شرح منظومه1 - صفحه : 231

باشد و بايد هرگز ب نباشد . در اين شعر كلمه " فی الاذهان " به كار رفته است ، اشاره به اينكه‏ وجود در ظرف ذهن متصف به آن صفت‏های سه گانه می‏شود ، ولی در خارج متصف‏ به هر سه صفت نمی‏شود ، بلكه فقط به دو صفت از اين سه صفت متصف می‏شود ، يعنی وجوب و امكان . زيرا بديهی است كه معنی امتناع اين است كه محال‏ است در خارج پديد آيد ، و چيزی كه در خارج است قهرا صفت امتناع را نمی‏پذيرد ( 1 ) .

پاورقی : 1 - حقيقت اين است كه اين بن بست از آنجا پيدا شد كه حاجی سبزواری‏ خواسته مطلق وجود را همان طور كه خود در شرح تصريح می‏كند اعم از رابط و محمولی رابطی و محمولی نفسی قائم بالذات ، و محمولی نفسی قائم بغير ، مقسم قرار دهد . اما چنانكه قبلا گفتيم اساس آن تقسيمات غلط است . بنابر اصالت وجود طور ديگر بايد سخن بگوئيم . بنا بر اصالت وجود اگر حقيقت وجود را منظور و مقسم قرار دهيم نوعی تقسيم بايد انجام دهيم و اگر ماهيت را منظور و مقسم قرار دهيم نوعی ديگر بايد انجام دهيم و حتی مفهوم‏ اقسام بنا بر هر يك از دو قسم متفاوت می‏گردد . اگر حقيقت وجود را منظور قرار دهيم بايد بگوئيم حقيقت وجود يا واجب است و يا ممكن و شق‏ سومی در كار نيست . و البته معنی امكان در باب وجود بنابر اصالت وجود با امكان در باب ماهيت متفاوت است ، همچنانكه معنی وجوب نيز بنابر اصالت وجود با وجوب بنابر اصالت ماهيت متفاوت است . و اما اگر ماهيت را در نظر بگيريم ، ماهيت به تبع وجود و عدم متصف به اين صفات‏ سه گانه می‏شود . هر ماهيتی عقلا از نظر اتصاف به وجود از يكی از اين سه‏ حال خارج نيست : يا واجب است و يا ممكن و يا ممتنع . يعنی يا واجب‏ الوجود است يا ممكن الوجود و يا ممتنع الوجود و همچنين هر ماهيت مفروض‏ الوجودی از نظر اتصاف به صفتی از صفات يا ثبوت آن صفت برای او ، يا بالوجوب است ، يا بالامكان و يا بالامتناع . پس آنجا كه می‏خواهيم تقسيم‏ را سه جانبه قرار دهيم اگر بر مبنای اصالت ماهيت قضاوت می‏كنيم لزومی‏ ندارد ظرف را ، عالم ذهن قرار دهيم و اگر بر مبنای اصالت وجود قضاوت‏ می‏كنيم هرگز خود وجود تقسيم سه جانبه نمی‏پذيرد نه در ظرف ذهن و نه در ظرف خارج و اما ماهيت كه بنابراين مبنا اعتباری >