تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 141

حرف را نمی‏زنند بلكه درباب اخلاق اين سخن را می‏گويند . اخلاق با حقيقت‏ اين فرق را دارد كه حقيقت مربوط است به آنچه كه هست و اخلاق مربوط است‏ به آنچه كه بايد باشد . گفته‏اند : درباره آنچه كه بايد باشد ، يا به‏ عبارت ديگر درباره خير اخلاقی و شر اخلاقی هيچ معياری جز پسند انسان در كار نيست . و اضافه كرده‏اند كه مراد ما از اخلاق خوب اخلاق پسنديده است‏ ( 1 ) . می‏گويند معيار اين است كه چه اخلاقی محمود يعنی مورد پسند است . هر خلقی كه مورد پسند بود آن خلق خوب است . ولی پسند متغير است و در طول زمان پسندها تغيير می‏كنند . وقتی پسند تغيير كرد ، خود اخلاق حميده‏ طبعا تغيير می‏كند . فلان خلق يك زمانی محمود و مورد پسند عموم بود ، پس‏ خوب بود ، بعد در زمان ديگر همان خلق نامحمود شد و خلق ديگری كه ضد آن‏ بود محمود شد . اين نوسانات و تغييرات كه يك خلق در يك زمان مورد پسند است و در زمان ديگر مورد پسند نيست ، براساس تكامل است و منشأ اينها روح زمان و به عبارت ديگر روح اجتماع است .

روح زمان

هگل يك حرفی دارد كه به نام روح زمان نقل می‏شود . او معتقد است كه‏ تكامل ، ناموس اين جهان است . روح زمان هميشه جامعه را به پيش می‏برد ، اين روح كه به منزله روح اجتماع است ، برای اينكه جامعه را به جلو ببرد ، روی فكرها و پسندها اثر می‏گذارد ، يعنی روح زمان آن خلق و خوئی را به‏ اصطلاح الهام می‏كند و مورد پسند قرار

پاورقی : .1 در عربی هم اخلاق حميده يا محموده كه ترجمه پسنديده است گفته می‏شود.