شرح منظومه1 - صفحه : 250

ضرورت وصفی . مثلا رابطه عدد چهار با جفت بودن ضروری است و ذات موضوع‏ قطع نظر از هر قيد و شرطی ايجاب می‏كند محمول را . يعنی عدد چهار از آن‏ جهت كه عدد چهار است ايجاب می‏كند جفت بودن را بدون دخالت هيچ شرط و قيدی پس ضرورتی كه در اينجا هست ضرورت ذاتی است . اما يك معدود خاص مثلا گردو يا تخم مرغ به خودی خود ايجاب نمی‏كند كه‏ جفت باشد بلكه به شرط چهار بودن يا شش بودن و امثال اينها ايجاب می‏كند كه جفت باشد . پس ضرورتی كه اينجا هست ضرورت وصفی و شرطی است . از طرف ديگر هر جا كه ضرورت وصفی باشد امكان ذاتی هم هست يعنی ذاتی‏ كه به واسطه يك قيد و شرط اقتضاء می‏كند محمول معينی را ، قطعا قطع نظر از آن قيد و شرط چنين اقتضائی ندارد بلكه لااقتضاء است پس با قطع نظر از آن قيد و شرط امكان ذاتی دارد . در مثال بالا گردو يا درخت به حسب ذات خود امكان ذاتی دارد كه جفت‏ باشد ولی با قيد چهار يا شش يا دو و يا هشت بودن ايجاب می‏كند جفت‏ بودن را . حالا اگر رابطه موضوعی با محمولی چنان باشد كه نه ذات موضوع به تنهائی‏ ايجاب كند محمول را و نه ذات موضوع به اضافه يك قيد و شرطی چنين‏ اقتضائی بكند ، يعنی نه ضرورت ذاتی در كار باشد و نه ضرورت وصفی ، در اينجا می‏گوئيم رابطه موضوع و محمول ، امكان اخص است . ضمنا معلوم شد كه‏ هر جا كه امكان اخص هست امكان خاص هم هست . پس امكان خاص اعم است‏ از امكان اخص همچنانكه قبلا گفتيم كه امكان عام اعم است از امكان خاص ( 1 ) .

پاورقی : 1 - از آنچه گفته شد ضمنا پاسخ پرسشی كه در اول فصل مطرح كرديم كه آيا امكان >