اصول فلسفه و روش رئاليسم1 - صفحه : 70

چنانكه دانشمندانی كه با هرگونه وسائل تحرز از خطا خودشان را مجهز كرده‏اند از خطا مصون نمانده و يكی پس از ديگری از پای در آمده‏اند ، پس‏ چگونه می‏توان به وجود واقعيتی وثوق و اطمينان پيدا كرد ؟

پاسخ

كسی ( 1 ) نمی‏تواند مدعی شود كه ما در جهان معلومات خطا و لغزش‏ نداريم و يا

پاورقی : > هست نشان می‏دهد و يا آتش آتش چرخان را در حال گردش به شكل دايره‏ و قطره باران را كه از آسمان فرود می‏آيد به شكل خط نشان می‏دهد ، و همچنين‏ ساير حواس ، مثلا گرمی و سردی به وسيله حس لامسه دانسته می‏شود ، اگر فرض‏ كنيم يك دست ما گرم و دست ديگر سرد باشد و هر دو را در آب نيم گرم‏ فرو ببريم با يك دست آن آب را سرد و با دست ديگر آن را گرم احساس‏ می‏نماييم . خطاهای حواس بسيار زياد است و انواعی دارد و در كتب علمی و فلسفی‏ مسطور است . بعضی از دانشمندان معتقدند انواع خطاهای حواس بالغ بر هشتصد نوع می‏باشد . . 1 وقوع خطا در بعضی موارد سبب نمی‏شود كه ما از جميع معلومات خود حتی از فطريات و حقايق مسلمه سلب اعتماد نموده و منكر جميع واقعيتهای‏ خارج كه از راه علم به آنها رسيده‏ايم بشويم ، بلكه خود همين پی بردن به‏ خطا دليل بر اين است كه ما يك سلسله حقايق مسلمه داريم كه آنها را مقياس قرار داده‏ايم و از روی آنها به اين خطاها پی برده‏ايم و اگر نه ، پی بردن به خطا معنی نداشت زيرا با يك غلط ، غلط ديگری را نمی‏توان‏ تصحيح كرد . و بعلاوه دانشمند ايده‏آليست با همه خطاهايی كه از حس ديده هيچگاه نشده‏ كه چشم خود را ببندد و در كوچه و خيابان راه برود يا راه و چاه را كه‏ می‏بيند هر دو در نظرش مساوی باشند و هر دو را به عنوان دو " انديشه " تلقی نمايد ، و همچنين با همه خطاهايی كه از عقل ديده هيچگاه نشده از استدلال عقلی لب ببندد ، بلكه خود همين شبهات ايده‏آليسم به صورت استدلال‏ عقلی بيان شده است و اگر استدلال عقلی باطل باشد خود اين استدلال هم باطل‏ است .