حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 489

ميل مستقيم ، قوه محركه اگر جسمانی باشد بايد متناهی باشد ، بحث ربط متغير به ثابت و اينكه علةالمتغير متغير و علةالثابت ثابت و به دنبال‏ آن اين بحث كه فما الرابط بين الثابت و القديم و نيز بحثهای متفرقه‏ زيادی كه در لابلای كتاب مطرح شده است ، همه اينها به مبحث " فاعل‏ حركت يا محرك " مربوط می‏شود . ب : فصل بعدی بايد " متحرك يا موضوع حركت " باشد و راجع به " متحرك يا موضوع حركت " يك بحث نسبتا مهمی وجود دارد كه بقدر كافی در اين كتاب بحث نشده است ، و آن اينكه حركت نيازمند به موضوع است ، به‏ چه دليل نيازمند به موضوع است و اصلا تعريف موضوع چيست و چرا هر حركتی‏ به موضوع نيازمند است . همين مسئله سبب شده است كه گروهی حركت جوهريه‏ را منكر شوند و بعد مرحوم آخوند در مقام توجيه بر بيايند كه حتی در حركت‏ جوهريه هم موضوع وجود دارد . اين مبحث خيلی مهم است . البته تعداد مسائل موضوع زياد نيست . ج : بعد از مسئله موضوع حركت يا محرك نوبت به " مبدء و منتهای‏ حركت " می رسد . مقصود از اينكه حركت مبدأ و منتهی دارد چيست ؟ آيا حركت از نقطه ای شروع می‏شود يعنی نقطه شروع برايش فرض می‏شود و نقطه‏ انتها برايش فرض می‏شود ؟ در اينجا آيا می‏خواهيم بگوئيم همه حركت ها متناهی است ، اين را كه نمی خواهيم بگوئيم بلكه حركت‏های مستقيم را می‏خواهيم بگوئيم متناهی است . در غير حركت مستقيم مكانی مثل حركت وضعی‏ و حركت انتقالی دوری ، كسی نمی گويد كه به آن معنی بايد حركت مبداء و منتهی داشته باشد ، پس معنی مبدأ و منتهی چيست ، در اين باب نيز به‏ اندازه كافی بحث نشد . د : ركن ديگر حركت بحث " مافيه يا مسافت حركت " است . در اينجا نيز مسائل خيلی زيادی قابل طرح است . اولا اينكه حركت در چه مسافت هائی‏ امكان دارد و در چه مسافت هائی امكان ندارد ؟ مقصود از مسافت مقوله ای‏ است كه حركت در آن صورت‏می گيرد و در همينجاست كه آن دو بحث مهم مطرح‏ می‏شود ، يكی اينكه آيا حركت منحصر است به چهار مقوله معروف و در جوهر حركت نيست ؟