عدل الهي - صفحه : 127

آنها را بدی تشكيل داده و هيچگونه خوبی در آنها نيست ، و خوبيها نيز به‏ نوبه خود ، دسته‏ای ديگرند جدا و متمايز از بديها . خوبی و بدی آميخته‏ بهمند ، تفكيك ناپذير و جدا ناشدنی هستند . در طبيعت ، آنجا كه بدی‏ هست خوبی هم هست ، و آنجا كه خوبی هست همانجا بدی نيز وجود دارد . در طبيعت ، خوب و بد چنان با هم سرشته و آميخته‏اند كه گويی با يكديگر تركيب شده‏اند اما نه تركيبی شيميايی ، بلكه تركيبی عميق تر و لطيف تر ، تركيبی از نوع تركيب وجود و عدم . وجود و عدم در خارج دو گروه جداگانه را تشكيل نمی‏دهند . عدم ، هيچ و پوچ است و نمی‏تواند در مقابل هستی ، جای خاصی برای خود داشته باشد ، ولی‏ در جهان طبيعت كه جهان قوه و فعل ، و حركت و تكامل ، و تضاد و تزاحم‏ است همانجا كه وجودها هستند عدمها نيز صدق می‏كنند . وقتی از " نابينايی‏ " سخن می‏گوييم نبايد چنين انگاريم كه " نابينايی " شی‏ء خاص و واقعيت‏ ملموسی است كه در چشم نابينا وجود دارد . نه ، " نابينايی " همان‏ فقدان و نداشتن " بينايی " است و خود ، واقعيت مخصوصی ندارد . خوبی و بدی نيز همچون هستی و نيستی است ، بلكه اساسا خوبی عين هستی ، و بدی عين نيستی است . هر جا كه سخن از بدی می‏رود حتما پای يك نيستی و فقدان در كار است . " بدی " يا خودش از نوع نيستی است و يا هستيی‏ است كه مستلزم نوعی نيستی است ، يعنی موجودی است كه خودش از آن جهت‏ كه خودش است خوب است و از آن جهت بد است كه مستلزم يك نيستی است‏ ، و تنها از آن جهت كه مستلزم نيستی است بد است نه از جهت ديگر . ما ، نادانی ، فقر و مرگ را بد می‏دانيم . اينها ذاتا نيستی و عدمند . گزندگان ، درندگان ، ميكروبها و آفتها را بد می‏دانيم . اينها ذاتا نيستی‏ نيستند ، بلكه هستيهايی هستند كه مستلزم نيستی و عدمند . " نادانی " فقدان و نبودن علم است . علم ، يك واقعيت و كمال حقيقی‏ است ، ولی جهل و نادانی ، واقعيت نيست . وقتی می‏گوييم : " نادان ، فاقد علم است " چنين معنی نمی‏دهد كه وی صفت خاصی به نام " فقدان علم‏ " دارد و دانشمندان آن صفت را ندارند . دانشمندان قبل از اينكه دانش‏ بياموزند ، جاهلند ، زمانی كه تحصيل علم می‏كنند چيزی از دست نمی‏دهند ، بلكه منحصرا چيزی بدست می‏آورند . اگر نادانی ، يك واقعيت حقيقی بود ، تحصيل علم چون همراه با از دست دادن نادانی است صرفا تبديل يك صفت به‏ صفت ديگر می‏بود ، درست مانند آنكه جسمی ، شكل و كيفيتی را از دست‏ می‏دهد و شكل و كيفيت ديگری پيدا می‏كند . " فقر " نيز بی چيزی و ناداری است نه دارايی و موجودی . آنكه فقير است چيزی