جامعه و تاريخ - صفحه : 247

محرك تاريخ تضاد زيربنا و روبنا يا تضاد دو وجهه زيربنا ( ابزار توليد و روابط توليدی ) است ، مسأله به صورت صحيح طرح می‏شود . شك نيست كه‏ مقصود اصلی طرح كننده مسأله فوق به صورت فوق ( اقتصاد محرك تاريخ است‏ ) همين است كه علت اصلی همه حركتها تضادهای درونی است و تضاد درونی‏ ميان ابزار توليد و روابط توليد محرك تاريخ است . اما سخن ما در خوب و صحيح طرح كردن است نه در اينكه مقصود و مافی‏الضمير طرح كنندگان چه بوده‏ است . نظريه قهرمانان ، اعم از اينكه درست باشد يا نادرست ، مستقيما به‏ فلسفه تاريخ يعنی به عامل محرك تاريخ مربوط می‏شود . عليهذا تا اينجا درباره نيروی محرك تاريخ ، دو نظريه به دست آورديم : يكی نظريه قهرمانان كه تاريخ را مخلوق افراد می‏داند ، و در حقيقت ، اين نظريه مدعی است كه اكثريت قريب به اتفاق افراد جامعه فاقد ابتكار و قدرت پيشروی و پيشتازی‏اند . چنانچه افراد جامعه همه از اين دست باشند هرگز كوچكترين تحولی در جامعه پديد نمی‏آيد . ولی يك اقليت با نبوغی‏ خدادادی كه در جامعه پديد می‏آيند ابتكار می‏كنند و طرح می‏ريزند و تصميم‏ می‏گيرند و سخت مقاومت می‏كنند و مردم عادی را در پی خود می‏كشانند و به‏ اين وسيله دگرگونی به وجود می‏آورند . شخصيت اين قهرمانان صرفا معلول‏ جريانهای طبيعی و موروثی استثنايی است ، شرايط اجتماعی و نيازهای مادی‏ جامعه نقشی در آفرينش اين شخصيتها ندارد . دوم نظريه تضاد ميان زيربنا و روبنای جامعه كه تعبير