حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 339

و نظاير آن مثل تمدد اشياء به وسيله حرارت ، حركتهای كمی هستند . در حركتهای أينی و وضعی و كيفی می‏شود اين وضع و كيف را يك عرض خارجی‏ برای موضوع ، يعنی جسم تلقی كرد چون اينها واقعا يك وجود مباينی با محل‏ خودشان دارند ، ولی آيا كميت شی‏ء يك عارض خارجی است ؟ يا كميت عين‏ جسم است و اعتبارا با آن فرق می‏كند ؟ يعنی جسم به يك اعتبار ، جسم‏ تعليمی است و به اعتبار ديگر جسم طبيعی ، نه اينكه اينها حقيقتا فرق‏ داشته باشند ؟ حتما احتمال دوم درست است . بنابراين اين نظر كه از زمان شيخ تقريبا قطعی شده است ، حركت شی‏ء در كميت ، در واقع حركت در خودش است نه‏ حركت در عرضی از اعراض اينست كه برای امثال بوعلی كه منكر حركت‏ جوهريه هستند سخت اشكال به وجود آمده است ، و حركت در خود كه متحرك و متحرك فيه يكی باشد برای آنها قابل قبول نيست ، ولی برای مرحوم آخوند كه حركت جوهريه را قبول دارند و اثبات كرده اند چنين اشكالی مطرح نيست‏ ، چون در اين نظر همانطور كه می‏شود حركت عين متحرك باشد ، می‏شود عين‏ متحرك فيه هم باشد . پس ما در حركت مقداريه با اشكالی مواجه هستيم كه در حركتهای ديگر نيستيم . لذا فخر رازی برای حركت مقداريه حساب جداگانه ای باز كرده‏ است و می‏گويد : اين حرف كه در حركت ، جسم در هر آنی دارای نوعی است ، لازمه اش تتالی آنات است و تتالی آنات باطل است . ما گفتيم زمان يك كميت متصل است كه " آن " برای آن اعتبار می‏شود . اين آن آن متفرع بر زمان و امر اعتباری است و " آن " يك معنای ديگر دارد كه دروغ است و مطابق با واقع نيست و آن بمعنای ذرات كوچكی است‏ كه با كنار يكديگر قرار گرفتن آنها زمان به وجود می‏آيد ، اگر اين را قبول‏ بكنيم " زمان " می‏شود مجموعی از آنات نه مجموعی متصل و اين حرفی است‏ كه قبول ندارند و ادله زيادی بر امتناعش قائم شده است . فخر رازی‏ می‏گويد اگر حركت جوری باشد كه شما می‏گوييد لازمه حركت خروج فرد است از نوعی به نوعی آنا فانا و لازم می‏آيد