شرح منظومه2 - صفحه : 187

طبق اين نظريه ، جسم كه خود قابل طول و عرض و عمق است از چيزهائی‏ فراهم شده كه فاقد طول و عرض و عمق می‏باشند ، به عبارت ديگر از لا جسم ( ولی لاجسمی كه قابل اشاره حسيه هست ) جسم به وجود آمده است .

مع انتهائها لدی الجمهور
او لا لدی النظام فی المشهور

با قول به اينكه آن اجزاء متناهی می‏باشند - به عقيده جمهور متكلمين - يا متناهی نمی‏باشند - طبق عقيده نظام - آنچنان كه اين رای از او مشهور است شرح : متكلمين كه جسم را مركب از اجزاء لا يتجزی می‏دانند ، معمولا آن‏ اجزاء را محدود و متناهی می‏دانند . يعنی مثلا می‏گويند كه يك سانتی متر مكعب آب از عدد بسياری از اجزاء درست شده است ولی آن عدد محدود است‏ و يك عدد معين است و بنابر اين دو سانتی متر مكعب آب از اجزائی تشكيل‏ شده است كه از نظر عدد دو برابر اجزائی است كه در يك سانتی متر مكعب‏ وجود دارد . ولی به نظام كه يكی از متكلمين زبر دست و شاگرد هشام بن الحكم است‏ نسبت داده شده كه گفته است همواره اجزائی كه يك جسم را تشكيل می‏دهند نامتناهی می‏باشند . هر چند نمی‏توان اين نسبت را صد درصد جدی تلقی كرد . 2 - قول دوم آن است كه جسم طبيعی مركب است از مجموعه ای از ذرات‏ كوچك غير قابل شكست ، يعنی آن ذرات عملا قابل تقسيم نمی‏باشند ولی دارای‏ طول و عرض و عمق می‏باشند و به عبارت ديگر خود آن ذرات جسمند نه لاجسم . آن ذرات چون جسمهای كوچكی هستند كه دارای اين طرف و آن طرف ، و پشت‏ ورو ، و سطح و داخل می‏باشند . به عبارت ديگر آن ذرات از نظر ذهنی و رياضی قابل تقسيم می‏باشند ولی از نظر عملی و خارجی تقسيم ناپذيرند . يعنی‏ محال است كه شكسته يا