حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 153

گفته ايم . زيرا شخص هم فقيه است و هم طبيب . ولی " الفقيه بما هو فقيه يعالج " يا " بما هو طبيب يعالج " ؟ قهرا به اعتبار طبيب بودن‏ است كه آن شخص می‏تواند معالجه كند . در اين صورت اتصاف فقيه به‏ معالجه امری " بالعرض " است . در اينجا چون فقيه و طبيب متحدند ، صفت معالجه كه با لذات صفت طبيب است ، به متحد آن بطور بالعرض و مجازا نسبت داده می‏شود . حركت نيز بعنوان صفت ، به دو صورت فوق به اشياء نسبت داده می‏شود . يك وقت يك شی‏ء به حركت متصف می‏شود و يك شی‏ء ديگر باعتبار ملابستی كه‏ با آن دارد ، حركت را به آن هم نسبت می‏دهيم . مثل حركت كشتی كه حركت‏ را به اعتبار نوعی ملابست ميان كشتی و افراد داخل آن ، به آن افراد نيز نسبت داده می‏شود ، ( 1 ) همچنين محرك كه سفينه را به حركت درآورده ، بالذات محرك سفينه است و بالعرض محرك افراد داخل كشتی است . 2 - دومين تقسيم ، تقسيم محرك است به محرك بلاواسطه و محرك مع‏ الواسطه . يعنی قوه محركه يك وقت بدون وساطت ابزار ، ايجاد كننده‏ حركت است و يك وقت با ابزار اين عمل را انجام می‏دهد . مثلا قوه موجود در عضلات بدن ، عصب را بلاواسطه حركت می‏دهد ولی دست را بواسطه عصب و پی حركت می‏دهد . 3 - تقسيم سوم ، تقسيم محرك است به " محرك علی سبيل المباشره " و " محرك لاعلی سبيل المباشره " . ( 2 ) منظور از حركت علی سبيل‏ المباشره اين است كه محرك حركت را بر جسم عارض می‏كند ، مثل تمام‏ حركات عرضيه . و اما در حركت لاعلی سبيل المباشره ، محرك موجد ذاتی‏ است كه حركت جزء آن ذات است . توضيح اين مطلب در ضمن مباحث آينده‏ خواهد آمد و در اينجا اطاله كلام نمی كنيم . 4 - منظور از اين تقسيمات ، ذكر تقسيم چهارمی است كه در اين تقسيم‏

پاورقی : 1 - اين مثال مبتنی بر نظريه خاصی در باب مكان است . 2 - اين تعبير مختص به مرحوم آخوند است و شايد تنها از فلسفه ايشان‏ بدست می آيد .