فلسفه تاريخ1 - صفحه : 287

ايشان ( نويسنده ) روی آزادی هم زياد تكيه نكرده " افق رو به گسترش‏ " يعنی افق آزادی رو به گسترش است روی اين هم زياد تكيه نكرده است ، كما اين كه روی قدرت هم زياد تكيه نكرده است كه آيا افق قدرت انسان رو به گسترش است يا خير ، ( 1 ) ولی جنبه سوم برای انسان آن چيزی است كه‏ ما از آن گاهی به عقل تعبير می‏كنيم ، گاهی به علم و گاهی به آگاهی يا خود آگاهی ، كه اينها وقتی به معنی اخص بخواهند بگويند " خود آگاهی " می‏گويند كه اصطلاح خاصی است كه فرنگيها در عصرهای اخير آورده اند و ميان‏ ما هم به عنوان " خود آگاهی " ترجمه شده و لفظ شايعی هم شده است‏ نويسنده در اين فصل " افق رو به گسترش ) ) تكيه اش روی مسأله آگاهی و خود آگاهی است می‏خواهد بگويد كه تاريخ بشر در جهت تكامل آگاهی بوده‏ است و اين را تقريبا توانسته [ تشريح كند ] چون آن دو تای ديگر به اشكال‏ برخورد می‏كرده ، مخصوصا آزادی ، يعنی هر چه كه تاريخ جلو آمده مثلا اگر قرن بيستم را با قرن نوزدهم و قرن نوزدهم را با قرن هجدهم مقايسه كنيم‏ می‏بينيم پر و بال آزادی چيده شده و منطقا چيده شده نمی‏شود گفت كه [ تاريخ ] در جهت آزادی پيش رفته و پيش می‏رود شايد آينده هم هر چه كه‏ جلوتر برود آزاديها محدودتر بشود تازه ما آزاديهايی را كه به اصطلاح ، منطق دارد می‏گوييم آزاديهای غير منطقی يعنی ديكتاتوريها و غيره به جای‏ خود ، عملا دنيا هر چه كه جلو آمده آزاديهای افراد را بيشتر سلب كرده‏ است ( 2 ) .

پاورقی : . 1 آيا افق زندگی در جهت قدرت و تسلط بر طبيعت و آزادی از آن رو به‏ گسترش است يا در جهت آزادی انسان از انسان يا در جهت آزادی انسان از حيوانيت خودش كه منشأ آزادی انسان از انسان هم بالتبع خواهد شد ، يا در جهت مبانی مثبت از قبيل تعاون ، مهرورزی به ديگران ، جود و ايثار ، قوت اراده ، راستی ، نيكی ، زيبايی معنوی ، بی‏عقدگی و بی‏تكبری و بی‏حسادتی و بی‏بخلی و بی‏حقدی ، و يا در جهت علم و آگاهی و حكمت به معنی‏ واقعی . . 2 آنچه می‏توان درباره تكامل و پيشرفت گذشته گفت و برای آينده هم‏ پيش بينی كرد اين است كه در گذشته رابطه انسان با طبيعت در جهت سلطه‏ انسان بر طبيعت و آزادی از محكوميت طبيعت و در جهت اطلاع و آگاهی بر طبيعت و در جهت خود آگاهی يعنی آگاهی به خود و موقعيت خود و بيدار خود بودن >