درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 311

اين كه وقتی موجودی خودش برای خودش حاضر باشد ، بايد خودش از خودش‏ آگاه باشد ، و اگر چيز ديگری برای او حاضر باشد ، بايد به او آگاه باشد . اين است كه اينها معتقدند كه منشأ جهل و ناآگاهی ماده و علائق ماده است‏ . وقتی ما ثابت كرديم كه ذات واجب‏الوجود بری از ماده و علائق ماده است‏ ، يعنی مجرد است ، لازمه تجرد اين است كه او عقل محض باشد ، يعنی‏ خودآگاه باشد . گفتيم كه اينها اين قاعده را به اين صورت ذكر می‏كنند ، كه به صورت دو قاعده معكوس يكديگر است . يكی اينكه : " كل عاقل مجرد . " و ديگر اينكه : " كل مجرد عاقل . " در آنجا كه اول موجودی را پيدا كرده‏اند عاقل به ذات خودش است ، به اين مطلب رسيده‏اند كه " كل عاقل‏ مجرد " از عاقل بودن ذات خودش مجرد بودنش را كشف می‏كنند ، كه اين‏ قاعده در مورد نفس انسان می‏آيد . آنچه كه اول در نفس انسان درك می‏شود اين است كه عاقل ذات خودش است . چون عاقل ذات خودش است ، پس مجرد است .

حضور ذاتنا لذاتنا لدی
ادراك ذاتنا يری التجردا ( 1 )

و اگر در يك موجودی اول تجردش را اثبات كرديم ، از تجردش عاقل‏ بودنش را اثبات می‏كنيم . مثل در مورد ذات واجب‏الوجود ، كه اول ذاتش‏ اثبات می‏شود ، بعد تجردش اثبات می‏شود ، از اثبات تجرد ذات ، اثبات‏ می‏شود كه ذات عاقل خودش است . پس اين مطلبی را كه در اينجا مختصر گفتند و من يك مقدار بيشتر توضيح‏ دادم ، اين بود كه واجب‏الوجود از آن جهت عقل محض است كه مادی نيست ، مجرد است از ماده و علائق ماده ، و از آن مبرا است .

پاورقی : 1 - [ شرح منظومه ، طبيعيات ، الفريده السادسة ، غرر فی ذكرالادله علی‏ تجردالنفس الناطقة ] .