درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 105

مادر حوادث است . اينجاست كه مرحوم صدرالمتألهين يك نظريه معروفی در مقابل نظريه شيخ‏ داده است كه بعدا هم مورد قبول واقع شده است . ايشان می‏گويد درست‏ نيست كه حركت روی فلك را رابط بين قديم و حادث بدانيم ، بلكه همان‏ حركت جوهری عالم خودش رابط است . می‏گويد اينكه عالم را ثابت فرض‏ كرده و بعد به دنبال يك حركتی می‏گرديد كه اين عالم را تغيير دهد . . . درست نيست . می‏گويد خود حركت واقعيتی نيست ، آنچه كه رابط است نفس‏ خود عالم است ، حركت جوهری عالم است كه رابط است . گفتيم كه علت حقيقی و ايجادی هميشه با معلول معيت دارد و قابل‏ انفكاك نيست . و نيز در پاسخ اين سؤال كه آيا علت مبقيه همان علت‏ محدثه است يا نه ؟ گفتيم كه هر دو يكی است ، نمی‏تواند دو تا باشد . خوب ، متكلمين و بسيار افراد ديگر مثل امروزی‏ها می‏گويند حرف‏های حكما در مورد علت و معلول خلاف مشاهدات روز مره ما است مانند پدر و پسر ، بنا و بنا كه اينها از نظر ما علت و معلولند ولی از نظر حكماء نه . در پاسخ می‏گويند كه شما در اينجا اشتباه و خلط ما بالعرض و ما بالذات‏ كرده‏ايد . شما در اينجا خلط كرده‏ايد بين علت حقيقی و معدات و شرايطی كه‏ شرايط را آماده می‏كند برای اينكه علت حقيقی معلول را ايجاد كند . پدر كه‏ علت ايجاد فرزند نيست . پدر حداكثر علت حركت منی از مكانی به مكان‏ ديگر است و بعد هزاران علل ديگر هست كه نطفه را می‏پروراند . . . فيلسوف هيچوقت اينها را علت نمی‏شمارد بلكه آنها را " معد " می‏داند . بعد به مطلب ديگری رسيديم كه توليد اشكال كرد كه گفتيم جواب مفصلش‏ در آينده خواهد آمد ، و آن اينكه علل ذاتی معيت دارند با معلول ، اما علل عرضی ( معدات ) معيت ندارند . بعلاوه علل ذاتی متناهی هستند ولی‏ لزومی ندارد .