تکامل اجتماعي انسان - صفحه : 154

سعدی در بوستان اين مطلب را تا اندازه‏ای خوب بيان كرده است . تفاوت‏ بينش حكيم و عارف را درباره خدا بيان می‏كند ، می‏گويد :

ره عقل جز پيچ در پيچ نيست
بر عارفان جز خدا هيچ نيست

بعد برای توضيح " جز خدا هيچ نيست " كه آيا همه خدا هستند يا اينها نيستند و فقط اوست ، می‏گويد :

توان گفتن اين با حقيقت شناس
ولی خرده گيرند اهل قياس
كه پس آسمان و زمين چيستند ؟
بنی آدم و ديو و دد كيستند ؟

بعد جواب می‏دهد كه اينها باهم منافات ندارد ، می‏گويد :

پسنديده پرسيدی‏ای هوشمند
جوابت بگويم درايت پسند
كه خورشيد و دريا و كوه و فلك
بنی آدم و ديو و جن و ملك
همه هر چه هستند از آن كمترند
كه با هستيش نام هستی برند

اگر او هست اينها چيزی نيست . « قل الله ثم ذرهم » ( 1 ) همينكه‏ بگوئی الله ، ذرهم به دنبالش می‏آيد . محال است كه كسی الله را الله‏ شناخته باشد و بتواند به قطب ديگری متمايل شود و اصولا چيز ديگری را در مقابل او ، قطب فرض كند . اين است كه از نظر اسلام خدا بالاتر است از حد تشبيه به يك صانع ، بلكه چيزی و صانعی است كه اگر او حقيقت است ديگر چيزی را نمی‏شود در برابرش حقيقت شمرد . اينقدر عظيم و بزرگ است ! بنابراين در اسلام‏ ايمان به حقيقتی كه ديگر چيزی را نمی‏شود در برابرش حقيقت شمرد مطرح‏ است .

پاورقی : 1 - سوره انعام آيه . 91 بگو ( آنكه كتاب و رسول فرستد ) خداست ، آنگاه ( پس از اتمام حجت ) آنان را بگذار .