شرح منظومه1 - صفحه : 138

اما در مورد مطلب دوم ، حاجی بيش از اين نمی‏فرمايد كه قضايائی كه از معقولات ثانيه منطقی تشكيل می‏شود ، قضايای " ذهنيه " است و قضايائی كه‏ از معقولات ثانيه فلسفی تشكيل می‏شود قضايای " حقيقيه " است . اما قضايای حقيقيه را به معقولات ثانيه فلسفی منحصر نمی‏كند و قضايای ذهنيه را نيز به معقولات ثانيه منطقی منحصر نمی‏كند و نيز از معقولات اوليه و رابطه‏ آنها با قسم خاصی است از اقسام سه گانه قضايا نام نمی‏برد . ولی حقيقت‏ اين است كه معقولات ثانيه منطقی منحصر است به قضايای ذهنيه و قضايای‏ ذهنيه نيز منحصر است به معقولات ثانيه منطقی ، اما هر يك از قضايای‏ خارجيه و حقيقيه ممكن است از معقولات اوليه باشد و ممكن است از معقولات‏ ثانيه فلسفی تشكيل شود .

" شيئيت " و " امكان " از معقولات ثانيه فلسفی است

فمثل شيئيه او امكان
معقول ثان جا بمعنی ثان

حاجی در اينجا اشاره می‏كند به ايرادی كه بر خواجه وارد شده است . چون‏ خواجه نصير الدين طوسی هنگامی كه به مفهوم شيئيت و امكان رسيده است آن‏ دو را از معقولات ثانيه شمرده است ، و برخی از حكما كه از دو اصطلاح‏ معقولات ثانيه ( منطقی و فلسفی ) آگاهی نداشته و تنها با اصطلاح منطقی‏ معقولات ثانيه آشنائی داشته‏اند بر محقق طوسی ايرادی وارد كرده و گفته‏اند شيئيت و

پاورقی : > " وجود " و " وجوب " و " وحدت " ، وجود خاص و تعين خاص در مقابل ساير موجودات ندارد ، ولی البته يك فيلسوف اصالت ماهوی می‏تواند بگويد كه معقول ثانی آن است كه صرفا از " احكام " موجودات ( ماهيات‏ ) است و خودش به هيچ وجه واقعيت و ما بازائی ندارد .