توحيد - صفحه : 178

بنابر اين سؤال دوم ما اين است : شما بايد ماهيت انرژيها را برای ما توضيح بدهيد كه ما از نظر مفهوم فلسفی بتوانيم درك كنيم كه اينها چطور قابل تبدل است يا قابل تبدل نيست ؟ من يك سؤال سوم هم اضافه می‏كنم كه لزومی ندارد آن را در اين جلسه‏ توضيح بدهيد : نظريه لاوازيه تعبير صحيحش اين است كه بگويد : " مجموع‏ ماده‏های عالم كم و زياد نمی‏شود " يا بگويد : " ماده موجود نمی‏شود ، ماده معدوم نمی‏شود " اما اينكه اين را تعميم بدهد و بگويد : " هيچ‏ موجودی معدوم نمی‏شود و هيچ معدومی موجود نمی‏شود " يك چيز ديگری را بايد اينجا مستتر بگيرد و آن اين است كه " شی‏ء مساوی است با ماده " والا وقتی كسی كه تمام تحقيقش درباره ماده است [ بگويد ] ماده معدوم نمی‏شود ، ماده موجود نمی‏شود ، بعد بگويد هيچ چيزی موجود نمی‏شود و هيچ چيزی معدوم‏ نمی‏شود ، اين بعد از آن است كه " چيز " را مساوی با ماده بداند .

طرح دو ابهام

در اينجا از نظر ما باز دو ابهام وجود دارد : اولا قدما هم به اين معنی‏ قبول داشته‏اند كه ماده معدوم نمی‏شود ، ماده موجود نمی‏شود ، ولی چون ماده‏ را مساوی با شی‏ء نمی‏دانستند ، نمی‏گفتند هيچ چيزی معدوم نمی‏شود ، هيچ چيزی‏ موجود نمی‏شود . من نمی‏دانم از كجا اين را پيدا كرده‏اند كه در قديم‏ می‏گفتند ماده‏های عالم معدوم می‏شود . ما كه هر چه گشتيم - و خيلی هم گشتيم‏ - جايی پيدا نكرديم كه بگويند در قديم قدما می‏گفتند ماده‏ها معدوم می‏شود . حتی آقای مهندس بازرگان در كتاب راه طی شده نوشته‏اند كه تا آن زمان‏ مردم اين‏طور خيال می‏كردند [ كه ماده‏های عالم معدوم می‏شود ] . كی اين طور خيال می‏كرد ؟ در قديم هم می‏گفتند ماده‏های عالم به يكديگر تبديل می‏شوند : آب به هوا تبديل می‏شود ، هوا به آب تبديل می‏شود ، حتی معتقد بودند خود هوا تبديل به ابر می‏شود ، لازم نيست ماده بخاری در كار باشد ، و همواره‏ سخن از تغيير و تبدل بوده است . ما در كلمات قدما پيدا نكرديم كه‏ بگويند مجموع جرمهای عالم يعنی چيزهايی كه دارای وزن هستند و [ به تعبير ديگر ] مجموع وزنهای عالم كم و زياد می‏شود . تازگی نظريه لاوازيه در كجاست ؟ ثانيا آنهايی كه تبديل ماده‏ها به يكديگر را به هر چيز [ تعميم نمی‏دادند ] ، يك