حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 92

طبيعت واقع است و طبيعی است و آنچه كه جسم و جسمانی است متحرك است‏ كه مقصود از حركت در اينجا هرگونه حركتی اعم از تغييرات دفعی و تدريجی‏ را شامل می‏شود . 3 - سوم اينكه تسلسل علل محال است . يعنی اگر علل در طول يكديگر قرار گيرند بايد منتهی شوند به علتی كه برای او علتی فرض نشود . 4 - چهارمين اصل اينست كه هر علتی با معلول خويش معيت دارد يعنی‏ علت از معلول ( و در اين مورد خاص محرك از متحرك ) خود نه تنها انفكاك زمانی بلكه تقدم و تأخر زمانی نيز ندارد ، محرك بايد همواره‏ همراه حركت بوده باشد و نمی تواند بر آن تقدم زمانی داشته باشد ( 1 ) . مطابق اين اصول گفته می‏شود كه حركاتی كه در طبيعت می‏بينيم و وجودشان‏ بديهی است ، اولا بنابر اصل اول نيازمند به محرك است و ثانيا عامل اين‏ حركت يا طبيعی است و يا از غير طبيعت منشأ گرفته و به عبارت ديگر عامل آن يا جسم و جسمانی است و يا غير جسمانی و غير مادی . در صورتی كه‏ شق دوم را اختيار كنيم كه در همان قدم اول به مقصود رسيده‏ايم و محرك غير متحرك چون مادی نيست اثبات شده ولی در صورتی كه بگوئيم عامل اين حركت‏ يك امر مادی و جسمانی است كه البته حرف درست هم همين است ، آنگاه‏ اين سؤال طرح می‏شود كه اگر مبدأ اين حركت جسمانی باشد در اين صورت طبق‏ اصل دوم خود متغير و حامل حركت است ، بنابراين احتياج به محرك دارد . آنگاه همين سؤال و جواب در مورد خود اين محرك متحرك نيز مطرح می‏شود تا به محرك آن برسيم و همين طور نقل كلام به اين محرك سوم می‏شود ، اين سؤال‏ همين طور ادامه می‏يابد و چون بنا به اصل سوم تسلسل علل محال است پس‏

پاورقی : 1 - البته اين اصل اخير معلوم نيست مورد نظر ارسطو بوده باشد ولی‏ بعدها كه مسلمين اين برهان را اقامه كردند اين اصل را هم ذكر می‏كردند و بدون آن اين استدلال قابل ايراد و تشكيك است .