توحيد - صفحه : 142

بدون آن اختراعی صورت نخواهد گرفت ، بايستی كاملا در عالم شعور باطنی و ناخودآگاهی انجام می‏گيرد . زيرا كه شعور يا ضمير به خود ما آن را مجملا دريافت می‏كند و تشخيص و تميز آن را بايستی برعهده ضمير نابه خود دانست‏ ، چونكه در اين عمل انتخاب ، قوه ادراك و ذوق و تميز لازم است و اينها از مختصات ضمير نابه خود می‏باشند ، و بالعكس موقعی كه احتياج به قواعد و قوانين عادی و موجود جهت شرح و بيان آن مدركات باطنی پيدا می‏كنيم ، آن وقت است كه ضمير به خود و شعور ما دخالت می‏كند " . به هر حال اين موضوع كه موضوع " اشراق و الهام " است ، خودش يك‏ بحثی است ، لابد شنيده‏ايد كه از قديم الايام می‏گويند در ميان فلاسفه هم دو مكتب وجود داشته است : مكتب " مشاء " و مكتب " اشراق " . اينها از نظر لغت در مقابل همديگر نيستند . ارسطو و افلاطون با يكديگر اختلاف‏ مشرب داشتند . ارسطو بيشتر متكی بود به تجسس ، همين تجسسات علمی يا قياسی يا تجربی ، و افلاطون بيشتر روی همين الهامات و اشراقات تكيه‏ داشت و می‏گفت ذهن و نفس را بايد تربيت كرد و آماده اين جور اشراقات‏ و الهامات نمود . روی همين حساب به آنها می‏گويند " اشراقی " ها . ارسطو رسمش اين بوده كه در حالی كه راه می‏رفته تعليماتش را می‏داده است‏ ، ( لذا به پيروان او ) می‏گويند " مشائين " يعنی راه‏روندگان .

" الهام " در عالم اسلام

در عالم اسلام هم همين دو روش وجود داشته است . غير از فلاسفه اشراقی ، عرفا شديدا دنبال اين راه می‏روند و آن را تأييد می‏كنند . ما حالا به حرف‏ آنها كار نداريم . می‏خواهيم ببينيم آيا در قرآن و حديث مطلبی در اين‏ زمينه‏ها هست كه ممكن است كسی علمی داشته باشد كه آن علم ، علم اشراقی‏ باشد نه علم كسبی و تجسسی ؟ يك اصطلاحی اخيرا شايع شده است ، می‏گويند " علم لدنی " . " علم لدنی " يعنی چه ؟ كلمه " لدنی " يعنی چه ؟ اين‏ اصطلاح از آن آيه قرآن كه در داستان موسی و عبد صالح است [ گرفته شده‏ است ] . در آنجا دارد موسی با رفيق خودش كه راه افتادند بروند