درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 341

سبب معقول واقع نشدن شی‏ء ، [ يا تعقل نكردن شی‏ء ] ماده و علائق مادی است‏ . صرف وجود شی‏ء مانع معقوليت نيست . سؤال : يعنی وجودش بايد وجود عقلی باشد . استاد : نه ، ماده و علائق ماده مانعند ، هر جا كه ماده و علائق ماده‏ نباشد تعقل هست . اما وجودی كه ماده نيست و از نوع صورت است و وجود عقلی است ، [ معقول واقع می‏شود ] . وجود عقلی آن وجودی است كه هرگاه در چيزی تقرر پيدا كند ، آن چيز عاقل او می‏شود . از همين تعبير معلوم می‏شود كه " لايعقل " را با ضمه بايد خواند . پس وجود عقلی آن وجودی است كه در هر جا تحقق پيدا كند ، و در هر چيزی تقرر يابد ، خواه ناخواه آن چيز عاقل او خواهد بود . در فصل بعد شيخ به اين مسأله خواهد پرداخت كه آيا اگر وجود عقلی در چيزی بود و آن چيز عاقل او شد ، لازمه‏اش كثرت است ؟ يعنی آيا چنين است‏ كه وجود عقلی چيزی باشد ، و آن چيزی كه اين وجود عقلی در او تحقق پيدا كرده چيز ديگر باشد ؟ يا نه ، اين معنا هميشه اعم است . يعنی می‏شود كه‏ آن وجود عقلی ، وجود عقلی شی‏ء برای خود شی‏ء باشد و يا وجود عقلی شی‏ء برای‏ غير آن شی‏ء باشد . اين را شيخ بعدا خيلی بحث می‏كند . والذی يحتمل نيله هو عقل بالقوه ، والذی ناله بعد القوه هوعقل بالفعل‏ علی سبيل الاستكمال ، والذی هوله ذاته هو عقل بذاته . و كذلك هو معقول‏ محض ، لان المانع للشی‏ء أن يكون معقولا هو أن يكون فی‏الماده و علائقها ، و هوالمانع عن أن يكون عقلا . و آن چيزی كه امكان نائل شدن به آن وجود عقلی را دارد ، [ عقل بالقوه‏ است ، ] كه اگر وجود عقلی در او پيدا شود ، او عاقل خواهد بود . يعنی‏ يك وقت هست كه امری امكان نيل به وجود عقلی را دارد ، و بالفعل بدان‏ نائل نيست و آن وجود عقلی در او وجود ندارد ، بلكه بالقوه وجود او را دارد . اين را اصطلاحا " عقل