سيري در سيره ائمه اطهار - صفحه : 160

شده بودند كه اينها سابقه فكری و علمی داشتند . عامل سوم كه زمينه را مساعد می كرد جهان وطنی اسلامی بود ، يعنی اينكه اسلام با وطنهای آب و خاكی مبارزه كرده بود و وطن را وطن اسلامی تعبير می‏كرد كه هر جا اسلام هست‏ آنجا وطن است و در نتيجه تعصبات نژادی تا حدود بسيار زيادی از ميان‏ رفته بود به طوری كه نژادهای مختلف با يكديگر همزيستی داشتند و احساس‏ اخوت و برادری می‏كردند ، مثلا شاگرد ، خراسانی بود و استاد مصری ، يا شاگرد مصری بود و استاد خراسانی . حوزه درس تشكيل داده می‏شد ، آن كه به‏ عنوان استاد نشسته بود مثلا يك غلام بربری بود مثل نافع يا عكرمه غلام‏ عبدالله بن عباس . يك غلام بربری می‏آمد می‏نشست ، بعد می‏ديديد عراقی ، سوريه‏ای ، حجازی ، مصری ، ايرانی و هندی پای درس او شركت كرده‏اند . اين‏ يك عامل بسيار بزرگی بوده برای اينكه زمينه اين جهش و جنبش را فراهم‏ كند . و از اين شايد بالاتر آن چيزی است كه امروز اسمش را " تسامه و تساهل دينی " اصطلاح كرده‏ا ند و مقصود همزيستی با غير مسلمانان است ، مخصوصا همزيستی با اهل كتاب ، يعنی مسلمانان اهل كتاب را برای اينكه با آنها همزيستی كنند تحمل می‏كردند و اين را بر خلاف اصول دينی خودشان‏ نمی‏دانستند . و در آن زمان اهل كتاب اهل علم بودند . اينها وارد جامعه‏ اسلامی شدند ومسلمين مقدم اينها را گرامی شمردند و در همان عصر اول ، معلومات اينها را ازايشان گرفتند ، و در عصر دوم ديگر در رأس جامعه‏ علمی ، خود مسلمين قرار گرفتند . مسئله تسامح و تساهل با اهل كتاب نيز يك عامل فوق العاده مهمی بوده است . البته خود اين هم ريشه حديثی دارد . ما احاديث زيادی در اين زمينه داريم . حتی مرحوم مجلسی در