جامعه و تاريخ - صفحه : 91

كه هر موتوری نسبت به موتور ديگر استقلال دارد ، و در حقيقت تاريخ را چند طبيعتی می‏دانند نه تك طبيعتی . ولی اگر تاريخ را چند موتوره و چند طبيعتی بدانيم تكليف تكامل و سير تكاملی تاريخ چه می‏شود ؟ امكان ندارد چند موتور اصلی - كه هر كدام نوعی حركت ايجاد می‏كند و تاريخ را در جهتی‏ می‏خواهد براند - بر تاريخ حاكم باشد و تاريخ بتواند يك خط سير تكاملی‏ مشخصی را طی كند مگر آنكه عوامل نامبرده را به منزله غرايز تاريخ به شمار آوريم و فوق همه اين غرايز برای تاريخ روحی قائل شويم كه آن روح با استفاده از غرايز گوناگون تاريخ ، آن را در جهت تكاملی معين می‏راند و آن‏ روح است كه هويت واقعی تاريخ را تشكيل می‏دهد . ولی اين تعبير ، بيان‏ ديگری است از تك طبيعتی تاريخ . طبيعت تاريخ همان است كه از آن به‏ روح تاريخ تعبير شد نه آن چيزها كه از آن به عنوان " غرايز تاريخ " ياد گرديد . در عصر ما نظريه‏ای پديد آمده كه طرفداران بسياری برای خود به دست‏ آورده و به " ماترياليسم تاريخی " و يا ماترياليسم ديالكتيك تاريخی‏ معروف است . ماترياليسم تاريخی يعنی برداشتی اقتصادی از تاريخ و برداشتی اقتصادی و تاريخی از انسان بدون برداشتی انسانی از اقتصاد و يا از تاريخ . به عبارت ديگر ، ماترياليسم تاريخی يعنی اينكه تاريخ ماهيتی‏ مادی دارد و وجودی ديالكتيكی . ماهيت مادی دارد يعنی اساس همه حركات و جنبشها و نمودها و تجليات تاريخی هر جامعه سازمان اقتصادی آن جامعه است‏ ، يعنی نيروهای توليد مادی آن جامعه و روابط توليدی آن جامعه و مجموعا وضع توليد و روابط توليدی است كه به همه نمودهای معنوی