حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 101

خوب ، با اين بيان برهان مرحوم آخوند را بهتر می‏شود تقرير كرد و گفت‏ : وقتی كه همه اعراض تعينات وجود جوهر هستند ، امكان اينكه در جوهر هيچ‏ تغييری پيدا نشود و در مقام خودش ثابت باشد ، و فقط تعينها عوض بشوند ، نيست . و اين تنها بر اين فرض درست است كه تعين وجودی باشد كه‏ ضميمه جوهر شده باشد و الا تغيرات تعينات ، عين تغيرات جوهر است ، با اين تفاوت كه تغيرات جوهر سبب نمی‏شود كه ذات جوهر از بين برود ، ولی‏ ذات اين تعين می‏رود و ذات تعين ديگر به وجود می‏آيد . در اينجا مرحوم آخوند وارد بحث ديگری می‏شود ، دو مرتبه باز می‏رود سراغ‏ اشكال شيخ به حركت جوهريه و يك مقدار حرفهای شيخ را در باب بقاء موضوع‏ تكرار می‏كند و بعد وارد بحث زمان می‏شود و از براهين حركت جوهريه خارج‏ می‏شود ، ولی باز لابلای همان حرفها ، بعضی برهانها بر حركت جوهريه اقامه‏ می‏كند . بعضی برهانها هم در غير باب قوه و فعل و حركت ، در جاهای ديگر آمده است كه بعدا ذكر خواهيم كرد ، اينك اجمالی از آن :

اجمالی از براهين ديگر بر حركت جوهری

براهين ديگر ، بعضی متكی به اصلی است كه آن اصل خود ماهيت قوه و فعل‏ و ماهيت تغيير است و اين در كلمات خود مرحوم آخوند هست ، ولی‏ متأسفانه با اينكه توجه درستی به اين مطلب كرده ، آنطور كه بايد در اين‏ مورد داد سخن نداده است . آقای طباطبائی در حركت جوهريه هميشه نقطه‏ اتكائشان اين برهان است ، و كمتر به سه برهان ديگر تكيه می‏كنند . اجمال‏ اين برهان اينست : آنچه كه مسلم است اينست كه در طبيعت ، چه در جوهر و چه در عرض ، تغيير پيدا می‏شود و امثال شيخ منكر اين جهت نيستند ، ولی می‏گويند تغييرها به نحو كون و فساد است . يعنی يك جوهر ممكن است تغيير بكند به‏ نحوی كه ماهيتش عوض بشود ، صورتی از آن از بين برود و صورت جديدی‏ بيايد . آنها