عدل الهي - صفحه : 184

طوسی ، در يك رباعی عالی ، فلسفه مرگ را بيان كرده است ، می‏توان آن را پاسخی به رباعی معروف خيام دانست ، و شايد اين رباعی در جواب آن رباعی‏ است . رباعی منسوب به خيام اين است :

تركيب پياله‏ای كه در هم پيوست
بشكستن آن ، روا نمی‏دارد مست
چندين قد سرو نازنين و سر و دست
از بهر چه ساخت وز برای چه شكست ؟

بابا افضل می‏گويد :

تا گوهر جان در صدف تن پيوست
از آب حيات ، صورت آدم بست
گوهر چو تمام شد ، صدف چون بشكست
بر طرف كله گوشه سلطان بنشست

در اين رباعی ، جسم انسان ، همچون صدفی دانسته شده كه گوهر گرانبهای‏ روح انسانی را در دل خود می‏پروراند . شكستن اين صدف ، زمانی كه وجود گوهر كامل می‏گردد ، ضرورت دارد تا گوهر گرانقدر از جايگاه پست خود به‏ مقام والای كله گوشه انسان ارتقاء يابد . فلسفه مرگ انسان نيز اين است‏ كه از محبس جهان طبيعت به فراخنای بهشت برين كه به وسعت آسمانها و زمين است منتقل گردد و در جوار مليك مقتدر و خدای عظيمی كه در تقرب به‏ او هر كمالی حاصل است ، مقام گزيند ( 1 ) ، و اين است معنای : « انا لله و انا اليه راجعون »( 2 ) . " ما متعلق به خداييم و ما به سوی وی بازگشت داريم " . ايراد " چرا می‏ميريم ؟ " و پاسخ آن ، به صورت نغزی در يكی از داستانهای مثنوی آمده است :

گفت موسی ای خداوند حساب
نقش كردی ، باز چون كردی خراب ؟
نر و ماده نقش كردی جانفزا
وانگهی ويران كنی آن را ، چرا ؟
گفت حق : دانم كه اين پرسش تورا
نيست از انكار و غفلت وز هوی

پاورقی : . 1 ان المتقين فی جنات و نهر 0 فی معقد صدق عند مليك مقتدر » . قمر / 54 - 55 . 2 بقره / . 156