توحيد - صفحه : 298

دارد خراب می‏كند ، يا كسی روی شاخه است ، از آن زير شاخه دارد تغذی‏ می‏كند ، بعد كم‏كم شاخه می‏شكند ، خودش هم می‏افتد و برمی‏گردد به عدم و نيستی . هر چه بدی كه شما در دنيا می‏بينيد ، يا نيستی است يا هستی‏ای‏ است كه از آن جهت كه منشأ نيستی ديگری شده است ، ما به او می‏گوييم بد ، نه از جهت هستی خودش ، از جهت هستی خودش بد نيست . - اگر برای جهان خالقی قائل نباشيم ، تمام مشكلات و ضعفها و نقصها و نيستيها و هستيها توجيه‏پذير است ، اما اگر قائل به خالقی شديم ، اين چند سؤال بنيادی مطرح می‏شود : اولا خدا می‏توانست مانع از خلق جهان بشود يا نمی‏توانست ؟ اگر نمی‏توانست كه اين نقص است و اگر می‏توانست و خودش‏ با اراده اين كار را كرد ، به خاطر چه خلق كرد و حالا كه خلق كرده ، چرا كامل خلق نكرده و اساسا چه هدفی از خلقت داشت ؟ مطلب ديگر اينكه وجود هر شری لازم است برای يك كمالی ، يعنی اگر همه چيز نور مطلق بود ، ديگر تشخيص نور نمی‏داديم ، سايه‏ای وجود دارد كه ما نور را تشخيص می‏دهيم . پس اگر فردی در جايی قرار دارد كه ضعفی بر او عارض است و ضعف او موجب يك كمال بعدی است ، آيا او را می‏توان گناهكار و مسؤول و قابل‏ تنبيه دانست ؟ اگر بخواهيم بين اعمال انسان كه ناشی از اراده اوست با ضرورتهای طبيعت تفكيك قائل بشويم و بگوييم كه انسان با اراده خودش‏ عامل فقدان و ضعف می‏شود و بنابراين مسؤول است ، ولی ضرورتهای طبيعی‏ چنين نيست و مسؤوليتی متوجه طبيعت نيست ، آنگاه تشخيص اين دو نوع‏ اعمال و حوادث چگونه امكان دارد ؟ استاد : مطالبی كه فرموديد مجموعا به نظرم سه قسمت بود . قسمت اول‏ فرموديد كه همه اين اشكالات به فرضی به وجود می‏آيد كه ما قائل به خالقی‏ برای اين عالم باشيم و اگر قائل به خالقی برای عالم نباشيم ، همه اين‏ اشكالات مرتفع است و توجيه صحيحی دارد . من معنای اين را نفهميدم كه " توجيه صحيحی دارد " يعنی چه ؟ اگر ما قائل نباشيم به خدايی برای اين‏ عالم به مفهومی كه الهيون گفته‏اند ، اصلا ديگر احتياجی نداريم كه جوابی به‏ اين اشكالات بدهيم ، يعنی می‏گوييم عالم را همين‏طوری كه هست می‏پذيريم ، چه خوب باشد چه بد ، چه اين فرض بشود كه ای كاش چنين می‏بود ، چه نشود . اشكالات سر جای خودش هست ، ولی اين اشكالات اشكالاتی است كه ديگر محل‏ سؤال ندارد . اين ، نظير آن است كه فرضا شما يك