ختم نبوت - صفحه : 75

تاريخ نشان داده است كه اعصار بعدی ، فهم و بينش بيشتری در درك‏ معانی و مفاهيم گفته‏های آن حضرت نشان دادند . نسبيت اجتهاد اثر بينشهای متوالی و متكامل در هيچ جا به اندازه مسائل فقهی ، محسوس‏ و مشهود نيست . بر فقه اسلامی ادوار و اطواری گذشته است ، در هر دوره‏ای‏ طرز تفكر و بينش خاصی حكمفرما بوده است . اصول و قواعد استنباط امروز با هزار سال پيش و هفتصد سال پيش متفاوت است . علمای حدود هزار سال‏ پيش نظير شيخ طوسی قطعا مجتهدان مبرزی بوده‏اند و توده مردم بحق از آنان‏ تقليد و پيروی می‏كردند . طرز تفكر و نوع بينش آنها از كتابهايی كه در فقه و مخصوصا اصول نگاشته‏اند كاملا پيداست . كتاب عده شيخ طوسی كه در " اصول " است و طرز تفكر و نوع بينش او را نشان می‏دهد ، اكنون در دست‏ است . اما از نظر فقهای عصرهای اخير ، آن نوع بينش و آن طرز تفكر منسوخ‏ است ، زيرا بينشهای نوتر و عميق‏تر و وسيع‏تر و واقع بين‏تر از آن آمده و جای آن را گرفته است ، همچنانكه پيشرفت دانشهای حقوقی و روانشناسی و جامعه شناسی در عصر حاضر امكان تعمقهای بيشتری در مسائل فقهی به وجود آورده است . اگر كسی بپرسد آيا علمای آن عهد و آن عصر با آن بينش و آن طرز تفكر ، مجتهد بوده‏اند و توده مردم حق داشته‏اند از آنها تقليد و پيروی كنند و بينش آنها را ملاك تشخيص مقررات اسلامی قرار دهند ، جواب مثبت است . باز اگر بپرسد آيا اگر در اين عصر دانشجويی بخواهد تمام كتابها و تاليفات و آثار بعد از قرن چهارم و