آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 126

يك كلی از راه تجربه چند مورد معدود به دست آمد با يك قياس به ساير موارد تعميم داده می‏شود . اما اگر منظور اين است كه علم به كبرا علم اجمالی به همه جزئيات و از آن جمله نتيجه است ، و به اصطلاح علم به نتيجه در علم به كبرا منطوی است‏ ، مطلب درستی است ولی آنچه در نتيجه مطلوب است و قياس به خاطر آن‏ تشكيل می‏شود علم تفصيلی به نتيجه است نه علم بسيط اجمالی و انطواعی . پس در واقع در هر قياسی علم تفصيلی به نتيجه موقوف است به علم اجمالی‏ و انطوائی به نتيجه در ضمن كبرا ، و اين مانعی ندارد و دور نيست زيرا دو گونه علم است . پاسخی كه بوعلی به ابوسعيد داد همين بود كه علم به نتيجه ، در نتيجه‏ تفصيلی است ، و علم به نتيجه در ضمن كبرا ، اجمالی و انطوائی است ، و اينها دو گونه علم‏اند . 2 - هر قياس يا تكرار معلوم است و يا مصادره به مطلوب ، زيرا آنگاه‏ كه قياس تشكيل داده می‏گوييم : هر انسان حيوان است . و هر حيوان جسم است . پس هر انسان جسم است . يا اين است كه در ضمن قضيه " هر حيوان جسم است " ( كبرا ) می‏دانيم‏ كه انسان نيز كه يكی از انواع حيوانات است جسم است ، يا نمی‏دانيم ؟ اگر می‏دانيم پس نتيجه قبلا در كبرا معلوم بود و بار ديگر تكرار شده است‏ ، پس نتيجه تكرار همان چيزی است كه در كبرا معلوم است و چيز جديدی‏ نيست . و اگر مجهول