درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 167

به آن غايت سبب ذاتی و نسبت بغايت عرضی سبب اتفاقی خواهد بود و اگر نرسد نسبت به غايت عرضی سبب اتفاقی است و نسبت به غايت ذاتی خود سببيتش باطل می‏شود چنانكه می‏گويند دوا خورد كه مسهل شود و مسهل نشد . پس دوا خوردنش باطل گرديد و غايت عرضی نسبت بعلت اتفاقی خواهد بود . گاهی هم گمان می‏رود بعضی امور بدون غايت و بر سبيل عبث واقع می‏شود و حال آنكه اتفاقی هم نيست مانند اينكه بعضی اشخاص با ريش خود بازی‏ می‏كنند و مانند آن و ليكن حقيقت اين امر را در فلسفه اولی توضيح خواهيم‏ داد .

فرق ميان بخت و اتفاق

اتفاق در اصطلاح ما اعم از بخت است يعنی هر بختی اتفاق است اما هر اتفاقی بخت نيست و بخت امری را می‏گويند كه نتيجه آن مهم باشد و مبدأ آنهم اراده شخص صاحب اختيار عاقل بالغ باشد و الا بخت گفته نمی‏شود . مثلا هر گاه چوبی نصفش به مسجد و نصف ديگرش به مستراح مصرف شود چون آن‏ شرايط در او جمع نيست نمی‏گويند نيمی از آن چوب خوش بخت بود و نيمی‏ بدبخت ، و اگر بگويند بر سبيل مجاز است . اما آنچه مبدأ طبيعی دارد آنرا به بخت نسبت نداده می‏گويند بخودی خود واقع شد ، مگر اينكه به مبدأ ديگری كه ارادی باشد سنجيده شود . چه ، امور اتفاقی تصادماتيست كه ميان دو چيز يا چند چيز واقع شود ، و در هر تصادمی‏ يا هر دو شی‏ء متحركند يا يكی ساكن و ديگری متحرك به سوی اوست . چه ، اگر هر دو ساكن باشند با حالت غير مصادمه كه داشتند مصادمه نمی‏كنند . پس ممكن است دو حركت از دو مبدأ اتفاق افتد ، يكی طبيعی ، ديگری ارادی‏ ، و در غايت واحدی تصادم كنند كه آن غايت نسبت به مبدأ ارادی خير يا شر مهمی باشد .