فلسفه تاريخ2 - صفحه : 122

آنها ساخته می‏شود نامش " عنصر " است ، منتها بشر گذشته در تحليلهای‏ خودش ، در تجربه‏های خودش ، در تجزيه‏های خودش آخرين حدی كه به آن رسيد آب بود و هوا و آتش و خاك ، چون اينها را ديگر قدرت نداشت تجزيه كند كه بفهمد آب هم تازه خودش عنصر نيست ، مركب از دو امر بسيطتر است . اين اشتباه است اما اشتباهی است كه منطق بشر ، بشر را به اين اشتباه‏ كشانده ، نه يك علت اجتماعی از قبيل علل پيدايش نحوست سيزده ، شوم‏ بودن صدای كلاغ و امثال اينها . يا مثلا هيئت بطلميوس كه امروز غلط شناخته شده ، بيش از دو هزار سال هم بر جهان حكومت كرده است . چرا بشر آمد معتقد شد به اين كه زمين مركز عالم است و ستارگان از جمله خورشيد به‏ دور زمين می‏چرخند ؟ اين را ما نمی‏توانيم تعليل روانشناسانه و روانكاوانه‏ يا جامعه‏شناسانه بكنيم كه مثلا پس‏رانده شدن عوامل جنسی سبب شد كه بشر چنين فكری بكند ، نه ، بشر در رابطه زمين و آسمان هميشه فكر می‏كرده ، وضع‏ زمين را می‏ديده ، وضع آسمان را می‏ديده ، شب را می‏ديده ، روز را می‏ديده ، فصول مختلف سال را می‏ديده . انسان زمين را می‏بيند ، فكر می‏كند ساكن است‏ ، بعد می‏بيند كه خورشيد می‏آيد از بالا سرش رد می‏شود . بعد هم ديدند كه‏ ماه يك حركت مخصوص به خود دارد ، خورشيد يك حركت ديگری دارد ، حركت‏ مثلا ماه كندتر است ، در 24 ساعت و 40 دقيقه مثلا از افق تا افق طی می‏كند ، [ خورشيد ] در 24 ساعت . باز حركت فلان ستاره ديگر [ را ديدند . ] بعد هم توانستند با حسابهايی بعد و قرب ها را به دست بياورند . آن وقت‏ آمدند آن فرضها را كردند . تمام اينها ريشه منطقی دارد ، می‏خواهد منطقش‏ درست باشد می‏خواهد غلط باشد . در باب پيدايش فكر " خدا " اگر هيچ منطقی ، ولو در حد يك منطق غلط ، يعنی هيچ انگيزه عقلانی وجود نمی‏داشت جای اين فرضيه‏ها بود . ولی وقتی‏ كه انگيزه عقلانی به هر حال وجود داشته است و خود شما هم نمی‏توانيد اين‏ مطلب را انكار كنيد پس جای اين نيست كه ما دنبال اين فرضيه‏های نامربوط برويم . بشر وقتی كه خودش را يك امر حادث می‏بيند يعنی فكرش به اين‏ قدر می‏رسد كه من نبودم بعد پيدا شدم ، آن يكی هم نبود بعد پيدا شد ، آن‏ چيز ديگر هم نبود بعد پيدا شد ، بعد هم فكرش به مجموع همه اشيائی كه‏ نبوده‏اند و بعد پيدا شده‏اند [ منتقل می‏شود ، از آنجا به موجودی كه هميشه‏ بوده است و پديدآورنده آن اشيا است پی‏می‏برد . ] همان داستان حضرت‏ ابراهيم است : من نبودم پس مرا ستاره به وجود آورد . آن هم كه مثل‏