تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 349

استاد : بحثی كه ايشان طرح كردند ، به مناسبت بحث اراده بود . ما در مسئله اراده فقط از جنبه تربيتی ، يعنی از اين نظر بحث كرديم كه جزء نيروها و استعدادهايی كه در انسان از نظر تربيت بايد پرورش پيدا بكند اراده است . مسئله اراده وقتی درباب تربيت طرح می‏شود از يك جنبه روی‏ آن بحث می‏شود ، و در جاهای ديگر از جنبه‏های ديگر طرح می‏شود . آنچه شما طرح كرديد ، از جنبه مسئله جبر و اختيار است كه الان نمی‏توانيم آن را طرح‏ كنيم كه اصلا معنی اختيار چيست ؟ حرف اول همين است كه خود اختيار چيست‏ ؟ ما اين را در جلد دوم اصول فلسفه طرح كرده‏ايم و در آنجا مسائل نوی طرح‏ نموده‏ايم كه در كلمات قدمای ما نبوده ، در كلمات امروزيها هم نديده‏ايم‏ . همچنين ملاك مسؤوليت چيست ؟ اين كه انسان مسؤول است ، انسان چه جور باشد می‏تواند مسؤول باشد و چه جور باشد نمی‏تواند مسؤول باشد ؟ بعد مسئله‏ وابستگی اراده مطرح می‏شود كه آيا واقعا وقتی انسان اراده می‏كند ، باز تحت تأثير جاذبه يك ميل است ، يا اينكه نقش اراده اين است كه در ميان ميلهای مختلف و متضاد يكی را برمی‏گزيند ، و حتی گاهی هيچ ميلی وجود ندارد ، عليرغم همه ميلها راهی را انتخاب می‏كند ، يعنی ميل وجود ندارد و فقط عقل حكم می‏كند . ما نگفتيم اراده از شؤون عقل است ، عرض كرديم‏ اراده وابسته به عقل است آن طور كه ميل وابسته به طبيعت است ، يعنی‏ ميل قوه مجريه طبيعت است ، اراده قوه مجريه عقل ، نه اينكه اراده عين‏ عقل باشد . اراده ، نيروی ديگری است در انسان . ای بسا صاحب عقل‏های‏ خيلی قوی و نيرومند كه اراده‏شان ضعيف است ، و ای بسا صاحب اراده‏های‏ بسيار قوی كه عقلشان