حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 54

بعد مسافت اختلاف دارند . پس می‏بينيم در حركت دو بعد هست يك بعد مسافت و يك بعد و كشش ديگر به نام زمان . اين بعد دوم در حقيقت‏ مقداری است كه به متحرك امكان حركت داده شده يعنی زمان مقدار امكان‏ حركت است كه واقعا وجود دارد . پس خلاصه حرف شيخ كه ما اينجا نقل كرديم اين شد كه كسانی كه وجود زمان‏ را در خارج نفی می‏كنند متوجه نحوه خاص وجود زمان كه يك كشش غير قار است نمی باشند و چيزی را هم كه رد می‏كنند واقعا مردود است . زمان به‏ اصطلاح شيخ اضعف الوجودتر از حركت است يعنی مثل حركت وجود دارد نه‏ اينكه نداشته باشد منتها وجودی ضعيف تر و وابسته به آن . مرحوم آخوند از همين جا استفاده می‏كند و می‏گويد اين سخن شيخ با كمال‏ صراحت رساننده حركت قطعيه است چه وقتی كه شيخ می‏گويد زمان مقدار حركت‏ است مقصودش چه می‏تواند باشد آن حركتی كه مقدار داشته باشد كدام حركت‏ است . حركت توسطيه كه آنی است و مقدار ندارد و حال آنكه زمان امری‏ واقعی است . آن حركتی كه مقدار دارد حركت قطعيه است . پس شيخ هم آنچه‏ را كه ما امروز حركت قطعيه می‏ناميم قبول داشته منتها به اصطلاح و تعبير ديگری و آنچه را هم كه رد می‏كند مصداق اصطلاح ما از حركت قطعيه نيست ، در غير اين صورت بايد گفت كه شيخ در يك كتاب و در دو جای آن دو مطلب‏ متناقض گفته است ، در حالی كه شأن شيخ در مرتبه‏ای بالاتر از اين حرفها است كه چنين تناقضی را در يك كتاب بيان كند .

بحث پنجم : حركت توسطيه وجود واقعی ندارد

پنجمين ايرادی كه مرحوم آخوند به شيخ می‏گيرد به صورت توجيه نيست و بلكه نقضی و به عنوان اشكال و ايراد مطرح می‏كند ( و البته اصل ايراد هم‏ بسيار اساسی و وارد است ) منتها مرحوم آخوند بعد از بيان ايراد باز به‏ يك نحو آن را توجيه می‏كند كه از نظر ما توجيه درستی نيست ، ايراد مرحوم‏ آخوند اين است