تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 311

استدلالهای او بر ضد عقل و برانكار عقل را نقل می‏كردند ، می‏گفتند كه اين‏ نهضت مقارن است با نهضت ضد عقل و ضد فلسفه‏ای كه در اروپا پيدا شد براساس حسی‏گری و تجربی‏گری ، كه از دكارت و بيكن و غيره شروع شد . آنها هم به گونه ديگری با منطق و با تعقل مخالفت كردند ولی براساس‏ معتبر شناختن حس . ايشان مدعی بودند كه ملا امين تحت تأثير افكاری كه در دنيای اروپا پيدا شده بود قرار گرفته بود . آنچه برای من مجهول مانده اين است كه در آنوقت هنوز اين افكار در ايران نيامده بود ، پس چگونه او تحت تأثير اين افكار قرار گرفته بود ؟ ! شايد چون ملا امين غالبا در ايران نبود و خيلی اوقات مجاور بود مخصوصا در مكه و مدينه ، در آن سفرهايش با كسی برخورد كرده و اين افكار را از او گرفته است . منتها انتقاد ايشان اين بود كه اگر فرنگی می‏آيد طرفدار حس می‏شود و عقل مستقل از حس را انكار می‏كند و می‏گويد عقل آن اندازه‏ اعتبار دارد كه روی محسوسات كار بكند و كار عقل فقط تجريد و تعميم و تجزيه و تركيب محسوسات است و نه چيز ديگر ، او چون دنبال علوم طبيعی‏ می‏رود نيازی به معقول ندارد . تو در مورد دين می‏خواهی بحث بكنی . دين ، اولين مسأله‏اش خداست و خدا معقول‏ترين معقولات عالم است . تو چطور می‏توانی انكار عقل را وارد دين بكنی ؟ ! فرنگی انكار عقل مستقل را براساس اصالت حس قرار داد . از اين نظر به او اشكالی نيست . ولی تو می‏خواهی انكار عقل را براساس اصالت حديث قرار بدهی . آيا خدا و وحدانيت او را با حديث درست می‏كنی ؟ ! اگر بگويند آيا خدايی وجود دارد يا وجود ندارد ، چه