معاد - صفحه : 73

می‏شود ، يك هستی ای است ، پشت سرش هم نيستی و هيچ ارتباطی هم ميان‏ اين موجود و يك موجود ديگری نيست كه بگوييم اين موجود آفريده شده برای‏ موجود ديگری كه آن می‏تواند باقی بماند ، اين عبث است . اين طور تقرير كرده‏اند كه مفاد اين آيات اين است كه خلقت برای‏ بازگشت به پروردگار است ، اشياء آفريده شده‏اند و آمده‏اند در اين عالم‏ برای اينكه بازگردند به سوی پروردگار و برای اينكه به ابديت بپيوندند و برای اينكه هيچ وقت فانی نشوند ، منتها بايد قائل شويم كه تمام عالم به‏ سوی ابديت می‏رود و هيچ چيزی فانی نمی‏شود و همه فناها نسبی است و همه‏ اشياء و از جمله انسانها همان طور كه از بعضی آيات قرآن استنباط می‏شود به نحوی به سوی پروردگار بازگشت می‏كنند . اشياء آفريده شده‏اند كه كمال‏ خودشان را در اين عالم طی كنند ، و پيمودن راه كمالشان همان و ملحق شدن‏ به خداوند همان و باقی بودن به بقای خداوند همان . پس در اين آيه [ مؤمنون / 115 ] می‏خواهد نفی نيستی بكند . نفی عبث كردن نفی نيستی است ، اشعار به اين است كه عبث نيست يعنی نيستی نيست ، باطل نيست يعنی‏ نيستی نيست ، هر چه هست حق است ، يعنی هر چه هست هستی است و بقاء و دوام است برای همه ما . بعضی هم برای موجودات ديگر به اين شكل می‏گويند كه لازم نيست ما قائل‏ شويم و حتی از قرآن هم شايد نتوانيم استنباط كنيم كه هيچ چيزی نيست‏ نمی‏شود و همه چيز به سوی پروردگار باز می‏گردد . مقصود [ از موجودی كه‏ نيست نمی‏شود ] انسان و احيانا حيوانات است ( اگر " « و اذا الوحوش‏ حشرت » " ( 1 ) مقصود و حوش و حيوانات باشد ) ، اينها به سوی‏ پروردگار باز می‏گردند ولی اينها زبده موجوداتند ، يعنی در آن پيوستگی ای‏ كه ميان نظام كلی عالم هست ، حركات اين نظام منتهی می‏شود به اين‏ موجودات و اينها غايت خلقت و برای هميشه باقی هستند . بنابر اين ، بقاء و ابديت انسان توجيه كننده خلقت انسان ، و خود انسان توجيه كننده خلقت ساير موجودات عالم است . پس هيچ چيز عبث‏ نيست ، چون هر چيزی برای يك حكمتی و فايده‏ای در نظر گرفته شده است و آخرين فايده‏ها و اثرها كه سر به ابديت و بقاء و هميشگی می‏زند انسان است‏ . حالا لازم نيست بگوييم

پاورقی : . 1 تكوير / . 5