حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 468

صورت داشته باشد ، بين الصورتين دارای چه صورتی است ؟ اين مثل خيمه و عمود و آن مثل عاميانه است ، در عمود ما مانعی ندارد كه در يك لحظه هر دو با هم باشند بعد يكی از آن دو برداشته بشود و ديگری باقی بماند ، اين‏ خيمه حداقل به يك عمود احتياج دارد ، دو عمود كه برايش مانعی ندارد ، ماده كه چنين نيست و نمی تواند در يك آن دو صورت داشته باشد . پس‏ ماده كه هميشه بايد با يك صورت باشد با كدام صورت ؟ صورت اول كه‏ معدوم شده و صورت فعلی كه حادث شده ؟ در اينجا شيخ گفته ماده مع صورش ما محفوظ است و كوچكترين جزء زمان هم‏ فاصله بين دو صورت نمی شود ، يعنی تخلل زمان بين دو صورت نشده است . از همين جا مرحوم آخوند برهانی اقامه كرده است كه چنين چيزی محال است‏ كه بگوييم صورتی رفت و صورت ديگری آمد و در يك آن صورت گرفت ، اين‏ محال است و تا وحدت اتصاليه بين صورتها نباشد توجيه مطلب ممكن نيست ، و حتما بايد بين صورتها وحدتی باشد . آقای طباطبائی نيز در باب حركت‏ تمام تكيه‏اشان روی همين مطلب است . يعنی در ميان تمام براهين حركت‏ جوهريه برهانی كه بيش از همه نظر ايشان را گرفته است همين است كه محال‏ است صورتها متبادل بشوند ، بايد بين صورتها وحدت اتصالی باشد . اين يك‏ اشكال بر برهان فصل و وصل . يك اشكال ديگر اين است كه در مثل آب و امثال آن اشكال زيادی نيست ، در مثل موجودات زنده اشكال بيشتر است . اين مثال را خود مرحوم آخوند درباب ماهيت ، در مورد جنس و فصل ، ماده و صورت ذكر كرده است و آن‏ اينكه اگر ما يك درختی را قطع بكنيم ، چه پيدا می‏شود و چه معدوم می‏گردد ؟ صورت نوعيه كه معدوم می‏شود صورت جسميه چطور ؟ آيا معدوم می‏شود يا نمی‏ شود ؟ اينجاست كه يك نوع اضطرابی در كلمات مرحوم آخوند ديده می‏شود . در بعضی كلماتش می‏گويد هر دو صورت معدوم می‏شود كه قبول آن خيلی مشكل‏ است ، يعنی اگر درختی را ما می‏بريم خيال می‏كنيم اين جسم قطع شده همان‏ جسم درخت قبلی