آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 73

تحت التضاد " می‏خوانند مانند : " بعضی انسانها تعجب كننده هستند " و " بعضی انسانها تعجب كننده نيستند " . و اگر دو قضيه در كم اختلاف داشته باشند يعنی يكی كليه است و ديگری‏ جزئيه ، ولی در كيف وحدت داشته باشند يعنی هر دو موجبه يا هر دو سالبه‏ باشند ، اينها را " متداخلين " می‏خوانند مانند : " هر انسانی تعجب‏ كننده است " و " بعضی انسانها تعجب كننده‏اند " و مانند : " هيچ‏ انسانی منقار ندارد " و " بعضی انسانها منقار ندارند " . البته معلوم است كه شق پنجم ، يعنی اين كه نه در كيف اختلاف داشته‏ باشند و نه در كم ، فرض ندارد ، زيرا فرض اين است كه درباره دو قضيه‏ای‏ بحث می‏كنيم كه از نظر موضوع و محمول و ساير جهات مثلا ( زمان و مكان ) وحدت دارند . چنين دو قضيه‏ای اگر از نظر كم و كيف هم وحدت داشته باشند يك قضيه‏اند نه دو قضيه . حكم قسم اول كه نسبت ميان دو قضيه تناقض است اين است كه اگر يكی از آنها صادق باشد ديگری قطعا كاذب است ، و اگر يكی كاذب باشد ديگری صادق‏ است . يعنی محال است كه هر دو صادق باشند و يا هر دو كاذب باشند . صدق‏ چنين دو قضيه‏ای ( كه البته محال است ) " اجتماع نقيضين " خوانده می‏شود . همچنانكه كذب هر دو ( كه آن نيز البته محال است ) " ارتفاع نقيضين‏ " ناميده می‏شود . اين همان اصل معروفی است كه به نام " اصل تناقض " ناميده شده و امروز زياد مورد بحث است . هگل در بعضی سخنان خود مدعی است كه منطق