای هيوم‏ فاتحه علم و فاتحه شناخت را هم يكباره بايد خواند . از يك طرف نمی‏شود حرفهای هيوم را رد كرد ، و از طرف ديگر ما نمی‏توانيم منكر شناخت و معرفت و علم بشويم . قائل شد به اين كه آنچه كه به ذهن انسان می‏آيد دوگونه است : بعضی از خارج می‏رسد ، بعضی در فطرت و سرشت روح انسان قبلا وجود دارد . اين موادی كه از خارج می‏آيد ، تركيب می‏شود با آنچه قبلا در ذهن هست ، از ايندو علم و معرفت به وجود می‏آيد . حتی مدعی شد كه زمان‏ امر عينی نيست ، امر ذهنی است ، مكان امر عينی نيست ، امر ذهنی است ، بعد رسيد به مقولات ديگر ، گفت وجود همين‏طور ، قوه همين طور ، امكان‏ همين‏طور ، كليت و جزئيت همين‏طور . دوازده مقوله ذهنی ساخت و گفت همه‏ اينها فقط جنبه ذهنی دارند و هيچ جنبه عينی ندارند . قهرا از نظر كانت‏ فاصله ذهن و خارج خيلی بيشتر می‏شود ، يعنی آنچه را كه ما معرفت داريم ، به اين معنا معرفت داريم كه ذهن ما اين‏طور حكم می‏كند . اما [ آيا ] آنچه‏ كه ذهن ما حكم می‏كند همان است كه در خارج است ؟ نه . پس كانت هم با اين كه به قضايای