آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 220

علت مادی است ، و شكل ساختمان كه متناسب با مسكن است نه مثلا با انبار يا حمام يا مسجد ، علت صوری است . از نظر ارسطو هر پديده طبيعی ، مثلا يك سنگ ، يك گياه ، يك انسان هم‏ عينا دارای چهار علت مزبور هست . از جمله مسائل علت و معلول اين است كه علت در اصطلاح علماء طبيعی‏ يعنی در اصطلاح طبيعيات ، با علت در اصطلاح الهيات و علماء علم الهی‏ اندكی متفاوت است : از نظر علم الهی كه اكنون آن را به نام " فلسفه " می‏خوانيم علت عبارت است از وجود دهنده ، يعنی فلاسفه چيزی را علت چيز ديگر می‏خوانند كه آن چيز وجود دهنده چيز ديگر بوده باشد وگرنه آنرا علت‏ نمی‏خوانند و احيانا آنرا " معد " می‏خوانند . ولی علماء علوم طبيعی حتی‏ در موردی كه رابطه ميان دو چيز صرفا رابطه تحريك و تحرك است كلمه علت‏ اطلاق می‏كنند . علهذا در اصطلاح علماء طبيعی ، بنا علت خانه است زيرا بنا به وسيله يك سلسله نقل و انتقالها بالاخره منشأ ساختن يك خانه شده ، ولی‏ علماء علم الهی هرگز بنا را علت خانه نمی‏خوانند ، زيرا بنا به وجود آورنده خانه نيست ، بلكه مصالح خانه قبلا وجود داشته است و كار بنا فقط اين بوده كه به آنها سازمان داده است . همچنين پدر و مادر نسبت به‏ فرزند بر حسب اصطلاح علماء علوم طبيعی علت شمرده می‏شوند ولی بر حسب‏ اصطلاح فلسفه ، آنها " مقدمه " ، " معد " و " مجرا " ناميده می‏شوند ، علت شمرده نمی‏شوند .