حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 125

نيست ، تشكيك در يك امر بديهی است ( و به قول حاجی سبزواری كالبديهی‏ است ) و بعلاوه در محل خود نيز برهان بر اين مطلب اقامه شده است . در اينجا بايد ديد اصلا صورت جسميه يعنی چه ؟ در اينكه چيزی در خارج وجود دارد كه آن چيز منشأ پيدايش ابعاد است ، مكان را اشغال كرده ، و بعبارت ديگر آن چيز است كه فضا را تشكيل می‏دهد ، در اين شكی نيست ، بحث در اينست كه يا بايد مثل متكلمين و ( بعضی فلاسفه غربی چون لايب‏ نيتس ) قائل به اين بود كه اجسام از لاجسم ها تشكيل شده اند يعنی چيزهايی‏ كه طول و عرض و عمق ندارند با يكديگر متحد شده و تشكيل جسم ، يعنی چيزی‏ با خاصيت طول و عرض و عمق داده اند و قابل اشاره حسی شده اند ، يا بايد اين حرف متكلمين را پذيرفت كه با دلايل متقن ابطال شده است و يا بايد يكی از دو نظر طرفداران نظريه ذيمقراطيس و يا پيروان فلاسفه را پذيرفت . فلاسفه می‏گويند جوهری در خارج وجود دارد كه در حد ذات خود پيوسته است‏ و به قول بوعلی در " دانشنامه علائی " " جسم در ذات خود پيوسته است و اگر گسسته بودی قابل ابعاد نبودی " و به عبارت دقيق‏تر آن چيز خارجی عين‏ اتصال و پيوستگی است نه اينكه چيزی بوده باشد كه بعد آن چيز متصل باشد بلكه اتصالی و امتدادی جوهری در كار است و اين بيان شامل همه اجسام است‏ زيرا همه اجسام مكان را اشغال كرده اند و نظريه ذيمقراطيس يعنی وجود جزء لايتجزی هم بطلانش به همين شمول است و ابطال جزء لايتجزی برابر است با اثبات صورت جسميه . بنابراين صورت جسميه را در اجسام " مختلف " فرض كردن ، امری بی معنی و تشكيك در امر بديهی است . البته ما در صورت نوعيه اجسام قائليم كه اختلاف طبايع و اجسام ناشی از اختلاف صور نوعيه آنهاست ولی بحث ما با فخر رازی در اين باره نبود و صورت جسميه‏ مورد نظر می‏باشد . و اما اشكالی كه خود فخر رازی طرح كرد كه شايد كسی بگويد " همه اجسام‏ لازم واحد دارند ( قابليت ابعاد ثلاثه ) و لازم واحد دليل