توحيد - صفحه : 105

ساختمانش نيست .

نظم ، خلق و هدايت در قرآن

ما در اينجا سه مطلب بايد عرض كنيم ، يكی اينكه ما اين را به قرآن‏ مستند كرديم و ما اين جور فكر می‏كنيم كه برای اولين‏بار اين مطلب را قرآن‏ بيان كرده است ، يعنی تفكيك اصل دلالت نظم از دلالت هدايت كه دو تا دلالت است برای اولين بار در قرآن بيان شده است . ما كه در غير قرآن‏ نديديم ، بلكه در كتابهای بعد از قرآن هم از قديم و جديد هر كس كه آمده‏ است ، ما نديديم كه اينها را دو اصل جداگانه ذكر كرده باشد ، جز اينكه‏ گفتيم فقط فخر رازی در تفسير " « سبح اسم ربك الاعلی »" همين حرف را زده ، ما در جای ديگر از خود فخر رازی هم نديديم . پس اول ببينيم آيا در قرآن دو تا عنايت است يا نه . آيات متعددی هست كه بعضی از اينها را خود فخر رازی هم ذكر كرده است . يكی آن آيه‏ای است كه قبلا هم اشاره‏ كرديم كه حضرت موسی در جواب فرعون می‏فرمايد ، [ فرعون ] گفت : " « من‏ ربكما يا موسی »" ، فرمود : " « ربنا الذی اعطی كل شی‏ء خلقه ثم هدی " پروردگار ما آن كسی است كه به هر چيزی خلقت خودش را داد ، يعنی در خلقتش آنچه كه می‏بايست به او بدهد [ داد ] ، يعنی او را بر روی حكمت‏ آفريد ، يعنی در خلقت موجودات حكمت به كار رفته است . اين همان اصل‏ انتظام است . ولی با كلمه " ثم " موضوع هدايت را ذكر می‏فرمايد . می‏فرمايد : " « ثم هدی »" يعنی پس از آنكه آن را آفريد ، او را رهبری‏ كرد . " او را رهبری كرد " غير از اصل خلقت است . اگر بنا بود كاری‏ كه می‏كند لازمه قطعی همان ساختمانش باشد ، اين ديگر " ثم " ندارد . اين‏ مثل اين است كه يك كسی بگويد " من مثلث را آفريدم ، بعد هم قرار دادم‏ كه سه زاويه‏اش مساوی با دو قائمه باشد " . لازمه آفرينش اين ، آن هم‏ هست . آن ديگر چيز عليحده‏ای نيست . يكی ديگر در سوره " سبح اسم ربك‏ الاعلی " است : " « سبح اسم ربك الاعلی ، الذی خلق فسوی ، و الذی قدر فهدی »" (1) . در اينجا هم با همديگر ذكر شده است : نظم و هدايت ، و حتی خلقت هم‏ عليحده ذكر شده است و سياق نشان می‏دهد كه اينها سه مطلب است .

پاورقی : . 1 اعلی / 1 - . 3