فلسفه تاريخ1 - صفحه : 39

طور كلی اشتباه كرده است چنين چيزی ممكن نيست آنها كه از جنبه الهی‏ می‏خواهند توجيه كنند می‏خواهند بگويند كه خداوند متعال هرگز نظام عالم را اينطور قرار نداده كه يك وقت در يك مسأله همه افراد بشر اشتباه كنند سخن هگل درباب " روح زمان " چنين سخنی است ، منتها او می‏گويد روح‏ زمان متكامل است همچنين او ذهن و عين را يكی می‏داند ، يعنی ذهن و عين را دو وجهه از يك حقيقت به شمار می‏آورد اختلاف زيادی ميان ذهن و عين قائل‏ نيست " افكار اشتباه نمی‏كنند " يا " زمان در وجود عينی‏اش اشتباه‏ نمی‏كند " هر دو از نظر او تقريبا يك چيز است ، منتها او سخنی دارد و آن اينكه در مسأله نوابغ بعضی از افراد را مظهر روح زمان می‏داند ، و اين‏ كه می‏گويند ديكتاتوری را توجيه كرده به اين دليل است ، و در عين حال‏ نظريه نژاد هم تأييد می‏شود : در ميان نژادها بعضی نژادها هستند كه روح‏ زمان ، آنها را برای تكامل صالح می‏داند ، و معتقد شده كه نژاد ژرمن چنين‏ نژادی است ، و باز در اين نژاد بعضی افراد هستند كه مركز تجلی روح زمان‏ هستند و او امپراطور آلمان را چنين شخصی می‏داند . اين نظريه البته اينطور كه او می‏گويد ، قابل قبول نيست ولی اصل نظريه‏ [ قابل بحث است . ] گويا در يكی از جلسات گذشته نيز در اين باره بحث‏ كرديم كه اصلا ما در چه صورتی می‏توانيم برای تاريخ ضابطه و قاعده قائل‏ باشيم و آن را تصادف به همان معنا كه عرض كرديم ندانيم ؟ ظاهرا مطلبی‏ گفتم كه اكنون بايد متممی برايش عرض كنم گفتيم اگر ما در ميان اجزاء جامعه هيچ نوع وحدت و همبستگی قائل نباشيم ، يعنی جامعه را مجموع عوامل‏ مختلف و متفرقی بدانيم كه هيچ وابستگی ميان اين عوامل نيست مثل اجتماعی‏ كه عده زيادی از مردم در صحرا پديد می‏آورند ، يكی از اين طرف می‏رود يكی‏ از آن طرف فقط اراده های فردی حاكم است ، البته در اين بين ها هم ممكن‏ است كه اراده يك فرد وضع همه افراد را عوض كند ، مثلا [ در مثال مذكور ] اگر فردی در يك جا حريقی ايجاد كند ، تمام آن وضع تغيير می‏كند .