فلسفه تاريخ1 - صفحه : 203

بحث چاپ بشود بحث بسيار خوبی در تكامل جامعه است . در مسأله تاريخ و اخلاق چند مسأله بايد مورد توجه قرار گيرد ، يكی اينكه‏ آيا مورخ حق دارد راجع به شخصيتهای گذشته قضاوت و داوری اخلاقی كند كه‏ فلان كس آدم خوبی بود ، فلان كس آدم بدی بود ؟ يا نه ، مورخ قاضی نيست ؟ يك نظريه كه بيشتر نظريه اينهاست می‏گويد اين امر به مورخ مربوط نيست و اين را هم مبتنی بر اصلی می‏كند كه بعد آن را توضيح می‏دهيم مسأله ديگر كه‏ در ضمن اين بحث گفته اند اين است كه اصلا خود تاريخ آيا قاضی هست يا قاضی نيست ؟ اين مسأله ديگری است ، به اين معنی كه انسانها در جامعه‏ خودشان كارهايی می‏كنند و كوشش می‏كنند برای اينكه پرده پوشی كنند ، حال‏ با اين وصف آيا تاريخ آينده قاضی برای گذشته هست يا نيست ؟ قهرا اگر بگوييم تاريخ قاضی هست و قاضی خوبی هم هست به مورخ هر زمانی هم حق‏ قضاوت می‏دهيم زيرا اين دو امر ملازمه‏ای دارند . در آينده راجع به اين‏ موضوع سخن می‏گوييم . مسأله ديگر اين است كه داوری اخلاقی در مورد افراد كردن از آن جهت‏ خطرناك است كه همان نظريه قهرمانان تأييد می‏شود كه تاريخ را قهرمانان‏ به وجود می‏آورند و حال آنكه نظريه قهرمانان محدود است ، فرد جزئی از جامعه است ، اگر در جامعه ای يك فرد كار بدی كرده است در واقع جامعه‏ مسؤول است و ما نبايد جامعه را به بهای فرد تبرئه كنيم ، فرد را مسؤول‏ بشناسيم تا جامعه تبرئه شود ، آنچنانكه در جهت عكسش هم صحيح نيست ، يعنی آنجا كه جامعه ای پيشرفتی می‏كند فرد را ستايش كنيم و جامعه را نديده بگيريم مطابق آن نظريه ، فرد و قهرمان نماينده جامعه هستند و ستايشها در درجه اول از آن جامعه است كه چنين افرادی پرورانده و به وجود آورده است در اينجا نمی‏گوييم كه چون ما قاضی نيستيم نبايد داوری كنيم ، بلكه می‏گوييم ازباب اينكه فرد اصالت ندارد ما نبايد فرد را