مساله شناخت - صفحه : 102

جو را احساس می‏كند . اگر در تهران است ، تهران را احساس می‏كند ، اگر در لندن است لندن را احساس می‏كند ، اگر در تهران بزرگ شده و لندن‏ نرفته باشد محال است آنجا را ببيند ، اگر توكيو نرفته است توكيو را نمی‏بيند ، توكيو را می‏داند ولی نمی‏بيند ( 1 ) . اين چهار خصوصيت برای‏ مرحله شناخت حسی است .

شناخت عقلی و گستردگی آن

حال می‏خواهيم مسأله تعقل را بررسی كنيم كه شناخت تعقلی يعنی چه ؟ بدون شك همه اين را قبول داريم كه شناخت تعقلی انسان ، از ظواهر به‏ بواطن نفوذ می‏كند و روابط نامحسوس را درك می‏كند . توالی اشياء ، محسوس‏ است [ ولی ] عليت و معلوليت محسوس نيست و لهذا امپريستها قائل به‏ عليت و معلوليت نيستند . انسان حقايق را به صورت عام و كلی و قاعده و قانون می‏شناسند . چنانكه عرض كردم برای حيوان يا كودك - كه هنوز در مرحله احساس است - هيچ چيز به صورت قانون كلی و عام وجود ندارد . انسان به گذشته علم پيدا می‏كند ، گذشته را می‏داند بدون اينكه آن را ببيند و يا بشنود ( نگوييد خبرش را می‏شنويم ، خبر كه مربوط به زمان حاضر است . خود گذشته از نوع شنيدن نيست ) .

پاورقی : . 1 نگوئيد كه در تلويزيون می‏بيند ، تلويزيون كه عكس را به شما نشان‏ می‏دهد ، خود توكيو را عرض می‏كنم .