حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 445

جلوه مطلب را بيان می‏كنيم ، ملاك فرق اين است كه هر حركتی نيازمند است‏ به موضوعی كه بالفعل و ثابت باشد ( 1 ) . می‏گويد : اين از آن جهت است كه ما ثابت كرديم هر حركتی نيازمند به‏ موضوع ثابت و بالفعل است . در حركات عرضيه موضوع غير از مافيه الحركه‏ است ، موضوع جسم است . مافيه الحركه مقوله است ، يعنی جسم كه جوهر است در مقوله " أين " يا " كيف " حركت می‏كند ، آنجا مانعی ندارد موضوع امر بالفعل باشد ، مافيه الحركه امر بالقوه باشد . ولی در حركت در جوهر ديگر موضوعی نداريم و در اينجا مابه الحركه و مافيه الحركه ، يعنی‏ موضوع و مقوله هر دو يك چيز است ، لذا آن مقوله كه حركت در آن واقع‏ می‏شود از آن نظر كه موضوع حركت است و موضوع بايد بالفعل باشد ، آنهم‏ بايد بالفعل باشد ، اين است كه در حركت در جوهر لازم می‏آيد كه مافيه‏ الحركه كه همان جوهر است ، از نظر اينكه موضوع هم هست بالفعل باشد ، و لازمه آن اين است كه انواع بالفعل باشند و بالفعل بودن انواع يعنی تتالی‏ انواع كه باطل است . اضافه بر اين لازمه اش اين است كه غيرمتناهی محصور بين حاصرين باشد ، ولی در حركات عرضيه چنين چيزی لازم نمی آيد ، چون آنجا موضوع غير از مافيه الحركه است . اين است اشكال شيخ در اينجا ، البته بيانش با آنچه گفته شد فرق دارد ولی اگر مطلب را درست بشكافيم سر از اينجا درمی‏آورد .

ايراد مرحوم آخوند به برهان شيخ

مرحوم آخوند به شيخ جواب می‏دهد كه : شما در اين بيانتان ميان دو چيز خلط كرديد ، ميان وجود و ماهيت از يكطرف ، و مابالفعل و مابالقوه از طرف

پاورقی : 1 - اگر يادتان باشد در فصل 18 اين موضوع را بحث كرديم و در فصل 19 مرحوم آخوند حرف خودش را كه مخالف با حرف قوم در فصل 18 بود بيان كرد .