بيست گفتار - صفحه : 333

نبوده . و اگر بگويی خير ، آمدن باران و حركت ابر هم يك سببی مانند همين اسباب دارد ، ديگر در نظر او جايی برای خدا باقی نمی ماند . خدا را تا آنجا كه اسباب ظاهری طبيعت را می‏بيند از پختن نان و آرد شدن گندم و افشاندن بذر و شخم زدن زمين و آمدن باران دخالت نمی دهد . از آن نقطه به بعد چون اسباب ظاهری طبيعی را نمی بيند و نمی داند ، خدا را دخالت می‏دهد ، يعنی خداوند را در ميان مجهولات خود جستجو می‏كند . مثل‏ اينكه ماوراء الطبيعه انباری است كه ما مجهولات خود را بايد به آنجا ارجاع كنيم . خدايی كه در رديف علل ماده و طبيعت قرار بگيرد خدای واقعی نيست . خدايی كه قرآن معرفی می‏كند اين طور نيست . طبق تعليمات قرآن اين طرز فكر در باب توحيد ، شرك است و كفر و الحاد . خدايی كه قرآن معرفی‏ می‏كند با همه چيز هست و در همه جا حاضر است ، هيچ جا از او خالی نيست‏ و نسبتش با همه موجودات و علل و اسباب علی السواء است ، تمام سلسله‏ منظم علل و اسباب قائم به ذات اوست . آن روش ، روش معمولی افرادی است كم عمق كه خداوند را در ميان‏ مجهولات و مسائلی كه علل ظاهری آنها را نمی دانند جستجو می‏كنند ، ولی‏ قرآن از طريق حيات و ممات و نظام متقن و موجودی كه هست ، از راه اينكه‏ در اين نظام موجود و متقن ، افق حيات بالاتر از افق ماده است ، نوری‏ است كه بر پيكر بی روح ماده می‏تابد ، كمالی است كه بر او افاضه می‏شود ، حقيقتی است كه ماده صرفا جنبه قبول و پذيرش نسبت به او دارد نه جنبه‏ فاعليت و دهش ، از اين راه دست ما را می‏گيرد و ما را به افق ملكوت و باطن