آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 89

اما يك سلسله شرايط ديگر هست كه آن شرايط " شرايط صحيح حركت كردن‏ فكر " است يعنی بدون اين شرايط هم ممكن است ذهن حركت فكری انجام دهد ، ولی غلط انجام می‏دهد و غلط نتيجه‏گيری می‏كند . منطق اين شرايط را بيان‏ می‏كند كه ذهن در حين حركت فكری به غلط و اشتباه نيفتد ( 1 ) .

پاورقی : ( 1 ) اينجا جای يك پرسش هست و آن اين است كه بنابر آنچه گذشت ، كسب معلومات ما يا از طريق مشاهده مستقيم است يا از طريق تفكر ، و تفكر يا از نوع قياس است و يا تمثيل و يا استقراء ، پس تكليف تجربه‏ چه می‏شود ؟ تجربه داخل در كداميك از اينها است ؟ پاسخ اين است كه‏ تجربه از نوع تفكر قياسی است به كمك مشاهده . ولی قياسی كه آنجا تشكيل‏ می‏شود همانطوری كه اكابر منطقيين گفته‏اند قياسی خفی است كه اذهان خود بخود انجام می‏دهند و ما در فرصتی ديگر درباره آن بحث خواهيم كرد . كسانی‏ از نويسندگان جديد كه پنداشته‏اند تجربه از نوع استقراء است اشتباه‏ كرده‏اند .