حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 366

الحركة ، و به تعبيری مسافت ، و ششم زمان يا ماعليه الحركة يعنی چيزی كه‏ زمان بر آن نوعی انطباق پيدا می‏كند . مرحوم آخوند در اينجا می‏خواهد اشاره ای به اين شش تا بكند ، البته از اين شش تا درباره زمان بحث نمی كند . بحث درباره زمان بعدا می‏آيد ، می‏گويد ما بحث در فاعل و قابل را قبلا كرده ايم ، بحث فاعل را آنجايی‏ كرديم كه گفتيم هر متحركی احتياج به محرك دارد ، بحث قابل را هم آنجائی‏ كرديم كه گفتيم هر حركتی نياز به موضوع دارد ، منتهی در آنجا گفتيم كه در بعضی از حركات فاعل غير از قابل است ، يعنی آنجايی كه تأثير و تأثر تدريجی باشد و به تعبير ديگر آنجا كه حركت عارضی باشد نه ذاتی ولی در بعضی از موارد فاعل و قابل يكی هستند كه مقصود حركت ذاتی جوهری است . پس بحث دو تا از اركان حركت قبلا گذشت . بحث زمان هم بعدا می‏آيد ، و در اينجا فقط بحث از سه ركن ديگر حركت يعنی مبدأ و منتهی و مسافت مطرح‏ است . اول از ما منه و ما اليه يعنی مبدأ و منتهی بحث می‏كند . ابتدا اين‏ سؤال مطرح می‏شود كه حركت چه احتياجی به مبدأ و منتهی دارد ؟ آيا معنای‏ اين اينست كه هر حركتی بايد منقطع الاول و منقطع الاخر باشد و نمی شود حركتی بلا اول و يا بلا آخر باشد ؟ در اين صورت حكما كه قائلند به حركت‏ بلااول و بلاآخر مثل حركت فلك ، مقصودشان چيست ؟ مقصودشان چيز ديگری است . دانشمندان يك اصطلاحی دارند كه می‏گويند كميات بر دو قسم است : كميات موجهه ( جهت‏دار ) و كميات غير موجهه . كميات غير موجهه كمياتی هستند كه در خود آنها جهت خاص نخوابيده است ، جهت برای آن امر اعتباری است ، مثل جسم و مقادير جسمانی ( مقادير قاره‏ ) . مثلا در ذات خط اين نيست كه جهت خاصی داشته باشد ، می‏شود به اين سو باشد يا به آن سو ، و از اين سو به آن سو برای خط اعتباری است . به يك‏ اعتبار می‏شود يك طرف را مبدأ قرار داد و طرف ديگر را منتهی و به‏ اعتبار ديگر بالعكس .