معاد - صفحه : 135

گاهی ما يك شی‏ء را به فاعلش تعريف می‏كنيم ( البته مواردش فرق می‏كند ، موارد سؤال فرق می‏كند و موارد جواب هم فرق می‏كند ) مثل اينكه كسی بپرسد اين چيست ؟ می‏گوييم اين اثر آقای طباطبايی است ، آن را تعريف [ می‏كنيم‏ ] بدون اينكه از محتوای اين كتاب چيزی گفته باشيم كه موضوع و محتوايش‏ چيست و بدون اينكه آن هدف و غرضی كه از تأليف اين كتاب بوده است‏ بيان كرده باشيم ، اين را فقط از راه فاعلش معرفی می‏كنيم ، كه البته‏ می‏گويند هيچيك از اين تعريفات به تنهايی كامل نيست ، نه تعريف به‏ علت فاعلی ، نه تعريف به علت غايی و نه تعريف به علت مادی و صوری ، هر كدام به تنهايی باشد كافی نيست . تعريف كامل آن است كه هم علل‏ داخليه يك شی‏ء را بيان كند و هم علل خارجيه ، فاعلش را بيان كند ، غايتش را هم بيان كند ، اجزای تشكيل دهنده‏اش را هم بيان كند .

تعريف ناپذير بودن خدا

اگر يك امری بسيط بود و اساسا جزء نداشت ، ما آن را ديگر نمی‏توانيم‏ به اجزائش تعريف كنيم ، همچنانكه اگر شيئی غايت نداشت ( يعنی برای‏ يك غايت ديگر به وجود نيامده بود يا حتی غايتش با فاعلش يكی بودن ) آن را از راه اثر و غايتش نمی‏توانيم تعريف كنيم ، و اگر [ يك شی‏ء ] تنها فاعل داشته باشد ، يگانه راهی كه ما می‏توانيم آن را تعريف كنيم اين‏ است كه آن را به فاعلش تعريف كنيم ، كه اگر يك شی‏ء فاعل نداشته باشد ، جزء هم نداشته باشد ، غايت هم نداشته باشد ، طبعا غير قابل تعريف‏ است و به همين دليل ما خدا را نمی‏توانيم تعريف كنيم ( يك تعريف واقعی‏ ، تعريفی كه به اصطلاح ذاتی باشد ) . ما خدا را از راه اثر ( 1 ) می‏توانيم‏ بشناسيم ولی خدا را نمی‏توانيم تعريف كنيم به آن معنا كه اشياء ديگر را تعريف می‏كنند ، چون خدا نه جزء دارد كه بگوييم خدا آن چيزی است كه از فلان شی‏ء و فلان شی‏ء به وجود آمده ، نه فاعل دارد كه بگوييم خدا آن چيزی‏ است كه آن را برای فلان هدف به وجود آورده‏اند ، و طبعا هيچيك از آن‏ چيزهايی كه در باب تعريف از آنها استفاده می‏شود ، در مورد خدا

پاورقی : . 1 اثر غير از غايت است .