آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 141

مثلا صدر المتألهين شيرازی متوفا در سال 1050 و شاگردش فيض كاشانی‏ متوفا در 1091 و شاگرد شاگردش قاضی سعيد قمی متوفا در 1103 آگاهيشان از عرفان نظری محی الدينی بيش از اقطاب زمان خودش بوده است با اينكه جزء هيچيك از سلاسل تصوف نبوده‏اند . اين جريان تا زمان ما ادامه داشته است‏ . مثلا مرحوم آقا محمد رضا حكيم قمشه‏ای و مرحوم آقا ميرزا هاشم رشتی از علما و حكماء صد ساله اخير ، متخصص در عرفان نظريند بدون آنكه خود عملا جزء سلاسل متصوفه باشند . به طور كلی از زمان محی الدين و صدر الدين قونوی كه عرفان نظری پايه‏ گذاری شد و عرفان شكل فلسفی به خود گرفت بذر اين جريان پاشيده شد . مثلا محمد بن حمزه فناری سابق الذكر شايد از اين گروه باشد . ولی از قرن دهم‏ به بعد اين وضع يعنی پديد آمدن قشری متخصص در عرفان نظری كه يا اصلا اهل‏ عرفان عملی و سير و سلوك نبوده‏اند و يا اگر بوده‏اند و غالبا كم و بيش‏ بوده‏اند از سلاسل صوفيه رسمی بركنار بوده‏اند ، كاملا مشخص است . ثالثا از قرن دهم به بعد ما در جهان شيعه به افراد و گروههايی‏ برمی‏خوريم كه اهل سير و سلوك و عرفان عملی بوده‏اند و مقامات عرفانی را به بهترين وجه طی كرده‏اند بدون آنكه در يكی از سلاسل رسمی عرفان و تصوف‏ وارد باشند و بلكه اعتنائی به آنها نداشته و آنها را كلا يا بعضا تخطئه‏ می‏كرده‏اند . از خصوصيات اين گروه كه ضمنا اهل فقاهت هم بوده‏اند و فاق و انطباق كامل ميان آداب سلوك و آداب فقه است . اين جريان نيز تاريخچه‏ای دارد كه فعلا مجال آن نيست .