عدل الهي - صفحه : 26

بخواهد و دوست داشته باشد كه مردم او را معصيت كنند . ربيعة الرأی بدون اينكه از اين عقيده خود دفاع كند به نقطه ضعفی در عقيده غيلان دمشقی چسبيده و گفت : " انت الذی يزعم ان الله يعصی قهرا تو همان كسی كه می‏پندارد خداوند چيزی اراده می‏كند و انسانها چيز ديگر ، و خداوند مقهور خواست بندگان می‏گردد " . قاضی عبدالجبار معتزلی روزی در محضر صاحب بن عباد نشسته بود ، ابواسحاق اسفرائنی وارد شد . ابواسحاق ، اشعری و جبری بود ، بر خلاف قاضی‏ عبدالجبار كه معتزلی و طرفدار اختيار بود . به محض آنكه چشم قاضی به‏ ابواسحاق افتاد ، فرياد بركشيد : " سبحان من تنزه عن الفحشاء منزه است‏ ذات حق از اينكه كارهای زشت به او نسبت داده شود " كنايه از اينكه تو همه چيز را و از آنجمله كارهای زشت را از خدا می‏دانی . ابواسحاق نيز بدون آنكه از عقيده خود دفاع كند ، فورا گفت : " سبحان‏ من لا يجری فی ملكه الا ما يشاء منزه است آنكه در سراسر ملكش ( ملك وجود ) جريانی رخ نمی‏دهد مگر به مشيت خود او " كنايه از اينكه تو با عقيده‏ تفويض ، برای خدا در ملك خدا شريك قائل شده‏ای و انسانها را در افعالشان ، مستقل و به خود واگذاشته شده و بی نياز از خداوند می‏دانی . معتزله خود را " اهل العدل و التوحيد " می‏خوانند . نظر معتزله اينجا به توحيد صفاتی است . اشاعره ، طرفدار صفات زائد و مغاير با ذات بودند ، مثلا علم يا قدرت يا حيات خداوند را حقيقتی مغاير با ذات خدا می‏دانستند و مانند ذات خداوند " قديم " می‏دانستند ، بر خلاف معتزله كه‏ به صفات مغاير با ذات قائل نبودند . معتزله عقيده اشاعره را در باب صفات باری تعالی نوعی شرك تلقی‏ می‏كردند ، می‏گفتند : لازمه سخن اشاعره اين است كه ما در كنار ذات خدا يك سلسله قديمهای ديگر نيز قائل شويم ، و چون قديم بودن مساوی با نفی‏ معلوليت و مخلوقيت است و ملازم با غنای ذاتی است پس به عقيده اشاعره‏ به عدد صفات باری تعالی " قديم " و " غنی بالذات " وجود دارد ، پس‏ به عدد صفات خدا ، خدا وجود دارد . ولی خود معتزله چون به صفات مغاير با ذات قائل نبودند ، طبعا به بيش از يك قديم قائل نبودند . اين بود كه معتزله خود را اهل العدل و التوحيد می‏ناميدند و مقصودشان توحيد صفاتی‏ بود . اما در توحيد افعالی ، كميت معتزله لنگ بود و اشاعره در توحيد افعالی‏ ، خود را " اهل التوحيد " می‏ناميدند . حقيقت اين است كه معتزله در عين اينكه در توحيد صفاتی ، ايرادات‏ بجايی به