شرح منظومه1 - صفحه : 78

اعراض و نيز در باب صور نوعيه گفته‏اند كه وجود عرض و اضافه و ارتباطش‏ با موضوعش يكی است . و همچنين وجود صورت ، فی نفسه عين وجود آن برای ماده است . شك نيست كه ارتباط عاقل و معقول شبيه ارتباط جسم و مكان ( و يا گندم‏ و ظروف در مثالی كه ذكر شد ) نيست . يعنی وجود معقول فی نفسه عين اضافه‏ و ارتباط اين معقول است با نفس ( كه عاقل است ) . حال آيا اين ارتباط شبيه ارتباط حركت است با جسم كه شدت ارتباط تا اين حد است كه وجود حركت عين اضافه به جسم است و يا از اين هم بالاتر است و شبيه ارتباط صورت است با ماده به قول مشائين كه علاوه بر اين جهت محل وی تام التحصل‏ و مستغنی از وی نيست و او ملاك تحصل محل خود است ؟ و يا از اين هم‏ بالاتر است و نظير ارتباط مراتب شی‏ء واحد متصل است ؟ يعنی چنين نيست‏ كه در خارج آن شی‏ء قابل انحلال باشد به ذاتی كه قابل است و ذاتی كه مقبول‏ است ( آنطور كه مشائين در تركيب هيولی و صورت قائلند ) بلكه انحلال به‏ " قابل " و " مقبول " نيز تحليلی و عقلی است ( آنطور كه ما در باب‏ ماده و صورت قائل هستيم و صدرالمتألهين نيز در بعضی كلمات خود قائل‏ است ) . به هر حال ، ارتباط عاقل و معقول به كداميك از اين سه نحو است‏ ؟ جواب همانطور كه بعدا گفته خواهد شد اينست كه بعضی ديگر از انحاء اتحاد عاقل و معقول به نحو سوم است و بعضی ديگر از انحاء آن به هيچيك‏ از اين سه نحو نيست ، بلكه به نحو ديگری است از قبيل اتحاد علت با معلول . كه علت واجد معلول است هم در مرتبه ذات خود و هم در مرتبه‏ معلول .

مقدمه پنجم :

در مواردی كه ارتباط دو شی‏ء از سنخ ارتباط جسم و مكان نيست دو قسم‏