شرح منظومه1 - صفحه : 130

ما از قضيه " زيد ممكن الوجود است " ، وجود خارجی زيد است . اكنون‏ آيا اول زيد وجود پيدا می‏كند و بعد صفت " امكان " برای او پيدا می‏شود ؟ اگر چنين باشد كه زيد قبل از اتصاف به " امكان " وجود داشته باشد و " امكان " در مرتبه بعد برای او پيدا شده باشد آيا زيد قبل از متصف‏ شدن به صفت " امكان " واجب بود يا ممكن ؟ طبق اين فرض - كه می‏گوئيم‏ صفت " امكان " در مرتبه بعد برای زيد پيدا شده است ، بايد زيد واجب‏ الوجود باشد . زيرا امكان ندارد كه صفت امكان عارض شی‏ئی بشود كه وجود دارد . زيرا " امكان " ذاتا بر " وجود " تقدم دارد و شی‏ء در درجه اول‏ ممكن می‏شود و سپس موجود می‏گردد . پس بر خلاف " زيد قائم " - كه وجود زيد بر قيام مقدم است - در مثال " زيد ممكن الوجود است " ، تقدم وجود زيد بر امكان قابل تصور نيست . بنابراين " امكان " در خارج نمی‏تواند عارض بر زيد بشود . اما اتصاف زيد به امكان در خارج است . اكنون اين‏ چه معمائی است كه از يك طرف می‏بينيم آنكه متصف به صفت امكان می‏گردد زيد است آن هم در خارج ، اما از طرف ديگر صفت " امكان " نمی‏تواند در خارج ملحق به زيد شود . چگونه چيزی كه در خارج وجود ندارد صفت اشياء در خارج قرار می‏گيرد ؟ پاسخ آن است كه اگر صفتی در خارج ، وجودی عليحده و جدا از موصوف خود نداشته باشد بلكه در خارج موجود باشد به عين وجود موصوف خود ، در اين‏ صورت می‏توان گفت كه آن موصوف در خارج متصف به آن صفت می‏گردد اما معروض آن واقع نمی‏شود . علت اين امر هم يا از جهت اعتباری بودن آن‏ صفت است و يا از باب اين است كه صفت و موصوف در خارج مفهوما كثرت‏ دارند ولی ذاتا يكی هستند ، لذا صفت وجودی مستقل و جدا از موصوف خود ندارد ، بلكه با به