فلسفه تاريخ2 - صفحه : 11

ترتيب را در اين طرف ديگر قرار دادند . آن روز باز آقای بروجردی رفت‏ سر جای اولش نشست . آن روز هم آن ترتيب بهم خورد . باز فردا آمدند سر جای اول همان ترتيب را درست كردند . آخرش آن ترتيب بهم نخورد ، همين‏ طور بود كه بود . شاگردهای هگل هم به همين شكل مثل شاگردهای آقای بروجردی‏ بودند ( خنده استاد و حضار ) ، جاهای مشخصی داشتند ، يك گروه دست راست‏ می‏نشستند ، يك گروه دست چپ . - ولی در اينجا می‏گويد ماركس از ابتدای تحصيلات خود در برلين به گروه‏ جوانان پيرو هگل و آزادگان پيوست . يعنی در شاگردها به اين گروه پيوست . - يعنی منظور از اين دو گروه در اينجا يك گروه است ؟ بله ، همه يك گروهند . ضمنا از اينجا معلوم می‏شود كه ماركس بر خلاف‏ خود هگل [ فيلسوف نبوده است . ] هگل فيلسوف زبردستی است ، يعنی افكار خيلی زيادی دارد ، واقعا مادر و پدر اين افكار جديد شمرده می‏شود ، منتها اساس فلسفه‏اش يك اساس خاصی هست يعنی خيلی بر اساس توهمات و اين‏ جور چيزهاست ، ولی يك آدمی است كه بالاخره می‏شود گفت كه فيلسوف بوده‏ . در فلسفه خيلی كار كرده ، خيلی زحمت كشيده ، سالها تدريس می‏كرده ، كارش و فنش اين بوده است . ولی ماركس اساسا تحصيلات فلسفی نداشته ، تحصيلاتش منحصر به همان سه چهار سال دانشگاه بوده ، يعنی در حدی كه او در دانشگاه بوده است . بعد از آن كه از دانشگاه هم خارج شده نه تحصيل فلسفه‏ كرده و نه تدريس فلسفه ، مطالعاتش بيشتر در مسائل اجتماعی و اقتصادی و تاريخی بوده و بعد هم مبارزات اجتماعی و عملی ، يعنی يك آدمی نيست كه‏ از نظر كار كردن در فلسفه ، بگوييم مثل يك فيلسوف زياد كار كرده و زياد فكر كرده ، نه ، يك نظرياتی همان اول پيدا كرده ، همانها را هم دنبال‏ كرده است . انگلس هم همين‏جور است .