حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 43

تا اينجا در باب ملاك بقاء موضوع دو مطلب گفته شد : يكی اينكه هيولی‏ باقی است به بقاء صوره ما ، كه اين صوره ما همان صورتهای متوسط است كه‏ فردی پاورقی : > اصيل نباشد و ماهيت اصيل باشد و تشكيك هم از ذات خودش برخيزد . ولی يك نوع ديگر از تشكيك در ماهيت اشكال ندارد و آن تشكيك در ماهيت به تبع وجود است . يعنی ماهيت به ذات خود قابل تشكيك نيست‏ ولی به تبع وجود قابل تشكيك هست . و مانعی ندارد در صورتی كه وجود قابل‏ شدت و ضعف باشد ، ماهيت هم به تبع وجودش يعنی بالعرض و المجاز قابل‏ شدت و ضعف باشد . در اين صورت فرق جنس و فصل تقريبا از قبيل فرض‏ ضعيف با شديد می‏شود در مرتبه ماهيت . [ علاوه بر مطلب فوق ] اين بيانی كه ايشان در اينجا می‏گويد كه تمام‏ حقيقت شی‏ء قائم به فصل است و مادامی كه فصل اخير شی‏ء محفوظ است و به‏ يك اعتبار صورت شی‏ء محفوظ است ، تمام معانی آن شی‏ء در آن فصل اخير محفوظ است ، به نوعی انكار كليات خمس است . [ توضيح اينكه ] : روی اين بيان ، اگر اين بيان را قبول بكنيم و می‏توانيم هم قبول بكنيم ، به نظر ما بنيان كليات خمس بهم می‏ريزد ، و بريزد . يعنی حساب كليات خمس كه قدما مسلم گرفته‏اند و حتی خود مرحوم‏ آخوند مسلم گرفته است [ بهم می‏خورد ] و ديگر كليات خمس در ميان نخواهد بود ، يعنی فرق ميان نوع و فصل اعتباری خواهد بود ، نه حقيقی . زيرا اگر بنا شود كه فصل را متضمن جنس بدانيم ديگر فرقی با نوع نخواهد داشت . آن‏ وقت فصل را می‏توانيم فصل بدانيم كه مثل قدما فصل را عرضی جنس بدانيم و جنس را عرضی فصل ، يعنی دو ذات خارج از يكديگر . اما اصالت وجود مرحوم‏ آخوند كه كار را به اينجا كشانده كه " ان حقيقه الشی‏ء فصله الاخير " و فصل اخير را متضمن تمام حقايق اجناس و فصول قبلی دانسته ولی بنحو اجمال‏ ، باعث شد كه اين فصل با فصلهائی كه قدما بيان می‏كردند از زمين تا آسمان‏ فرق داشته باشد . شايد علت اينكه مرحوم آخوند بعد حرف ديگری زده است اين باشد كه ديده‏ تمام احكامی كه برای فصل می‏گوئيم ، برای يك ماهيت خيلی زياد است ( چون‏ فصل از سنخ ماهيت است ) و چطور ممكن است كه يك ماهيت ، در عين‏ بساطت ، بتواند در مرتبه ذات خود متضمن همه فصول و اجناس ديگر باشد ؟ لذا حرف ديگری زده است كه بنحو ديگری از كليات خمس عدول كرده است ، گفته است كه فصول در واقع به انحاء وجودات بر می‏گردد . اگر فصول به وجودات برگردد ، وجود كه از سنخ ماهيت نيست . در نتيجه‏ به شكل ديگری كليات خمس بهم می‏خورد و فصل به معنای معروف [ يعنی‏ ماهيت بودن آن را ] منكر شده‏ايم . بهر حال مسئله داستان فصل در باب‏ ماهيات داستان مفصلی است .