آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 72

اگر دو قضيه در موضوع و محمول و ساير جهات به استثنای كم و كيف با هم‏ وحدت داشته باشند و از نظر كم و كيف ، هم در كم اختلاف داشته باشند و هم در كيف ، يعنی هم در كليت و جزئيت اختلاف داشته باشند و هم در ايجاب و سلب ، اين دو قضيه ، " متناقضين " می‏باشند . مانند : " هر انسانی تعجب كننده است " و " بعضی انسانها تعجب كننده نيستند " . و اگر در كيف اختلاف داشته باشند ، يعنی يكی موجبه است و ديگری سالبه‏ ، و در كم يعنی كليت و جزئيت وحدت داشته باشند ، اين بر دو قسم است : يا هر دو كلی هستند و يا هر دو جزئی . اگر هر دو كلی هستند ، اين دو قضيه " متضادتين " خوانده می‏شوند مانند : " هر انسانی تعجب كننده است " و " هيچ انسانی تعجب كننده نيست‏ " . و اگر هر دو جزئی می‏باشند اين دو قضيه را " داخلتين

پاورقی : > نسبتشان از قبيل تباين است ، و اگر در موضوع فقط شركت داشته باشند مانند " انسان تعجب كننده است " و " انسان صنعتگر است " نسبت‏ ميان آنها " تساوی " است و می‏توانيم آنها را " متماثلين " اصلاح كنيم‏ ، همچنانكه اگر فقط در محمول شركت داشته باشند ، مانند " انسان حيوانی‏ است پستاندار " و " اسب حيوانی است پستاندار " [ نسبت ] ميان آنها " تشابه " است و می‏توانيم آنها را به نام " متشابهين " بخوانيم . ولی منطقيين در مناسبات قضايا توجهی به اين موارد كه دو قضيه در يك‏ جزء اشتراك دارند يا در هيچ جزء اشتراك ندارند ننموده‏اند . توجه‏ منطقيين در مناسبات قضايا تنها به اينجاست كه دو قضيه هم در موضوع‏ اشتراك دارند و هم در محمول و اختلافشان يا در " كم " است يعنی كليت‏ و جزئيت ، و يا در " كيفيت " يعنی ايجاب و سلب ، و يا هر دو . اينگونه قضايا را متقابلين می‏خوانند . متقابلين به نوبه خود بر چند گونه‏اند : يا متناقضين‏اند ، يا متضادين ، يا متداخلين و يا داخلين تحت‏ التضاد .