اصول فلسفه و روش رئاليسم1 - صفحه : 104

شخص اشكال كننده بيشتر می‏پسندد ، ما در مورد ادراك خط و سطح و جسم‏ می‏پنداريم چيزهايی بی‏خواص ماده موجود شده‏اند يعنی در ظرف پندار ما چيزهايی بی‏خواص ماده موجود شده‏اند و اين چيزها موجودند زيرا خطا و صواب‏ و پندار و حقيقت ، مفاهيمی هستند نسبی و قياسی ، پندارهای ما هنگامی كه‏ با خارج سنجيده شود پندار و پوچ است وگرنه حقيقتی است از حقايق . اين سخن را كه در مورد محسوسات با حواس ظاهره گفتيم ، در مورد خواص‏ روحی مانند اراده و كراهت و حب و بغض و علم و تصديق ( وجدانيات به‏ اصطلاح منطق ) نيز صادق و قابل تطبيق است زيرا ما اين پديده‏ها را آشكار و بی‏ترديد در خودمان مشاهده می‏نماييم در حالی كه خواص عمومی ماده را از قبيل انقسام و

پاورقی : > گروهی از فلاسفه اروپا كه آنها را " عقليون " می‏گويند ( كسانی كه به‏ پاره‏ای از تصورات ناشی از فطرت و غير منتهی به حس معتقدند ) منشأ اين‏ تصورات را فقط عقل می‏دانند . اين گروه می‏گويند چون نقطه ( شی‏ء بدون بعد ) و خط ( شی‏ء يك بعدی ) و سطح ( شی‏ء دو بعدی ) در خارج وجود ندارد و آنچه وجود دارد اشياء سه بعدی يعنی اجسام است ، پس منشأ اين تصورات‏ نمی‏تواند احساس باشد زيرا احساس فرع آن است كه " محسوس " وجود خارجی داشته باشد ، پس اين تصورات مستقيما از قوه عقلانی ناشی شده است. گروه ديگر كه آنها را " حسيون " می‏گويند ( كسانی كه تمام ادراكات و تصورات را منتهی به حس می‏دانند ) معتقدند كه منشأ تصورات رياضی نيز ادراكات حسی خارجی است ، می‏گويند تصور نقطه و خط و سطح و دايره و غيره‏ نيز از ديدن اشيائی در طبيعت برای ذهن حاصل شده است ، لكن آن اموری كه‏ ابتدائا منشأ تصور اين مفاهيم هستند مصداق دقيق و واقعی نيستند بلكه آنها نمونه ناقصی برای ذهن هستند و ذهن پس از ادراك آنها با قدرت فعاله خود كامل آن نمونه‏ها را می‏سازد ، مثلا ديدن اشيائی مانند سر سوزن ، نمونه شده‏ است كه ذهن تصور نقطه حقيقی را اختراع نمايد ، و ديدن چيزهای باريكی‏ مانند نخ نازك و چيزهای مدوری مانند ماه شب چهارده ، برای ذهن نمونه‏ واقع شده كه تصور خط و دايره را به معنای هندسی آنها ابداع نمايد . هر چند عقيده عقليون داير بر اينكه تصورات مفاهيم هندسی هيچ‏گونه‏ استنادی به احساس ندارد صحيح نيست و دليلی هم كه اقامه كرده‏اند و در بالا ذكر شد ناتمام است ( چنانكه در فلسفه درباب نسبت مقدار به جسم‏ ثابت شده ) لكن اين اندازه مورد >