درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 359

آن وقت روی اين حساب نمی‏توانيم علم را يك پديده خاص در مقابل ساير پديده‏ها بدانيم . آن يك مرتبه از كمال وجود است ، مرتبه است نه پديده‏ . ميان پديده و مرتبه فرق است . همين وجود مادی اگر به آن مرتبه از كمال‏ برسد تبديل می‏شود به موجود خودآگاه .

پيدايش مسأله علم حضوری و علم حصولی

[ از جمله مسائلی كه بايد تحقيق شود ] و اگر كسی فرصت آن را داشته‏ باشد كه به دنبال آن بگردد اين مسأله است كه تقسيم علم به علم حضوری و علم حصولی از چه موقع مطرح شده است . چنين بنظر می‏رسد اين مسأله از خيلی‏ پيشترها و شايد در دوره ارسطو مطرح نبوده است . آنها علم را بدون اينكه‏ به علم حضوری و علم حصولی تفكيك كنند بكار می‏بردند . ولی قدر مسلم اين‏ است كه در كلمات مثل بوعلی درباب علم شی‏ء به ذات خود و درباب علم‏ نفس به ذات خود و درباب علم باری به ذات خود مطرح است ، يعنی در اين‏ حد مطرح است كه اين نحوه علم به خود علم حضوری است . تا اين مقدار در كلمات بوعلی مطرح بوده است . ظاهرا اول كسی كه علم حضوری را به مراتب‏ ديگر علم هم تعميم داد ، شيخ اشراق بود . اين امر برای شناختن و شناساندن‏ ماهيت و واقعيت علم خيلی كمك كرده است ، به همان معنی كه عرض كردم‏ كه اصلا ماهيت ندارد . يعنی به اين مسأله كمك كرده است كه اصلا علم از چه سنخ است ، از سنخ وجود است يا

پاورقی : > استاد : عرض كردم كه برهان برخلافش نداريم . نمی‏شود گفت كه ابعاد منحصر است در همين سه بعد مكانی و يك بعد زمانی . ولی به غير از اين هم‏ هنوز بشر نرسيده است . حالا امروزيها حرفهائی می‏زنند كه بيشتر تعبيرات‏ شاعرانه‏ای است كه می‏كنند ، می‏گويند موجودات پنج بعدی ، شش بعدی ، تا دوازده بعدی . و يا از طرف ديگر بگوئيم دو بعدی و يك بعدی . ولی اين‏ ابعاد را اينها به اعتبار بعضی از عوارض اينجور فرض می‏كنند . هنوز روشن‏ نيست كه مثلا موجود شش بعدی داريم يا نداريم .