سيري در سيره ائمه اطهار - صفحه : 143

علم قرائت ، علم تفسير ، علم حديث ، علم فقه ، مسائل مربوط به كلام و قسمتهای مختلف ادبيات - و يا علومی كه مربوط به اسلام نيست ، به اصطلاح‏ علوم بشری است يعنی علوم كلی انسانی است ، مثل طب ، فلسفه ، نجوم و رياضيات . اين را در كتب تاريخ نوشته‏اند كه ناگهان يك حركت و يك‏ جنبش علمی فوق العاده‏ای پيدا می‏شود و زمينه برای اينكه اگر كسی متاع‏ فكری دارد عرضه بدارد ، فوق العاده آماده می‏گردد ، يعنی همان زمينه‏ای كه‏ در زمانهای سابق ، تا قبل از اواخر زمان امام باقر و دوره امام صادق اصلا وجود نداشت ، يكدفعه فراهم شد كه هر كس مرد ميدان علم و فكر و سخن است‏ بيايد حرف خودش را بگويد . البته در اين امر عوامل زيادی دخالت داشت‏ كه اگر بنی العباس هم می‏خواستند جلويش را بگيرند امكان نداشت زيرا نژادهای ديگر - غير از نژاد عرب - وارد دنيای اسلام شده بودند كه از همه‏ آن نژادها پر شورتر همين نژاد ايرانی بود . از جمله آن نژادها مصری بود . از همه شان قويتر و نيرومندتر و دانشمندتر بين النهرينی ها وسوريه‏ای ها بودند كه اين مناطق يكی از مراكز تمدن آن عصر بود . اين ملل مختلف كه‏ آمدند ، خود به خود اختلاف ملل و اختلاف نژادها ، زمينه را برای اينكه‏ افكار تبادل شود فراهم كرد . و اينها هم كه مسلمان شده بودند هی بيشتر می‏خواستند از ماهيت اسلام سر در آورند ، اعراب آنقدرها تعمق وتدبر و كاوش در قرآن نمی‏كردند ، ولی ملتهای ديگر آنچنان در اطراف قرآن و مسائل‏ مربوط به آن كاوش می‏كردند كه حد نداشت ، روی كلمه به كلمه قرآن فكر و حساب می‏كردند .