عدل الهي - صفحه : 313

ايران و تبعه غير ايران نمی‏گذارد . اگر ايرانی و افغانی از لحاظ شرايط مزاجی و محيطی و ساير شرايط طبيعی متساوی باشند محال است كه ميكروب‏ بيماری ، تبعيضی قائل شود و بگويد چون افغانی ، تبعه ايران نيست من با او كاری ندارم . اينجا حساب خلقت و طبيعت است نه حساب اجتماع و قراردادهای اجتماعی ، حساب ، حساب تكوين است نه حساب تقنين و تشريع . مقررات الهی از نظر پاداش و كيفر ، و سعادت و شقاوت افراد ، تابع‏ شرايط واقعی و تكوينی است . چنين نيست كه اگر كسی مدعی شود كه چون من‏ نامم در دفتر اسلام ثبت شده است و اسما مسلمانم پس بايد امتياز داشته‏ باشم ، از او پذيرفته گردد . اشتباه نشود ، سخن در مسائل مربوط به پاداش و كيفر ، و سعادت و شقاوت ، و در رفتار خداوند با بندگان است ، سخن در قوانين موضوعه اسلام‏ در زندگی اجتماعی مسلمين نيست . شك ندارد كه مقررات موضوعه اسلامی مانند همه قوانين موضوعه جهان يك‏ سلسله قوانين قراردادی است و يك سلسله شرايط قراردادی در آنها ملحوظ شده است و افراد بشر در اين قوانين كه مربوط به زندگی دنيوی آنها است‏ الزاما بايد از يك سلسله شرايط قراردادی پيروی كنند . ولی فعل خداوند و جريان مشيت الهی در نظام تكوين و از آنجمله سعادت‏ بخشيدن و به شقاوت كشيدن افراد ، و پاداش و كيفر دادن به آنها تابع‏