شرح منظومه2 - صفحه : 17

موجود و شی‏ء ديگری كه بعدا اين شی‏ء به صورت او در می‏آيد " استعداد " يا " امكان استعداد " ( اندك تفاوتی در اين دو اصطلاح ) می‏خوانند . اين‏ استعداد يك رابطه واقعی است نه فرضی و اعتباری . به علاوه اين رابطه يك‏ حقيقت جداگانه و مستقل و يا محسوس نيست و در حقيقت اين رابطه ميان دو شی‏ء جداگانه نيست بكله ميان دو مرحله از وجود يك شی‏ء است در اينجا ذكر سه نكته لازم است : الف - در اينكه جهان جريان " شدن " وجود دارد و هر لحظه اشيايی به‏ صورت اشياء ديگر در می‏آيند و تغيير نام و ماهيت می‏دهند جای شك نيست ، و هم در اينكه اين جريان تابع نظام خاصی است و هر چيزی امكان " شدن " هر چيز را ندارد نيز ترديد نمی‏توان كرد . و البته در اين دو جهت ميان‏ فلاسفه قديم و فلاسفه جديد هم اختلاف نظری وجود ندارد . چيزی كه هست اين است كه ميان نظر قدما و بعضی از فلاسفه جديد در ماهيت اشياء و در آنچه ملاك و مناط حقيقت و نوعيت آنها است اختلاف‏ است ، و همين اختلاف نظر سبب می‏شود كه در تقسيم و توجيه ماهيت " شدن‏ ها " و تغييراتی كه در عالم رخ می‏دهد نيز اختلاف نظر پيدا می‏شود . از نظر قدما كه بيشتر با ديد فلسفی و عقلانی به جهان می‏نگرند هر موجود مبداء اثر طبيعی ( نه مصنوعی ) ، يك واحد واقعيت است . اين واحد واقعيت ، فعليت واحد دارد و همه جنبه‏هايش تابع و طفيلی آن فعليت است ، و آن‏ فعليت ( كه صورت نوعيه و يا طبيعت ناميده می‏شود ) مبدا فصل اخير و ملاك حقيقت او بلكه تمام هويت او است . معنی استعداد و امكان استعدادی‏ از نظر قدما كه ماهيت و حقيقت اشياء را وابسته به فعليت خاصی می‏دانند و ساير جنبه‏ها را تابع و طفيلی آن فعليت می‏شمارند