عدل الهي - صفحه : 164

رنج ، گنج آمد كه رحمتها در او است
مغز تازه شد چو بخراشيد پوست
ای برادر موضع تاريك و سرد
صبر كردن بر غم و سستی و درد
چشمه حيوان و جام مستی است
كان بلنديها همه در پستی است
آن بهاران مضمر است اندر خزان
در بهار است آن خزان مگريز از آن
همره غم باش و با وحشت بساز
می‏طلب در مرگ خود عمر دراز

تغيير پذيری ماده جهان و پديد آمدن تكامل ، ناشی از تضاد است . اگر تضاد نمی‏بود هرگز تنوع و تكامل رخ نمی‏داد و عالم هر لحظه نقشی تازه بازی‏ نمی‏كرد و نقوشی جديد بر صفحه گيتی آشكار نمی‏شد . اگر بخواهيم به مسأله ، رنگ فلسفی بدهيم بايد بگوييم : قابليت ماده‏ از برای پذيرش صورتهای گوناگون ، و تضاد صور با يكديگر ، هم عامل تخريب‏ است و هم عامل ساختن ، هم عامل از بين بردن است و هم عامل ايجاد كردن ، تخريب گذشته و ساختن آينده ، بردن صورتها و نقشهای كهنه و آوردن نقشهای‏ تازه . هم انهدام و ويرانی معلول تضاد است و هم تنوع و تكامل ، زيرا اگر چيزی منهدم نمی‏شد ، تشكل تازه اجزاء با يكديگر و تركيب و تكامل مفهوم‏ نداشت . تا اجزاء و عناصر با يكديگر نجنگند و در يكديگر اثر نكنند ، مزاج متوسط و تركيب جديد پيدا نمی‏شود . پس صحيح است كه بگوييم : " تضاد ، منشأ خيرات و قائمه جهان است و نظام عالم بر آن استوار است " . ما در بخش اول اين كتاب آنجا كه درباره ماهيت عدل بحث می‏كرديم كه‏ چيست ، سخن پر مغز صدرالمتألهين را از جلد دوم " اسفار " نقل كرديم كه‏ چگونه دو اقتضاء در ماده‏ها و صورتها وجود دارد و همان اقتضاهای متضاد ايجاب می‏كند كه نقشها دائما تغيير كنند و عوض شوند . اكنون سخن ديگری‏ از مشار اليه نقل می‏كنيم : صدرالمتألهين در جای ديگر می‏گويد ( 1 ) : لولا التضاد ما صح دوام الفيض عن المبدأ الجواد . " اگر تضاد نمی‏بود ادامه فيض از خدای بخشنده صورت نمی‏گرفت " . جهان طبيعت ، مملو از قطعها و وصلها ، بريدنها و پيوند زدن‏ها ، قيچی‏ كردن‏ها و دوختنهاست و اين لازمه ساختمان مخصوص اين عالم است . ماده‏ جهان همچون

پاورقی : . 1 اسفار ، ج 3 ص . 117