ده گفتار - صفحه : 71

يك نوع احترام دينی در ميان مردم داشته باشند . " محتسب " ناظر و مراقب اعمال مردم بوده كه مرتكب منكرات نشوند و مخصوصا می خوارگی و می‏خواران را سخت تحت نظر قرار می‏داده . لهذا شعرائی‏ كه به نام می‏و محبوب تغزل می‏كرده‏اند از جور محتسب زياد ناليده‏اند و كلمه محتسب را زياد در اشعار خود به كار برده‏اند . گاهی خدا را شكر می‏كنند كه محتسب نيست و يا محتسب از جهان رفت . شايد حافظ از همه‏ بيشتر نام محتسب را در اشعار خود آورده است . از جمله می‏گويد :

ای دل بشارتی دهمت محتسب نماند
وز می‏جهان پر است و بت می‏گسار هم

می‏گويند : نظر حافظ به امير مبارزالدين است كه مدتی برای جلب نظر مردم تظاهر به امر به معروف و نهی از منكر می‏كرد و مانند يك " محتسب‏ " رفتار می‏كرد . نام محتسب را حافظ به او داد . و چون كار او تظاهر بود نه حقيقت ، لهذا در اواخر ، خود همه چيز را روی می‏خوارگی گذاشت ، مورد طعن و استهزاء حافظ و ديگران است . يا مثلا سعدی درباب دوم گلستان می‏گويد : چندان كه مرا شيخ اجل‏ شمس‏الدين ابوالفرج بن الجوزی ترك سماع فرمودی و به خلوت و عزلت اشاره‏ كردی عنفوان شبابم غالب آمدی و هوا و هوس طالب ، هر وقت نصيحت شيخم‏ ياد آمدی گفتمی : قاضی اربا ما نشنيد بر فشاند دست را محتسب گر می‏خورد معذور دارد مست را از همين شعر سعدی معلوم است كه قاضی غير از محتسب بوده و