حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 168

واقعی دارند بدون اينكه نيازی باشد از ماده خارجی تغذيه بكنند . اين‏ معنای تخلخل و تكاثف حقيقی است . پس در اينجا ، نقل و انتقال‏هائی كه در مورد نمو و ذبول لازم است ، لازم‏ نيست . ولی يك چيز ديگر هست ، اجسام به خودی خود كه تخلخل و تكاثف‏ پيدا نمی‏كنند ، يك علتی بايد در خارج وجود داشته باشد كه منشأ تخلخل يا تكاثف بشود . قدما معتقد بودند كه حرارت و برودت منشأ تخلخل و تكاثف‏ می‏شود . همين حرفی كه امروزه می‏گويند كه مثلا آهن در اثر حرارت انبساط پيدا می‏كند و در اثر برودت انقباض پيدا می‏كند ، ولی امروزه اينها را تخلخل و تكاثف حقيقی نمی‏دانند ، بلكه معتقدند كه در ميان ذرات آهن خلل‏ و فرجهائی وجود دارد كه در اثر حرارت بر حجم آنها افزوده و يا از آنها كاسته می‏شود . قدما معتقد بودند كه در اثر حرارت و برودت ، بدون اينكه خلل و فرجی‏ در كار باشد بر حجم خود شی‏ء حقيقتا افزوده می‏شود ، و انبساطی واقعی و يا انقباض واقعی پيدا می‏شود . پس ، اگر چه خود تخلخل احتياج به تغذيه از خارج ندارد كه به او منتقل شود ، ولی ناچار بايد يك علت خارجی به آن‏ نزديك بشود ، مثلا علت مبرده‏ای يا مسخنه‏ای به آن نزديك بشود ، تا در آن‏ تخلخل يا تكاثف ايجاد كند . پس بايد نقل و انتقالی در ناحيه علت رخ‏ بدهد ، در حالی كه در نمو و ذبول نقل و انتقال در ناحيه ماده غذايی بايد رخ بدهد . اگر فرض بكنيم كه عالم ساكن بشود و قدرت نقل و انتقالها و حركتهای أينی سلب بشود ، تخلخل و تكاثفی هم در كار نخواهد بود ، چون‏ هميشه علت تخلخل يك امر حادثی است ، يعنی مثلا حرارت از آهن دور بوده‏ و بعد به آن نزديك شده و سبب انبساط گشته است . بنابراين معلوم شد كه تمام حركات كميه متوقف بر يك سلسله حركات‏ آينيه و انتقاليه است .