حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 198

تفاوت تقرير اول با بيان قدما در نظر اول اين دو بيان با يكديگر فرقی ندارند ولی در اينجا تفاوتی‏ وجود دارد و به نظر ما اگر ايرادی به حاشيه آقای طباطبائی هست در همين‏ جاست . از آنجا كه ايشان اين دو بيان را يكی گرفته‏اند ، مرقوم فرموده‏اند كه : اين خود دليل است بر اينكه زمان به تعدد حركات متعدد می‏شود . حالا كار نداريم كه بيان قدما ناقص است يا نه ، كه البته بيان آنها بيان‏ درستی نيست . ولی آنها با اين بيان نخواسته‏اند اين مطلب را نتيجه‏ بگيرند . بيان اولی كه خود ما كرديم ، از آن می‏توان نتيجه گرفت كه به‏ عدد حركات عالم زمان هست . ولی ما در آنجا كلمه " امكان " را مطرح‏ نمی‏كرديم . در حالی كه از بيان مرحوم آخوند در اينجا چنين نتيجه‏ای را نمی‏توان گرفت . قدما و به تبع قدما مرحوم آخوند در اينجا از لفظ " امكان " استفاده‏ كرده‏اند . اين برهان از زمان شيخ و شايد قبل از شيخ مطرح بوده است و شيخ‏ در " نجات " و در " شفاء " به همين شكل آن را بيان كرده‏اند و بعد از او هم بقيه حكما به تبع شيخ همين كلمه را آورده‏اند . از اين بيان‏ می‏خواهند اين نتيجه را بگيرند كه عكس آن مطلبی است كه آقای طباطبائی‏ فرموده‏اند . می‏خواهند نتيجه بگيرند كه در عالم يك وجود مقداری وجود دارد ، نه اينكه به عدد حركات وجود مقداری داشته باشد . و اين وجود مقداری‏ خارج از سنخ مقادير اجسام است كه حركات مختلفه با آن وجود مقداری قياس‏ می‏شود . يعنی در تمام عالم فقط يك " زمان " وجود دارد . از نظر قدما اين امكان و بين الحدين از طرفی غير از مسافت است ، و از طرفی غير از سرعت است و گاهی سكون هست ولی در عين حال آن امكان و بين‏ الحدين نيز وجود دارد . چيزی است در ماوراء اين حركات كه اين حركات و حتی سكونها با آن سنجيده می‏شوند و يك وجود مقداری غير قارالذات است . زمان مقدار يك امر غير قار الذات است ، و ما امر غير قار الذات غير از حركت نداريم ، پس