شرح منظومه2 - صفحه : 221

لازمه اجزاء غير متناهيه اين است كه حجم جسم غير متناهی باشد گفته است‏ تداخل صورت می‏گيرد . تداخل عبارت است از اين كه دو چيز كه هر دو نيازمند به مكان و حيز می‏باشند در آن واحد مكان و حيز واحد اشغال كنند ، البته اين نيز به حكم‏ بديهی عقل محال است .

و استلزم الوهمی فكيا لما
تساوت الاجزاء طبعا فاعلما

انقسام و همی مستلزم انقسام فكی است ، چه اجزاء از نظر طبيعت همسانند ، پس بدان شرح : اين بيت اشاره‏ای است بر رد نظريه ذيمقراطيس . نظريه ذيمقراطيس همچنان كه قبلا گفته شد با نظريه متكلمين متفاوت است ، اين‏ هر دو نظريه در يك جهت اشتراك دارند كه می‏گويند جسم بر خلاف آنچه‏ محسوس است پيوسته و متصل نيست بلكه مجموعه‏ای از اجزاء است ولی درباره‏ آن اجزاء اختلاف نظر شديدی وجود دارد . از نظر متكلمين آن اجزاء " نقطه‏ " اند ولی نقطه جوهری يعنی يك سلسله موجودات قائم به ذات غير محسوس‏ و خالی از طول و عرض و عمق می‏باشند . اما از نظر ذيمقراطيس آن اجزاء دارای طول و عرض و عمق می‏باشند و از نظر ذهن و قوه‏ء و اهمه منقسم به‏ اجزاء می‏شوند ، چيزی كه هست انقسام " فكی " نمی‏پذيرند ، يعنی عملا و خارجا قابل شكستن نمی‏باشند . لهذا هيچ يك از براهينی كه در رد نظريه جزء لا يتجزی آورده شد در اينجا جاری نيست ، زيرا همه آن براهين مبنی بر اين‏ بود كه ما آن اجزاء را از نظر رياضی يعنی از نظر قوه خيال و ذهن نيز غير قابل تقسيم بدانيم .