تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 80

اول در دل انسان رفت تا آخر می‏ماند ، همانطور كه بغض اول هم كه در دل‏ آدمی آمد بيرون نمی‏رود . می‏گويند معاويه می‏گفت كاری می‏كنم كه بچه‏ها كه‏ بزرگ می‏شوند بغض علی بن ابی‏طالب در آنها پرورش يابد . يا در مثالهای‏ خود می‏گوئيم : "

با شير اندرون شد و با جان بدر رود

" . هر چه كه با شير به جان انسان وارد شود فقط با مردن بيرون می‏رود . روی اين اساس ، گويا در قدمای علمای اخلاق ، ترديدی در اين جهت نبوده كه‏ صفات و ملكات فاضله را بايد به صورت نوعی عادت درآورد ، و عادت ، ساختن است و پرورش نيست . پرورش ، رشد استعداد " موجود " است ، " عادت " اين است كه ما هر حالتی دلمان بخواهد به او می‏دهيم ، او به‏ منزله ماده شل و قابل انعطاف و شكل‏پذيری است كه هر شكلی به آن بدهيم‏ می‏پذيرد . از اين نظر انسان موجودی قابل ساختن است و اكثر اخلاقيات‏ اموری ساختنی است و بايد عادت شود و اموری نيست كه ريشه‏اش در انسان‏ وجود داشته باشد . مثلا شجاعت . ممكن است كسی را طوری تربيت كنيم كه‏ شجاع از آب درآيد ، يا طوری تربيت كنيم كه شجاع از آب درنيايد . ممكن‏ است كسی را عادت دهيم ملكه عفت در او به وجود آيد ، و ممكن است آدم‏ غير عفيف و هوسرانی بار آوريم . پس طبق اين بيان می‏توان گفت : اگر بگوييم كه تربيت صرفا عبارت از پرورش است نه ساختن انسانها ، صحيح‏ نيست . قسمت اعظم تربيت ، ساختن انسانها به طور دلخواه است ، لذا هر فرهنگی ملت خودش را آنطور كه دلخواه اوست می‏سازد ، هيئت حاكمه يك‏ ملت و هر كه بر او حكومت كند ملت خود را آنطور كه بخواهد می‏سازد .