شرح منظومه2 - صفحه : 160

1 - در عالم انواع حركات ، از قبيل حركات اينی و كمی و كيفی وجود دارد . مثلا حركات ستارگان و زمين ، به دور خورشيد ، " اينی " است ، رشد گياهان و حيوانات ، حركت " كمی " است ، و تغييرهائی كه در رنگ‏ و بو و طعم و خاصيت اشياء پيدا می‏شود ، حركت " كيفی " است . خلاصه اينكه وجود حركات را در عالم ، نتوان انكار كرد ، و فرضا نگوئيم‏ : - سراسر عالم ، " حركت " است ، و نيز فرضا نگوئيم : عالم ، يك " واحد حركت " است ، نخواهيم توانست وجود حركت را در عالم انكار كنيم‏ . 2 - حركت ، نيازمند به قوه‏ء محركه‏ای است كه مباشر و ملازم و مقارن با حركت باشد . همچنان كه در مبحث علت و معلول از امور عامه گفته ايم " قانون جبر " كه در فيزيك مطرح است ، ناقض اين اصل فلسفی نيست . 3 - در محل خود ، ثابت شده است : علت طبيعی حركت ، بايد خود متغير و متحرك باشد . يعنی طبيعت نمی‏تواند مبدا تغيير واقع گردد ، مگر آنكه‏ خود متغير باشد ، و قانون " عله المتغير متغير " درباره علل طبيعی ، صد درصد صادق است . 4 - همچنان كه در محل خود ثابت است : تسلسل علل غير متناهيه محال‏ است ، يعنی سلسله علل ، همواره بايد منتهی به علتی بشود كه آن علت ، معلول نباشد . بنابر مقدمات فوق ، حركاتی كه در عالم وجود دارند ، از وجود يك سلسله‏ نيروها كه مبداء آن حركات می‏باشند ، حكايت می‏كند ، آن نيروها به حسب‏ فرض عقل يا نيروی طبيعی هستند و يا ماورای طبيعی . اگر نيروها ، ماوراء طبيعی باشند ، پس مادر گام اول به ماوراء طبيعت‏