حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 84

می‏گويند : ما ثابت كرديم و ديگران هم قبول دارند كه طبيعت هر جا كه‏ بخواهد مؤثر باشد در فعل خود نيازمند به اوضاع خاص است . يعنی چه ؟ توضيح اينكه : اثر طبيعت را در ماده خودش در نظر نگيريد ، اثر طبيعت‏ را در غير خودش در نظر بگيريد ، مثلا آتشی می‏خواهد چيز ديگری را بسوزاند ، مغناطيس می‏خواهد آهن را جذب كند ، آيا فی ای وضع اتفق ، اثر می‏كند ؟ يعنی آتش در هر جا و هر شرائطی می‏سوزاند ؟ يا نه ، وضع و شرائط مخصوص‏ لازم است . تا تلاقی و اتصالی و وضع و محاذاتی ميان دو شی‏ء برقرار نشود ، چنين چيزی محال است . بعد می‏گوييم به چه برهان اين را می‏گوييد ؟ می‏گويند به اين برهان كه : اگر جسم در تأثير كه ايجاد است بی‏نياز از وضع و محاذاتی باشد لازمه‏اش اين است كه در وجود هم بی‏نياز از وضع و محاذات‏ باشد . چون ايجاد فرع وجود است ، و چون شی‏ء در وجود نيازمند به ماده‏ است در ايجادش هم نيازمند به ماده است ، و چون در ايجاد هم نيازمند به‏ ماده است ، پس بايد ميان فاعل و منفعل وضع و محاذات مخصوص و نسبت‏ مخصوص برقرار بشود . می‏گويد : وقتی ميان فاعل طبيعی و منفعل آن وضع و محاذات مخصوص شرط است ، طبق قاعده عقلی كه استثناء پذير نيست ، اگر بخواهد در ماده خودش‏ اثر بكند ، لازم می‏آيد اول ميان خودش و خودش وضع و نسبت مخصوص برقرار بشود بعد اثر بكند . در صورتی كه شی‏ء خودش با خودش كه نمی‏تواند وضع و نسبت مخصوص داشته باشد . چون فاعل در همان وضع است كه منفعل هم در همان جا است . پس ثابت شد فاعل طبيعی اگر بخواهد علت طبيعت خودش باشد ، لازم‏ می‏آيد در تأثير و فاعليتش نياز به شرائط و وضع و محاذات نداشته باشد و مستغنی از ماده باشد ، و استغناء در ايجاد مستلزم استغناء در وجود است . به اين دليل است كه گفتيم اگر طبيعت در خودش اثر بگذارد ، لازم می‏آيد بی‏نياز از ماده باشد ، و حال آنكه بطور قطع طبيعت در وجودش بی‏نياز از ماده نيست .