حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 472

لابد أن يقبل الاشتداد والاستكمال ، و هذا فی الاين والوضع غيرظاهر عندالناس‏ و ذلك متحقق فيهما ، فان كلا منهما يقبل التزيد والتنقص ( 3 ) ، و أما الحركة فی الكيف فهو اشتداده أو تضعفة . واعلم أن الحركة كما ذكرناه مرارا هی نفس خروج الشی‏ء من القوش الی‏ الفعل لامابه يخرج منها اليه ، ولذلك قالوا ان التسود ليس سوادا اشتد بل‏ اشتداد الموضوع فی سواديته ، قالوا : فليس فی الموضوع سوادان سواد أصل‏ مستمر و سواد زائد عليه ، لامتناع اجتماع المثلين فی موضوع واحد ، بل يكون‏ له فی كل حد مبلغ

پاورقی : > اشكال : وقتی هم كه مثلا يك جسم يك متری 5 سانت از جايش حركت بكند ، به كليتش كليه مكان را ترك كرده است . پاسخ : نه ، اين جور نيست ، شما اجزاء مكان را در نظر می‏گيريد . اگر جسمی مكانی را اشغال كرده باشد ، آيا ما اينجا يك مكان و يك ذی مكان‏ داريم يا به عدد اجزاء اين شی‏ء مكان و ذی مكان داريم ؟ جواب اينست كه‏ آن شی‏ء اگر واحد حقيقی باشد يك مكان و يك ذی مكان وجود دارد و هر جزء يك مكان جداگانه ندارد ، ولی در جائی كه شی‏ء دارای اجزاء حقيقی است و متكثر است وحدت واقعی در مكان و ذی مكان وجود ندارد . حكمای ما در مثل فلك كه آن را جسم واحد می‏دانند ، مكانش را هم واحد می‏دانند و می‏گويند : اگر شما می‏گوئيد اين مكان مال اين جزء است نه مال‏ آن جزء : نه ، اينطور نيست ، اين تجزيه مال ذهن است و آن جسم و مكان‏ واقعا هيچكدام جزء ندارند . لذا اگر حركتش انتقالی نباشد اصلا مكانش‏ تغيير نمی كند و اگر هم حركت انتقالی بكند تا تمام مكان را رها نكند بكليته از كليه مكان جدا نشده است . و خلاصه اينكه : اشكال شما مبتنی‏ است بر اينكه واحد اعتباری را با واحد واقعی اشتباه می‏گيريد و چنين‏ خيالی می‏كنيد والا وحدت اتصالی مساوی است با وحدت شخصی ، و اجزائی در كار نيست . 3 - با توضيحی كه داديم بيان آقای طباطبائی در حاشيه را بايد تكميل كرد و گفت : دو نوع اشتداد داريم ، يك نوع اشتداد كه لازمه طبيعت حركت‏ است كه توجه ايشان هم فقط به اين است ، و يك اشتداد ديگر كه بيشتر مورد توجه قوم است و آن اينست كه فعليت زمان بعد از فعليت زمان قبل‏ كاملتر باشد و اين لازمه اينست كه طبيعت در مرتبه بعد استعداد كمال‏ بيشتری داشته باشد ، و اين لازمه طبيعت حركت نيست .