آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 186

خود را قبلا " متعهد " سازد ، به بهترين وجهی اصول اسلامی را تأييد كرد ، لهذا حكمت جدلی تدريجا به دست امثال خواجه نصيرالدين طوسی رنگ حكمت‏ برهانی و حكمت اشراقی گرفت و كلام تحت الشعاع فلسفه واقع شد . حكمت تجربی ، البته فوق العاده با ارزش است . اما عيب اين حكمت دو چيز ديگر است . يكی اين كه دائره حكمت تجربی محدود است به علوم تجربی‏ و علوم تجربی محدود است به مسائل قابل لمس و قابل حس ، در صورتی كه‏ نياز فلسفی بشر درباره مسائلی است بسی وسيعتر از آنچه در قلمرو تجربه‏ قرار می‏گيرد . مثلا آنگاه كه درباره آغاز برای زمان ، و نهايت برای مكان ، و مبدأ برای علل بحث می‏كنيم ، چگونه می‏توانيم در آزمايشگاه و زير ميكروسكپ به‏ مقصود خود نائل گرديم . لهذا حكمت تجربی نتوانست غريزه فلسفی بشر را اشباع كند و ناچار شد كه در مسائل اساسی فلسفی سكوت اختيار كند . ديگر اين كه محدود بودن و وابسته به طبيعت بودن مسائل تجربی ارزش آنها را متزلزل كرده است ، به طوری كه امروز مسلم است كه مسائل علمی تجربی‏ ارزش موقت دارد و هر لحظه انتظار منسوخ شدن آنها می‏رود . حكمتی هم كه‏ مبنی بر آزمايشها باشد طبعا متزلزل است و در نتيجه يك نياز اساسی بشر را يعنی " اطمينان " و يقين را به بشر نمی‏دهد . اطمينان و يقين در مسائلی پيدا می‏شود كه " تجرد رياضی " يا " تجرد فلسفی " داشته باشند . معنی تجرد رياضی و تجرد فلسفی در فلسفه فقط قابل توضيح است . باقی می‏ماند حكمت استدلالی و حكمت ذوقی . مسائلی كه