نهضتهاي اسلامي در صد ساله اخير - صفحه : 41

مسلمانان واجب و لازم می‏شمرد و معتقد بود " رژيم سياسی " كه مثلا مشروطه‏ باشد يا چيز ديگر به تنهائی قادر نيست كه جلو استبداد را بگيرد ، هر رژيمی ممكن است شكل استبداد پيدا كند . در نهايت امر آنچه می‏تواند جلو استبداد را بگيرد ، شعور و آگاهی سياسی و اجتماعی مردم و نظارت آنها بر كار حاكم است . وقتی كه چنين شعور و چنين احساس و چنين آگاهی در توده‏ مردم پيدا شد ، آنوقت است كه اژدهای سياه استبداد در بند كشيده می‏شود . و البته اين بدان معنی نيست كه نبايد به رژيم كار داشت و رژيم هر گونه‏ بود ، بود . بلكه به معنی اينست كه رژيم خوب آنگاه مفيد است كه سطح‏ شعور سياسی مردم بالا رود . و لهذا كواكبی مانند سيد جمال ( و بر خلاف‏ عبده ) برای فعاليتهای سياسی و بالا بردن سطح شعور سياسی توده مسلمان‏ نسبت به ساير شئون اصلاحی زندگی آنها حق تقدم قائل بود و هم معتقد بود كه‏ شعور سياسی را با استمداد از شعور دينی آنها بايد بيدار كرد . كواكبی به‏ همبستگی دين و سياست سخت پايبند بود و مخصوصا دين اسلام را يك دين‏ سياسی می‏دانست و معتقد بود كه توحيد اسلام اگر درست فهميده شود و مردم‏ مفهوم حقيقی كلمه توحيد يعنی لا اله الا الله را درك كنند به استوارترين‏ سنگرهای ضد استبدادی دست می‏يابند كواكبی مانند دو سلف ارجمندش سيد جمال و عبده ، تكيه فراوانی بر روی‏ اصل توحيد از جنبه عملی و سياسی می‏كرد . او می‏گويد : معنی كلمه لا اله الا الله كه افضل ذكرها در اسلام شمرده شده و بنای اسلام بر آن نهاده شده ، اينست كه معبود به حقی جز خدای بزرگ نيست و معنی عبادت ، فروتنی و خضوع است . پس