شرح منظومه2 - صفحه : 126

به يك راه عمده اشاره می‏كنيم . مقدمتا توضيح می‏دهيم كه فلاسفه وجود واجب الوجود و وحدت او و مجرد بودن او از ماده و صفات ثبوتيه و سلبيه او را يك جا و ضمن يك برهان‏ ذكر نمی‏كنند ، و البته امكان پذير نيست كه برهان واحد همه اينها را يك‏ جا در بر گيرد . براهين فلسفی مانند براهين رياضی مرحله به مرحله پيش‏ می‏رود . فلاسفه ، اول به طور اجمال اثبات می‏كنند كه واجب الوجود در جهان‏ هست و جهان خالی از واجب الوجود نيست ، در اين مرحله بيش از اين‏ اثبات نمی‏شود . اما اين كه واجب الوجود واحد

پاورقی : > مطلبی كه نه محسوس است و نه دليل دارد ، يعنی آنچه كه بديهی عقلی‏ ناميده می‏شود ، قابل قبول نيست . ما جواب اين مطلب را به طور مفصل و مشروح در پاورقی های جلد دوم " اصول فلسفه و روش رئاليسم " داده‏ايم و در اينجا تنها به يك بيان ساده‏ قناعت می‏كنيم و می‏گوئيم اينكه می‏گويند " هرمطلبی بايد يا محسوس باشد و يا دليل داشته باشد " خود مطلبی از مطالب است كه به حكم همان قاعده‏ ادعايی آقايان يا بايد محسوس باشد و يا بايد دليل داشته باشد . اما بدون‏ شك اين مطلب جزو محسوسات بشر نيست . نه از نوع مبصرات است و نه از نوع مسموعات و نه از نوع ملموسات و مشمومات و مذوقات . پس قهرا بايد دليلی داشته باشد اگر دليلی دارد پس آن دليل هم به حكم اين قاعده بايد يا محسوس باشد و يا دليل داشته باشد . عين اين مطلب تكرار می‏شود درباره‏ آن دليل و اگر هر دليلی ايجاب كند يك دليل ديگری را پس تمام دليل‏ها تبديل می‏شوند به مدعاها و در نتيجه ما به دليلی كه فی حد ذاته روشن باشد ( يعنی خود آن ديگر دليل نخواهد ) نخواهيم رسيد . پس هيچ دليلی نخواهيم‏ داشت و نتيجه اين است كه هيچ مطلبی در عالم دليل نخواهد داشته . و اما اگر در نهايت امر برسيم به دليلی كه فی حد ذاته دليل باشد يعنی به خودی‏ خود روشن باشد و نيازی به دليل ديگر نداشته باشد پس معلوم می‏شود در ميان‏ مفاهيم بشر مطلبی هست كه از فرط روشنی بی نياز از دليل است بنابر اين‏ اينكه گفته شده است هر مطلبی بايد محسوس باشد و يا دليل داشته باشد مطلب نادرستی است .