نهضتهاي اسلامي در صد ساله اخير - صفحه : 12

قيام كرده بودند ، " اهل التسويه " خوانده شدند و چون آيه كريمه فوق را شعار قرار داده بودند " شعوبيه " ناميده شدند ، اما متأسفانه خود شعوبيه در همان مسير انحرافی افتادند كه عليه آن بپا خاسته بودند يعنی‏ مسير افكار و احساسات نژاد پرستانه و قوميت گرايانه ، و به همين دليل‏ تنفر عناصر مؤمن حقيقتجو و عدالتخواه اسلامی را عليه خود بر انگيختند . در حقيقت انحراف شعوبيه از مسير اصلاحی اولی را نيز بايد به حساب شانس‏ عباسيان گذاشت ، و شايد خود عباسيان دست داشتند در اينكه ايرانيان را از شاهراه شعارهای عدالتخواهانه اسلامی به بيراهه شعارهای نژادپرستانه‏ ايرانی منحرف سازند . حمايت شديد خلفای عباسی از شعوبيان افراطی كه در تاريخ به وضوح پيدا است مؤيد اين فرضيه است . جنبشهای اصلاحی اسلامی ، برخی فكری ، برخی اجتماعی و برخی ديگر هم فكری‏ بوده و هم اجتماعی . نهضت غزالی يك نهضت فكری محض بود . او فكر می‏كرد علوم اسلامی و انديشه های اسلامی آسيب ديده است ، در صدد " احياء علوم‏ دين " برآمد . نهضتهای علويين يا نهضت سربداريان نهضتی اجتماعی عليه‏ حكام زمان بود . نهضت اخوان الصفا ، هم فكری بود و هم اجتماعی . برخی از نهضتها پيشرو بوده مانند همانها كه نام برديم ( 1 ) ، و برخی‏ ارتجاعی بوده مانند نهضت اشعری در قرن چهارم ، و نهضت

پاورقی : . 1 البته نهضت غزالی از بعضی جهات پيشرو بوده و از بعضی جهات ديگر نه . كتاب محجةالبيضاء مرحوم فيض هر دو جنبه كار غزالی را آشكار می‏كند.