توحيد - صفحه : 213

می‏گويد : " از همه برهانها كه آنسلم براثبات ذات باری آورده ، آن كه بيشتر مذكور می‏شود و موضوع مباحثات بسيار واقع شده ، آن است كه معروف است‏ به " برهان وجودی ( يا ذاتی " از اين قرار : همه كس حتی شخص سفيه‏ تصوری دارد از ذاتی كه از آن بزرگتر ذاتی نباشد " . گفته است تصور ذات اعلی كه مافوق همه ذاتها باشد و به عبارت ديگر تصور كامل مطلق را همه كس دارد . در اين مقدمه او بحثی نيست . كسی هم‏ ايراد نگرفته كه انسان می‏تواند كامل مطلق را تصور كند . بعد می‏گويد : " چنين ذاتی البته وجود هم دارد ، به دليل اينكه ما تصور كمال مطلق و كامل مطلق را داريم ( چه ملازمه‏ای است ميان اين و آن ؟ اين طور می‏گويد : ) ( 1 ) زيرا اگر وجود نداشته باشد ، بزرگترين ذاتی كه به تصور آيد كه‏ وجود داشته باشد ، از او بزرگتر است و اين خلف است " . می‏گويد من ذاتی را تصور می‏كنم كه از او بزرگتر و كاملتر نباشد ، اين يا وجود دارد يا وجود ندارد ، اگر وجود دارد كه همان است كه من می‏گويم ، اگر وجود ندارد پس ذاتی كه بزرگترين ذاتها باشد و وجود هم داشته باشد ، از ذاتی كه بزرگترين ذاتها باشد و وجود نداشته باشد كاملتر است . پس‏ كاملتر از آنچه كه من تصور كردم فرض شد و اين خلف است ( 2 ) . [ بعد می‏گويد ] : " پس يقينا ذاتی هست كه هم در تصور ، هم در حقيقت ، بزرگترين ذات‏ باشد و او خداست " . اين حرف را اين مرد گفته است و اروپاييها بيش ازده قرن روی آن بحث‏ كرده‏اند . بعد دكارت همين حرف را به صورت ديگری گفته است كه آن را برای شما

پاورقی : . 1 جمله داخل پرانتز از استاد است . . 2 خلف يعنی آنچه كه من فرض كردم پس خودش خودش نيست . ( آن ذاتی‏ كه من تصور كردم كه بزرگترين ذاتهاست ، بزرگترين ذاتها نيست ) . اول‏ يك چيزی را فرض می‏كنيم ، بعد روی عارضه‏اش می‏گوييم فلان چيز به عوارضش‏ هست ، چون اگر نباشد لازم می‏آيد نقيض آنچه كه فرض كرديم در حالی كه خود آن را فرض كرديم . پس با وجود اينكه اين را فرض كرديم ، نمی‏شود نقيضش‏ باشد . پس خودش اصل است ، پس آن لازم هم برايش درست است .