آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 111

بايد كلاه او و نفر اول هر دو سفيد باشد و يا يكی سفيد و يكی قرمز ، و چون‏ ديد كه كلاه نفر اول قرمز است ، كشف كرد كه كلاه خودش سفيد است . يعنی‏ از علم به اين كه هر دو كلاه قرمز نيست ( اين علم از گفته نفر سوم پيدا شد ) و علم به اين كه كلاه نفر اول قرمز است ، كشف كرد كه كلاه خودش‏ سفيد است . و علت اين كه نفر اول توانست كشف كند كه رنگ كلاه خودش قرمز است‏ اين است كه از گفته نفر سوم علم حاصل كرد كه كلاه خودش و كلاه نفر دوم هر دو قرمز نيست ، و از گفته نفر دوم كه گفت كلاه من سفيد است علم حاصل‏ كرد كه كلاه خودش سفيد نيست ، زيرا اگر سفيد می‏بود نفر دوم نمی‏توانست‏ رنگ كلاه خودش را كشف كند . از اين دو علم ، برايش كشف شد كه كلاه‏ خودش قرمز است . اين مثال اگر چه يك معمای دانش آموزانه است ، ولی مثال خوبی است‏ برای اينكه ذهن در مواردی بدون دخالت مشاهده ، صرفا با عمل قياس و تجزيه و تحليل ذهنی به كشف مجهولی نائل می‏آيد . در واقع در اين موارد ، ذهن ، قياس تشكيل می‏دهد و به نتيجه می‏رسد . انسان اگر دقت كند می‏بيند در اين موارد ذهن تنها يك قياس تشكيل نمی‏دهد بلكه قياسهای متعدد تشكيل‏ می‏دهد ، ولی آنچنان سريع تشكيل می‏دهد و نتيجه می‏گيرد كه انسان كمتر متوجه‏ می‏شود كه ذهن چه اعمال زيادی انجام داده است . دانستن قواعد منطقی قياس‏ از همين جهت مفيد است كه انسان راه صحيح قياس به كار بردن را بداند و دچار اشتباه كه زياد هم رخ می‏دهد نشود .