گفتارهاي معنوي - صفحه : 309

مخصوصا در ادبيات اسلامی كه مااز آن اطلاع داريم چه در چهره عربی وچه در چهره فارسی كه در اين زمينه مطالب زيادی موجود است . در قرون اخير با پيشرفت عظيمی كه علم كرد ، انسانيت از آن مقام‏ قداستی كه بشر سابق برای آن قائل بود ، يك مرتبه سقوط كرد ، سقوط بسيار بسيار خرد كننده‏ای . چون يك موجود هر قدر بالاتر رفته باشد وقتی سقوط كند ، قهرا سقوطش خرد كننده‏تر است . انسان درست به يك مقام نيمه خدائی‏ رسيده بود . چقدر در ادبيات خودمان از اين مقام نيمه خدائی انسان سخن‏ رفته است :

طاير گلشن قدس چه دهم شرح فراق
كه در اين دايره حادثه چون افتادم

و حافظ می‏گويد : ترا ز كنگره عرش می‏زنند صفير ندانمت كه در اين دامگه چه افتاده‏ است در دو سه قرن اخير ، انسان از اين مقام شامخ و عالی كه خود برای خود فرض كرده بود ، يك مرتبه سقوط كرد ، سقوط بسيار خرد كننده‏ای اولين‏ اكتشافاتی كه بشر كرد مسئله هيأت عالم بود كه آنچه كه سابق درباره زمين‏ فكر می‏كرد و زمين را مركز جهان می‏دانست و افلاك و ستارگان را سيار به‏ دور زمين ، يك مرتبه عوض شد و زمين به بصورت ستاره كوچكی در آمد كه‏ گرد خورشيد بايد بچرخد و تازه خود خورشيد اهميت زيادی در جهان ستارگان‏ ندارد . آنوقت اينكه انسان مركز دايره امكان و هدف خلقت است ، سخت‏ مورد ترديد و انكار واقع شد و ديگر كسی جرئت نكرد از اين حرفها بگويد : ای