فطرت - صفحه : 223

است ، جامعه است كه به او فعليت می‏بخشد ، يعنی جامعه است كه به انسان‏ شخصيت روحی می‏دهد ، انسان زبانش را از جامعه می‏گيرد . آداب و رسومش و افكار و عقايدش را از جامعه می‏گيرد ، جامعه است كه ظرفيت روحی او را پر می‏كند و برايش شخصيت می‏سازد ، او هم به نوبه خود در ديگران اثر می‏بخشد ، او صرفا يك موجود منفعل نيست ، يك موجود منفعل و فعال است ، يعنی از يك طرف می‏گيرد ، از طرف ديگر پس می‏دهد ، نسبت به يك فرد متعلم است ، نسبت به فرد ديگر معلم ، و حتی نسبت به همان معلم خودش ، هم معلم است و هم متعلم ، اين از فكر خودش ، از خصلتهای روحی خودش و از آنچه آموخته يا ابتكار كرده است به آن می‏آموزد و آن به اين می‏آموزد ، يعنی روی همديگر تأثير می‏كنند . افراد جامعه از نظر روانی و روحی و فرهنگی حكم عناصر تشكيل دهنده آب را دارند يعنی در يكديگر اثر می‏كنند ، همين طور كه اكسيژن و هيدروژن وقتی كه با يكديگر جمع شدند ميل تركيبی‏ دارند ، روی يكديگر اثر می‏گذارند و بعد از يك سلسله فعل و انفعالها يك‏ ماهيت جديد به وجود می‏آيد ، افراد انسان هم روی يكديگر تأثير فرهنگی‏ می‏گذارند و از مجموع افراد اجتماع كه روی يكديگر اثر می‏گذارند ، يك‏ مركب حقيقی به وجود می‏آيد به نام " قوم " يا " ملت " . پس انسانها از نظر فرهنگی دارای دو " خود " هستند : خود فردی و خود اجتماعی ، چنانكه در آب نيز اكسيژن و هيدروژن در يك حد خاصی از همديگر متمايز هستند ولی در يك حد ديگر و در يك سطح ديگر هر دو آبند و در آب‏ بودن وحدت پيدا كرده‏اند و اگر اينها من خود را احساس می‏كردند دو " من‏ " در خود احساس می‏كردند ، اكسيژن يك " من " احساس می‏كرد كه من‏ اكسيژنم ، يك " من "