حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 100

است . اين بود برهان اول بر اينكه حركت نيازمند به محرك است ( 1 ) . برهان دوم : برهان دوم كه می‏توان به اعتباری آنرا همان برهان اول‏ دانست و به عبارت و اعتبار ديگر برهان مستقلی محسوب كرد ، بدين ترتيب‏ است كه به بداهت عقل محال است كه مفيض عين مستفيض باشد ، يعنی‏ مستفيض من نفسه باشد . يعنی شی‏ء نمی تواند از همان جهت مفيض بودن‏ مستفيض باشد و به عبارت ديگر فاقد شی‏ء معطی آن نتواند شد ، متحرك نيز از آن جهت كه حركت را قبول می‏كند ، يعنی " ندارد " ، فاقد و مستفيض‏ است ، و محرك كه حركت را می‏دهد ، يعنی " دارد " و مفيض است . محرك كمالی را ولو به شكل حركت هم نباشد داراست كه اين كمال را به‏ متحرك به صورت حركت افاضه می‏نمايد ، اگر قبول كرديم كه حركت كمال‏ است اگر چه كمال اول ، و اينكه معطی كمال محال است فاقد همان كمال باشد ولو به نحو اعلی و شكل ديگر ، قهرا بايد بپذيريم كه متحرك

پاورقی : 1 - در اينجا اين نكته ناگفته نماند كه صدرالمتألهين در تعريف حركت‏ می‏گويد : " الحركة فعل او كمال . . . " . علامه طباطبائی درحاشيه‏ می‏فرمايند در تعريف حركت ( از طرف جمهور حكمای اسلامی ) فقط كمال آورده‏ می‏شود و علت اينكه صدرالمتألهين كلمه " فعل " را نيز آورده ، چيست ؟ آيا مقصود اين است كه اگر حركت را به فاعل نسبت بدهيم از مقوله ان‏ يفعل می‏شود همچنانكه با انتساب آن به قابل از مقوله ان ينفعل می‏گردد ؟ اين اشكال و پاسخ تمهيدی است برای برهانی كه ايشان بعدا ذكر می‏كنند آنگاه خود آقای طباطبائی ادامه می‏دهند كه اين مطلب چند ايراد دارد ، اولا يك چيز به دو اعتبار در دو مقوله قرار می‏گيرد و ثانيا حركت همانطور كه‏ خود مرحوم آخوند گفته است داخل هيچ مقوله ای نيست ، حركت از تقسيمات‏ و شئون وجود است و همانطور كه وجود ، با لذات داخل هيچ مقوله ای نيست‏ ، حركت هم همين طور است . بنابراين چون خود ملاصدرا اين مطلب را كه‏ حركت از شئون وجود است به ديگران آموخته ، لفظ " فعل " در تعريف‏ حركت احتمالا فعل در مقابل قوه است ، و مقصود از فعل اول ، نسبت به فعل‏ ثانی است و خود آخوند فعل در مقابل قوه را با كمال در مقابل نقص مساوی‏ می‏داند ، اگر مقصود آخوند فعل در مقابل قوه باشد ، اين ايراد كه حركت را داخل مقوله ان يفعل می‏داند وارد نيست .