فلسفه تاريخ1 - صفحه : 270

بحث كرديم ، حال فقط بحث اين است كه [ پيشرفت و كمال ] در چه ؟ گفتيم‏ يك وقت هست كه می‏گوييم جامعه انسان از نظر قدرت و تسلط بر طبيعت [ پيشرفت كرده است ] بله ، از نظر علوم ، از نظر فنون ، از نظر هنر ، از نظر روابط اجتماعی كه مثلا در گذشته روابط انسانها با يكديگر به يك شكل‏ نامطلوب بوده [ جامعه انسان پيشرفت كرده است ] حال ملاك آن نامطلوبی‏ چيست ، باز خودش بحث است مثلا انسانها بعضی ، بعضی را برده می‏گرفتند و حقوق ديگران را به خود اختصاص می‏دادند كه ما اين را می‏گوييم " بد " و " نقص " ، و هر چه كه جامعه بشر جلو آمده اين نقصها برطرف شده است ، يعنی به سوی آزادی و مساوات پيش رفته است . اگر چنين باشد ، اين بحث درباره خود سرگذشت جامعه انسانی است و نوع‏ خاصی از بحث است و خيلی هم به ضرس قاطع چنانكه بعضی در كلماتشان بود كه جامعه رو به تكامل می‏رود نمی‏شود گفت [ جامعه رو به تكامل می‏رود ] زيرا بدون شك در مسائل فنی يعنی در آنچه كه تمدن ناميده می‏شود [ و به‏ عبارت ديگر ] در دانشهای رياضی و طبيعی و در بسياری از دانشهای ادبی ، بشر پيشرفت كرده ، تسلط بشر بر طبيعت افزونی گرفته است و به اين معنا هيچ شكی نيست كه جامعه های امروز نسبت به جامعه های گذشته پيشرفت كرده‏ اند ، ولی آيا در مسائل انسانی ، در مسائل اخلاقی ، در عواطف انسانی و در روابط اجتماعی نيز همين طور است ؟ مثلا اگر عدالت و ظلم را يكی از معيارها قرار دهيم آيا مجموعا مظالم بشر بر بشر كاهش يافته يا فزونی‏ گرفته است ؟ اينجاست كه به ضرس قاطع نمی‏شود گفت [ كاهش يافته است ] خود مسأله اخلاق فردی يك مسأله ای است : مسأله تسلط انسان بر خود و مسأله اسير بودن انسان برای خود كه مقصود اين است كه استعدادهای عالی‏ انسان اسير استعدادهای دانی او باشد ، و آنچه كه ما از آن تعبير به بندگی‏ هوای نفس می‏كنيم آيا از اين نظر بشر امروز نسبت به بشر گذشته تكامل‏ پيدا كرده ؟ اينجاست كه نمی‏شود [ به ضرس قاطع قائل به تكامل جامعه شد ، و ] اين است كه خود اروپايی‏ها هم در اين مسأله بعضی