شرح منظومه2 - صفحه : 130

3 - ممكن در وجود خود نيازمند به علت موجده است . 4 - سلسله علل ممكنات بايد به واجب منتهی شود ، زيرا تسلسل محال است‏ ، بوعلی فقط به همين جهت كه موجودی خاص پله و نردبان اثبات واجب قرار نگرفته است اين برهان را " برهان صديقين " خوانده است . و مدعی شده‏ است كه در واقع خود واجب دليل خودش قرار گرفته است . آفتاب آمد ، دليل آفتاب . ولی صدرالمتألهين معتقد است كه با اين كه برهان بوعلی برهان تمامی‏ است عالی‏ترين برهان نيست ، عالی‏ترين برهان كه شايسته است برهان صديقين‏ ناميده شود برهان ديگری است و ما ضمن شرح اشعار منظومه از آن ياد می‏كنيم‏ . ( 1 )

پاورقی : 1 - برهان صديقين كه صدرالمتألهين اقامه كرده است مبتنی بر دو اصل‏ اساسی فلسفه او ، اصالت وجود و وحدت وجود است . و اينك تقرير برهان : اين برهان به مقدمه نياز دارد : مقدمه اول اين است كه چنانكه در محل خود ثابت شده است ، ماهيات‏ اموری اعتباری هستند ، و آن چيزی كه قطع نظر از اعتبار ذهنی متحقق است و واقعيت دار است و بلكه عين تحقق و واقعيت است وجود و هستی است . ( اين مساله همان است كه " اصالت وجود " ناميده می‏شود ، و صدرالمتألهين‏ در ميان فلاسفه ، قهرمان اين مساله به شمار می‏رود . يعنی او است كه اين‏ مساله را برای اولين بار به اين صورت طرح كرده و براهين محكمی بر آن‏ اقامه نموده است . جای اين مساله در امور عامه است ، نه الهيات‏ بالمعنی الاخص ) . مقدمه دوم اين است كه وجود - كه بنا بر اصالت وجود ، متحقق است و بلكه عين تحقق است ، و حقيقت است و بلكه جز وجود چيزی نيست - در ذات‏ خود اقتضا دارد وحدت را . يعنی حقيقت وجود ، اولا حقيقت واحد است نه‏ حقيقت های متباينه و به تعبير ديگر ( اگر چه تعبير نارسائی است ) ، حقيقت وجود طبيعت واحد دارد نه طبايع متعدده . و ثانيا اين حقيقت در ذات خود از آن جهت كه وجود است وحدت را اقتضا می‏كند ، پس هر چه را حقيقت فرض كنيم بازگشتش به همان حقيقت وحدانی است . يعنی هر چه هست‏ همان حقيقت وجود ، و يا شئون و تجليات وجود است و به هر حال ثانی برای‏ او نيست . >