سيري در نهج البلاغه - صفحه : 291

منكر هر نوع تعين و رنگ و شكل برای انسان بشود و هر تقيدی ( ولو تقيد به‏ مدار و راه خاص ) را بر ضد انسانيت انسان می‏داند و تنها بر آزادی و بی‏قيدی و تمرد و عصيان تكيه می‏كند ، ايراد گرفته‏اند كه لازمه اين فلسفه ، هرج و مرج اخلاقی و بی‏تعهد ی و نفی هر گونه مسؤوليت است .

آيا تكامل از خود بی خود شدن است ؟

اكنون می‏توانيم به سخن اول خود برگرديم آيا حركت و تكامل مستلزم از خود بی‏خود شدن است ؟ آيا هر موجودی يا بايد خودش خودش بماند و يا بايد راه تكامل پيش گيرد ؟ پس انسان يا بايد انسان بماند و يا متحول و متكامل گردد و تبديل به غير انسان گردد ؟ پاسخ اينست كه حركت و تكامل واقعی يعنی حركت شی‏ء به سوی غايت و كمال طبيعی خود ، و به تعبير ديگر حركت از راه مستقيم طبيعت و خلقت به‏ هيچوجه مستلزم اين نيست كه خود واقعی آن موجود تبديل به خود ديگر گردد . آنچه خود واقعی يك موجود را تشكيل می‏دهد " وجود " او است نه‏ ماهيتش ، تغيير ماهيت و نوعيت به هيچ وجه مستلزم تبديل خود به ناخود نيست ، صدرالمتالهين كه قهرمان اين مساله است تصريح می‏كند كه انسان‏ نوعيت مشخص ندارد و مدعی است كه هر موجود متكامل ، در مراتب تكامل ، " انواع " است نه نوع ، رابطه يك وجود ناقص با غايت و كمال طبيعی‏ خود ، رابطه يك