حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 169

قوش فی جسم يحرك فانها تتحرك أيضا بالعرض ( 8 ) فالمحرك الذی لايتحرك‏ لايصلح أن تكون قوش جسمانية ، وقد علمت ( 9 ) اثبات أن كل جسم يفعل فعلا خاصا أو حركة مخصوصة ليس بعرض ولا باتفاق أو قسر فانه بقوش زائدش علی‏ الجسمية ، فهی اما طبع أو ارادش نفسانية ( 10 ) متعلقة ، و علی التقديرين‏ لابد أن يكون لتلك القوش تعلق بالجسم ، ولاتكون مفارقة عنه بالكلية ( 11 ) ، فان الفعل الخاص اذا صدر عن فاعل مفارق بالكلية غير مخالط للاجسام وجب‏ أن يكون المفارق يطلب بالحركة أمرا ليس له ، و هذا باطل كما علمت . فاذن ان كان مفارق مشاركا له فی التحريك فانه يحرك علی أحد الوجهين‏ المذكورين لاغير كالحال فی الحركات الفلكية .

پاورقی : > ممكن است مقصود اين باشد كه در " كيفيت احتواء " و نه در " محتوی " مانند آنها باشيد ، يعنی همچنان كه يك پيرزن محتويات عقيده‏ اش را با جزم و قاطعيت و بدون هيچگونه ترديد دارد ، شما هم به معتقدات‏ خويش به اين نحوه از جزم و قطع ايمان داشته باشيد . مثل قصه ميرزای قمی‏ و مريد فدوی كه حاضر بود همه كار برای ميرزای قمی انجام دهد و آرزو داشت‏ ميرزا يك لحظه به خانه او برود ، و حتی می گفت حاضر است اگر ميرزا امر بفرمايد املاكش را به ديگران ببخشد ، و حتی زن و بچه خود را رها كند ، ولی وقتی ميرزا برای امتحان ارادت او از او خواست از ايمان به خدا بگذرد ، در جواب به ميرزا گفت : اگر بعد از اين ، از اين فضوليها بكنی‏ سرت را با بيل خرد می‏كنم . اين قصه ، كيفيت عقيده جازم عوام را می‏رساند . 8 - همين بود كه گفتيم قابل خدشه است [ و حركت بالعرض برهان را تمام‏ نمی كند و تنها با حركت ذاتی جوهری است كه اين برهان كامل می‏شود ] . 9 - به جای " وقد علمت " بايد بگويد : " ستعلم " ، زيرا اين بحث‏ در فصل بعد خواهد آمد . 10 - قبلا هم اشاره شد كه هر جسمی كه يك كاری را انجام می‏دهد ، منشأ آن‏ قوه‏ای است كه در خود جسم وجود دارد ، و ممكن است اين طبيعت باشد ( در غير شاعرها ) و يا اراده نفسانيه باشد ( در شاعرها و ذی اراده ها ) . 11 - می‏خواهد چيزی را بگويد كه مقدمه است برای بحث آينده كه : آن قوه‏ كه به جسم حركت عرضی می‏دهد نمی تواند يك امر مجرد باشد ، حركتهای عارضی‏ را طبيعت انجام می‏دهد ، مفارق و موجود عقلی خود طبيعت را ايجاد می‏كند .