شرح منظومه1 - صفحه : 99

دخالتش قطعا بايد تقييدی باشد . زيرا عاقل بما هو عاقل اگر دخالت داشته‏ باشد بايد در انتزاع صفت و در اتصاف ذات به معقوليت دخالت داشته‏ باشد ، و اگر دخالتش تنها تعليلی باشد پس منافاتی نيست بين اينكه " معقول " بالذات و بنفسه و با قطع نظر از اينكه " عاقل " واسطه در عروض واقع شود ، معقول باشد ، و بين اينكه عاقليت و معقوليت متضايفين‏ هستند و معقول نمی‏تواند بدون اعتبار عاقليت متصف به معقوليت گردد . 5 - متضايفان متكافئان هستند قوه و فعلا ، و قابل انفكاك از يكديگر نيستند نه قوه و نه فعلا ، نه خارجا و نه عقلا . پس اگر فرض كنيم كه‏ معقوليت با قطع نظر از هر غيری حاصل باشد لازم می‏آيد كه عاقليت هم حاصل‏ باشد ، زيرا متضايفين محال است كه از يكديگر انفكاك پذير باشند ( 1 ) . اكنون آيا ممكن است كه ما دو واقعيت داشته باشيم مباين از يكديگر ، ولو به نحو بينونت وصفی ، كه هر كدام مصداق يكی از متضايفين باشد ؟ ! اگر معقوليت عين واقعيت يك شی‏ء ، و عاقليت عين وجود شی‏ء ديگر شد لازم‏ می‏آيد كه هر كدام مصداق جداگانه‏ای داشته باشند و دارای دو منشأ انتزاع‏ باشند و حال آنكه متضايفين از يك منشأ انتزاع می‏شوند و موقع اضافه و نسبت بين شيئين يكی است و بلكه يك نسبت بيشتر نيست كه تكرر می‏يابد ، حقيقت ابوت و بنوت دو اضافه نيست بلكه يك اضافه است كه مكرر شده‏ است .

پاورقی : 1 - می‏توان گفت قاعده كلی در متضايفين اين است كه هر گاه يكی از متضايفين عين واقعيتی شد يعنی از حاق ذات واقعيتی انتزاع شد نه به‏ اعتبار ضم ضميمه‏ای از واسطه در عروض يا واسطه در ثبوت ، آن متضايف‏ ديگر هم بايد عين همان واقعيت و از حاق ذات همان واقعيت انتزاع بشود و الا انفكاك يكی از متضايفين از ديگری لازم می‏آيد .