آشنايي با علوم اسلامي 3 - صفحه : 59

بوده است بر حالت اولين خود باقی است و خلافش نيامده است . حالا ببينيم در چه موردی بايد بگوئيم اصل ، برائت است ، و در چه مورد بايد بگوئيم اصل ، احتياط يا تخيير يا استصحاب است . هر يك از اينها مورد خاص دارد و علم اصول اين موارد را به ما می‏آموزد . اصوليون می‏گويند : اگر از استنباط حكم شرعی ناتوان مانديم و نتوانستيم‏ تكليف خود را كشف كنيم و در حال شك باقی مانديم ، يا اين است كه شك‏ ما توأم با يك علم اجمالی هست و يا نيست ، مثل اينكه شك می‏كنيم در اينكه آيا در عصر غيبت امام ، در روز جمعه نماز جمعه واجب است يا نماز ظهر ؟ پس هم در وجوب نماز جمعه شك داريم وهم در وجوب نماز ظهر . ولی‏ علم اجمالی داريم كه يكی از اين دو قطعا واجب است . ولی يك وقت شك‏ می‏كنيم كه در عصر غيبت امام نماز عيد فطر واجب است يا نه ؟ در اينجا به اصطلاح شك ما " شك بدوی " است نه شك در اطراف علم اجمالی . پس شك در تكليف يا توأم با علم اجمالی است و يا شك بدوی است . اگر توأم با علم اجمالی باشد يا اين است كه ممكن الاحتياط است يعنی‏ می‏شود هر دو را انجام داد يا احتياط ممكن نيست . اگر احتياط ممكن باشد بايد احتياط كنيم و هر دو را انجام دهيم ، يعنی اينجا جای اصل احتياط است ، و اگر احتياط ممكن نيست زيرا امر ما دائر است ميان محذورين ، يعنی وجوب و حرمت ، يك امر معين را نمی‏دانيم واجب است يا حرام ، مثلا نمی‏دانيم در عصر غيبت امام اجراء بعضی از وظائف از مختصات