نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 44

طرف ديگر مسئله ارتقاع و تكامل بشريت و هر چيز ديگر مطرح است . اگر پايان اشياء به فناء باشد ، ديگر مسئله تكامل معنی ندارد ، پس تكامل‏ چيست ؟ كسانيكه قائل به تكامل هستند مثل الهيون و اهل عرفان ، مرگ را به صورت انتقال از نشئه‏ای به نشئه ديگر می‏دانند بنابراين فنا برای خود فرد هم يك امر نسبی می‏شود ، ولی اينها كه نمی خواهند مطلب را به اين‏ شكل توجيه كنند ، بلكه ( با انكار تكامل شرقی ) می‏خواهند قائل به تكامل‏ شوند ، و آن به اين شكل است كه ، گور هر نهادگهوا ره نهاد بعدی است‏ يعنی هر چيزی كه به نزول و مرگ رسيد ، اين مرگ را پايان مطلق نبايد گرفت ، مرگ در عين اينكه برای اين موجود مرگ و گور است ، گهواره است‏ برای موجوديكه در سطح برتر وجود پيدا می‏كند در واقع تبديل شدن اين شيئی‏ است به شيئی ديگر در سطح بالاتر . از اين دو فكر ، سه پايه معروف هگل پيدا شده است ، البته اينجا تولد و رشد يك مرحله شده‏اند ، هگل آمده و گفته است در مرحله اول هر چيزی ( به تعبير اين كتاب ) خودش را تصديق می‏كند در مرحله دوم خودش را انكار می‏كند ، باز در مرحله سوم انكار خودش را انكار می‏كند ، به تعبير ديگر هر چيزی سه مرحله پيدا می‏كند ، حكم ، ضد حكم ، حكم مركب ، بعضی‏ها اين چنين‏ تعبير كرده‏اند ، موضوع ، ضد موضوع ، موضوع مركب . فروغی اين تعبير فارسی‏ را آورده كه ديگران هم از او گرفته‏اند : بر نهاده ، برابر نهاده ، و هم‏ نهاده ، كه اين تعبير كمتر از تعبيرات ديگر ريشه اين فكر را نشان می‏دهد ( 1 ) . ريشه اين فكر همانی است كه سابقا گفتيم ، يعنی وحدت عقل و عين ، يعنی‏ هگل دارد مفاهيم منطقی را به كار می‏برد ولی از نظر او مفاهيم منطقی عين‏ مفاهيم عينی و خارجی است ( به خلاف ماركس كه اين اصل هگلی را قبول‏ ندارد ولی در عين حال از نتايج آن استفاده می‏كند و اين از جاهائی است كه‏ خوب می‏شود مچ ماركسيسم را گرفت ) و اما توضيح مطلب : ما می‏گوييم معقولات دو قسمند : معقولات اوليه و معقولات ثانويه ( منطقی‏ و فلسفی ) ، معقولات ثانيه ( منطقی و فلسفی ) ظرف وجودشان يا به قول‏ قدما ظرف عروضشان ذهن است ، يعنی يك سلسله معانی ذهنی هستند كه به هيچ‏ نحو در خارج وجود ندارند ( 2 ) مثلا در خارج استدلال و هم چنين قياس و معرف ( بما هو معرف ) جزئيت و كليت ، نوعيت ، جنسيت و نظاير آن وجود ندارد . موجود خارجی نه نوع‏ است نه فصل است و نه جنس است نه كلی است ( بما هو كلی ) نه جزئی ( بما هو جزئی ) همه اين معانی ، معانی ذهنی است كه عارض معقولات اوليه‏ از قبيل انسان ، فرس ، شجر است معقولات اوليه ما همان معقولات‏

پاورقی : 1 - می‏بينيد كه چه تعبيرات مختلفی از اين مطلب كرده‏اند كه در صورت‏ آشنايی با فلسفه هگل ريشه اين اختلاف تعبيرات معلوم می‏شود . 2 - آن چنانكه بارها گفته‏ايم بحث معقولات اوليه و معقولات ثانويه از شاهكارهای فلسفه اسلامی و از مباحث مهمی است كه بايد روی آن بسيار كار كرد ، نبايد به آن مقدار كه در كتب فلسفی ما حتی به آن مقدار كه در كتاب اسفار وجود دارد ، اكتفا كرد هر چند همين مقداری هم كه وجود دارد خيلی با اهميت و پر ارزش است .