توحيد - صفحه : 312

ضرورت تفاوتها در نظام كلی عالم جهت دوم درباب تفاوتها ساده‏تر است و آن اين است كه همان‏طور كه‏ درباره نيستيها گفتيم در نظام كلی و جملی عالم آن نيستيها ضرورت دارد ، اين تفاوتها هم از نظر جملی و كلی عالم ضرورت دارد . ما در اين تفاوتها يكی را می‏گوييم خوب و يكی را بد ، و می‏گوييم آن خوبش كه هست ، اين‏ بدش چرا هست ؟ نمی‏دانيم كه اگر اين بد نبود ، آن خوب هم نبود . مثال‏ می‏زنند به يك تابلوی نقاشی . در تابلوی نقاشی ، روشنايی و تاريكی توأما وجود دارد ، اين تفاوت ميان قسمتها هست كه يك قسمت روشن است يك‏ قسمت تاريك ، ولی اين تابلو ، تابلو بودن خودش را و زيبايی و كمال‏ خودش را به همين دارد كه روشنيها و تاريكيها به يكديگر آميخته است . اگر به جای تاريكيها هم روشنی بود ، آيا آن وقت تابلو وجود داشت ؟ آيا آن وقت زيبايی وجود داشت ؟ آيا اگر در دنيا محروميت نبود ، موفقيت‏ وجود داشت ؟ آيا اگر در دنيا زشتی نبود ، زيبايی وجود داشت ؟ آن را كه‏ الان ما می‏گوييم زيبايی ، در مقابل آن مات و مبهوت می‏مانيم و آن را درك‏ و توصيف می‏كنيم ، برای اين است كه همه جای دنيا آن طور نيست . اگر همه‏ جای دنيا يك جور و يك شكل بود ، تمام مردهای دنيا نظير همان زيباترين‏ مرد دنيا می‏بودند ( همه يوسف می‏بودند ) و تمام زنهای دنيا كلئوپاترا می‏بودند ، ديگر نه يوسفی وجود داشت و نه كلئوپاترايی ، اصلا زيبا وجود نداشت . پس آن كه ما آن را زيبا می‏ناميم ، زيبايی خودش را مديون همين‏ زشتی زشت است ، اگر اين نبود ، آن هم نبود . در تمام خوبيها اين‏طور است . آن عادلها و عدالتخواهان درجه اول دنيا كه اينهمه جلوه و جلال‏ دارند ، برای اين است كه در كنار آنها ديگران اين را ندارند . اگر همه‏ افراد بشر خصيصه علی بن ابيطالب را می‏داشتند ، ديگر علی بن ابيطالبی هم‏ در دنيا وجود نداشت . پس گذشته از اينكه نفس تفاوتها ذاتی اشياء است ( يعنی اگر بناست‏ كثرتی به وجود بيايد ، ناچار بايد اشياء متفاوت باشند و اين اشياء متفاوت هم تفاوت را از ذات خودشان دارند ) ، در نظام كلی و جملی عالم‏ ، برای همان چيزی كه شما خير می‏ناميد ، اين تفاوت لازم است ، مثل اين‏ است كه ما می‏گوييم كوه چقدر شكوه دارد ! حالا اگر دره و پستی نبود ، كوهی‏ در دنيا وجود داشت ؟ اين هم راجع به تفاوتها كه برای