حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 280

نتوانسته به غزالی جواب دهد ، اين يك حقيقت است . ما بايد ببينيم از حرفهای مثل مرحوم آخوند جواب غزالی در می‏آيد يا نه . پس روح اين بحث اين است كه زمان نمی‏تواند از نظر ابتدا انقطاع داشته‏ باشد . البته از نظر انتها هم نمی‏تواند انقطاع داشته باشد ، ولی فعلا بحث‏ روی ابتدای زمان است . زمان نمی‏تواند شروع داشته باشد . منتهی اين را به‏ اين تعبير می‏گويند كه بر زمان جز ذات باری كه علت زمان است هيچ چيز ديگری تقدم ندارد ، ذات باری يا عقول مجرده يا كلمات الله كه اينها هم‏ برمی‏گردند به شؤون باری . پس جز ذات باری و جز مجردات و شؤون ذات‏ باری هيچ چيزی بر زمان تقدم ندارد ، ولی تقدم آنها هم تقدم زمانی نيست . چون آنها زمانی نيستند .

توضيح درباره عنوان اين فصل

اولا اين مطلب را چرا با اين تعبير ذكر كرده‏اند ؟ علتش اين است كه‏ متكلمين ( نه غزالی چون غزالی حرف مخصوصی دارد ) حدوث زمانی عالم را اين طور بيان كرده‏اند كه عالم حادث است زمانا . بعد گفته‏اند معنی حدوث‏ زمانی چيست ؟ حدوث زمانی يعنی تقدم عدم شی‏ء بر وجودش . ما كه می‏گوئيم‏ فلان شی‏ء زمانا حادث است يعنی عدمش بر وجودش تقدم دارد ، از همين نوع‏ تقدمی كه بحثش را كرديم كه متقدم با متأخر غير قابل اجتماع هستند . مثلا وقتی می‏گوئيم زيد حادث زمانی است يعنی وجود زيد مسبوق به عدم زيد در زمان پيشين است . پس يك عدم متقدمی بايد قائل باشيم . در مثل زيد كه‏ جزئی از عالم است تقدم عدم زيد بر وجود زيد آنهم تقدم زمانی ( يعنی‏ تقدمی كه لا يجتمع المتقدم مع المتأخر ) قابل فرض است . چرا ؟ چون قبل‏ از وجود زيد ، زمان وجود داشته است ، و در آن زمان اشيای ديگر وجود داشته‏اند . ما از وجود آن زمان و آن اشيای ديگر عدم زيد را انتزاع می‏كنيم‏ . پس می‏گوئيم عدم زيد تقدم دارد بر وجود زيد . ولی اين تقدم عدم زيد بر وجود زيد به تبع اين است كه زمان و زمانياتی قبل از زيد وجود دارد .