معاد - صفحه : 187

آن طرز تفكر بوده ، كه اصلا قطع نظر از هر حرف ديگری ، از نظر توحيدی غلط است . اما مسأله ديگر ، اين طور نيست كه ما اصراری داشته باشيم كه علم تكامل‏ پيدا نكرده و آنچه حرف بوده قدما گفته‏اند . ولی مسأله همان مسأله شعر نو و شعر قديم است كه امروز در روزنامه‏ها خيلی محل بحث است . شك ندارد كه شعر هم مثل هزار چيز ديگر قابليت تكامل دارد . يك حسابی در دنيا نيامده كه بايد قضيه شعر بر سعدی و يا حداكثر بر جامی وقف شده باشد و ديگر بعد از اين نبايد كسی كه استعدادش به اندازه استعداد سعدی يا حافظ يا مولوی يا جامی يا نظامی باشد به وجود بيايد . آخر دليل ندارد كه به‏ وجود نيايد ، و اگر هم به وجود بيايد چون شاعر مايه الهام می‏خواهد ، امروز مايه الهام برای شاعر از قديم بيشتر است . شعر كه تنها احساس و عاطفه نيست ، فكر و انديشه هم در آن وجود دارد ، فكر و انديشه‏ا ی است‏ كه آميخته با عاطفه است . ولی با همه اين حرفها ما نمی‏توانيم تنها زمان‏ را مقياس بگيريم ، بگوييم به دليل اينكه همه چيز در حال تكامل است ، بنابر اين مثلا شعرهای نيما حتما در حد اعلايی از شعر است و هفت قرن از شعر سعدی جلو است . اگر كسی بيايد روی ايرج ميرزا حساب كند كه اتفاقا كسی حساب نمی‏كند ا يرج ميرزا شعر نو گفته ، يعنی مضمونهای نو خلق كرده‏ كه مضمونهای نو او را نه سعدی گفته نه حافظ ، منتها يك آدم به اصطلاح‏ الدنگی بوده و بيشتر دنبال هرزگی می‏رفته و در آنچه كه می‏خواسته و دنبال‏ می‏كرده ، بسيار عالی گفته است . جايی هم كه در غير اين [ مضمونها ] گفته‏ خيلی خوب گفته ، مثل شعری كه راجع به كارگر گفته است . مسأله تقديس‏ كارگر مفهوم جديدی است كه برای حافظ و سعدی مطرح نبوده ولی برای ايرج‏ ميرزا مطرح بوده است . ببينيد در آن شعری كه راجع به كارگر گفته چقدر ابتكار به خرج داده است ! يا اعتراض به خلقت ، همه اعتراض به خلقت‏ كرده‏اند ، از ناصر خسرو حكيم گرفته تا ديگران ( حالا اعتراضشان يا به‏ اصطلاح دلال عارف بوده يعنی شوخی با خداست يا اعتراض جدی ) ، ايرج ميرزا هم اعتراض كرده ، ولی اعتراضهای ايرج ميرزا بر اساس مفاهيم جديد امروز است ، مفهوم جديدی است كه عصر به او داده است :

كاش چرخ از حركت خسته شود
در فابريك خدا بسته شود
ترن چرخ ز رفتار افتد
موتور ناميه از كار افتد

اينها مضمونهای جديدی است كه در شعر آمده و نمی‏توانست غير از اين‏ باشد . اما