حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 240

وضعها و تمام اين " أين " ها ( 1 ) برای فلك طبيعی است . مثلا فرض‏ كنيد يك وضع فلك بطوری است كه خورشيد در نصف النهار قم قرار گرفته‏ است . حالت ديگر اين است كه در نصف النهار اصفهان قرار بگيرد و در وضع ديگر در نصف النهار ديگر . اين وضعها كدام طبيعی است و كدام غير طبيعی و قسری است ؟ چون از وضعی به وضع ديگر قرار می‏گيرد . شيخ می‏گويد تمام اين وضعها طبيعی است . مرحوم آخوند می‏گويد امكان ندارد وضعهای‏ مختلف برای يك طبيعت ثابت لا يتغير ، همه طبيعی باشد ، مگر اينكه خود طبيعت متغير باشد كه طبيعت در هر مرتبه‏ای از خودش يك وضع برای خودش‏ داشته باشد و آن وضع برايش طبيعی باشد ، و الا وضعهای مختلف برای طبيعت‏ ثابت امكان ندارد كه همه طبيعی باشد ، بايد يكی طبيعی باشد و بقيه غير طبيعی . و آن هم ترجيح بلا مرجح است كه بگوئيم اين وضع خاص طبيعی است و باقی غير طبيعی ، چنين حرفی را خود شيخ هم نمی‏زند و به همين دليل همه‏ وضعها را طبيعی می‏داند . و از طرفی تمام اين اوضاع برای فلك ممكن نيست‏ طبيعی باشد ، مگر اينكه خود طبيعت متغير و غير ثابت و در سيلان باشد كه‏ در هر مرتبه‏ای غير از خودش باشد ، و در هر مرتبه‏ای می‏تواند يك وضع برای‏ آن طبيعی باشد و در مرتبه ديگر وضع ديگر برايش طبيعی باشد . پس همانطور كه ديديم مرحوم آخوند از مطلب خودش كه اثبات غايت تدريجی الوجود برای‏ زمان باشد ، كنار می‏افتد و می‏رود روی مطلب ديگری كه اثبات حركت جوهريه‏ از كلمات شيخ باشد .

بازگشت به بحث غايات : غايت در حركت

در عبارتی كه مرحوم آخوند از " تعليقات " شيخ نقل كرده است ، شيخ‏

پاورقی : 1 - تعبير " أين " ها همانطور كه حاجی گفته است در اينجا تعبير درستی نيست . چون يك أين بيشتر وجود ندارد و خود شيخ در باب فلك به‏ حركت أينی قائل نيست و به حركت وضعی قائل است .