فلسفه تاريخ2 - صفحه : 150

2 ماديگرايی تاريخی تعديل ماركس و انگلس در نظريه جبر اقتصادی عنوان بخش دوم اين بود : " حتميت اقتصادی به شكل مطلق آن " . اين‏ همان مطلبی است كه شايد در جلسه پيش هم بحث شد كه ماركس در ابتدا اين‏ اصالت اقتصاد و جبر اقتصادی را به شكل افراطی‏تر مطرح كرد . همان كلمه [ (زيربنا " را كه به كار برد به اين معنا بود كه اصلا تنها علت و اساس‏ اقتصاد است و همه چيز ديگر طفيلی محض . ولی بعدها خودش با انگلس‏ تعديل يا تعديلاتی وارد آورد و حتی انگلس اعتراف می‏كند كه ما در ابتدا مقداری در اين مساله تند رفتيم . عبارتهايش را خواهيم خواند . بعد می‏گويد دو تعديل در اين تز وارد شد ، يكی در شكل ارائه آن و يكی در محتوای آن . شكل ارائه ، يعنی طرز بيان ، مطرح نيست و مساله مهمی نيست‏ . تعديل در محتوا ، به اين معنا كه باز از يك اصل ديگر ديالكتيكی‏ استفاده كردند كه همان " اصل تاثير متقابل " بود . اصل تاثير متقابل‏ درواقع اين است كه هيچ چيزی علت محض نيست و هيچ‏چيزی هم معلول محض‏ نيست . هر علتی در معلول خودش اثر می‏گذارد ، معلول هم در علت اثر می‏گذارد ، يعنی هر علتی علت است برای معلول خودش و معلول است برای [ معلول ] خودش . هر علتی از معلول خودش اثر می‏پذيرد ، چنين چيزی . از همين اصل استفاده كردند ، گفتند اگرچه اقتصاد زيربناست