بيست گفتار - صفحه : 309

كاری انجام دهد ، بلكه به عكس ، وضع عالم و جهان دلالت دارد كه هر ذره‏ای‏ و هر جزئی مانند يك پيچ يا مهره يا چرخ يا ميله يا لوله‏ای است كه در يك كارخانه گذاشته شده كه در عين اينكه يك كاری به تنهايی انجام می‏دهد ، كار او با كار ساير اجزای اين كارخانه مربوط و وابسته است ، و به‏ تعبيری كه در قرآن مجيد آمده همه موجودات عالم با همه قوا و نيروهايی كه‏ دارند " مسخر " يك مشيت و يك اراده می‏باشند . اين همان راهی است كه‏ معمولا از راه نظم و انتظامی كه در كار عالم هست به وجود ناظم و نظم‏ دهنده اعتراف می‏كنند ، انسان از اين راه خداوند را در جلوه نظم و صنع و اتقان می‏بيند . ولی در خصوص مورد جانداران يك درس ديگری علاوه هست و آن اينكه‏ خداوند به موجودات مرده حيات می‏بخشد ، يعنی علاوه بر نظم و انتظام بين‏ اجزای مادی ، وجود ا ين موجود يك حقيقت و كمالی را كه فاقد است به او می‏بخشد . ذرات مرده عالم را به هر صورت و هر شكل كه نظم و ترتيب بدهيم‏ ، نظم و ترتيب قادر نيست كه حقيقتی را كه موجود نيست موجود كند ، اما در مورد جانداران تنها نظم و تشكل نيست ، بلكه حقيقتی كه وجود ندارد افاضه می‏شود . در ماده مرده زندگی نيست ، زندگی پيدا می‏شود ، شعور و ادراك نيست ، شعور و ادراك پيدا می‏شود ، ذوق و عشق و شور نيست ، ذوق‏ و عشق و شور پيدا می‏شود ، عقل و هوش نيست ، عقل و هوش پيدا می‏شود ، احساس و ادراك و لذت نيست ، همه اينها پيدا می‏شود . اين است كه ما خدا را در موجودات زنده در لباس بخشندگی و فياضيت و تكميل و افاضه‏ وجود و كمال ، در لباس قبض و بسط ، احياء و اماته می‏بينيم ، می‏بخشد و می‏گيرد ، موجود