حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 47

كه عرض وجود قائم با لذات ندارد ولی آيا اين نوع وجود نداشتن مطلق وجود نداشتن حتی وجود عرضی را هم برايش نفی خواهد كرد ؟ مسلما نه . زيرا كه‏ به اين معنا حتی واجب را هم می‏توان گفت كه مثلا وجود امكانی ندارد . پس‏ با اين حساب بايد در مورد وجود داشتن حركت قطعيه هم ابتدا نوع وجودی را كه می‏خواهيم برايش اثبات يا نفی كنيم معين نموده آنگاه به رد و اثبات‏ بپردازيم . شما می‏گوئيد حركت به عنوان يك امر متصل در خارج وجود ندارد ، ولی اين‏ امر متصل را برايش دو نحو وجود می‏توان تصور كرد ، يكی نظير خطی كه با نوك مداد بر روی كاغذ می‏كشيم ، اين خط تدريجا حادث ولی بعد از حدوث‏ مجموعا باقی می‏ماند . اگر منظور از امر متصل امر ممتد تدريجی الحدوث‏ دفعی البقا باشد كه بعد از حدوث با همه اجزائش مدتی استمرار وجود در زمان دارد و ناگهان هم از بين می‏رود ، شكی نيست كه حركت در خارج موجود به چنين وجودی نيست و آنچه را هم كه شما رد می‏كنيد چنين وجودی برای‏ حركت است كه اصلا منظور و مورد بحث ما نيست . ولی برای امر ممتد و متصل يك نحو ديگر از وجود نيز متصور است و آن امتدادی است به امتداد زمان . زمان يك كشش است ، يك امر ممتد است ، سخن در اينست كه حركت‏ هم كششی است در امتداد كشش زمان و منطبق بر آن ، كه هر مرتبه ای از آن‏ در مرتبه ای از زمان واقع است . اگر ما درباره وجود و يا عدم يك چنين‏ امر ممتدی بحث كنيم ، ملاك بحث بايد شامل تمام مراتب زمانی باشد نه‏ اينكه بگوئيم حركتی كه در اين [ ( آن " وجود دارد در آن قبل وجود نداشته‏ و در آن بعد هم ندارد ، اين مسلم است و نبايد هم وجود داشته باشد . حركت در اين " آن " منطبق است با اين مرتبه از زمان و حركت در آن‏ قبل و بعد هم دارای مراتب ديگری است . معنی ندارد كه ما بگوئيم زمان‏ ماضی وجود ندارد و بعد بگوئيم يعنی در هيچ زمان حالی زمان ماضی وجود ندارد . اصولا اقتضای وجودی زمان ماضی به گونه‏ای است كه در حال نباشد ، ماضی كه در حال باشد ، ماضی نيست ، حال است ، آينده در آينده ،