شرح منظومه1 - صفحه : 103

مقدور بكار برد و اتحاد علت و معلول و يا قادر و مقدور را نتيجه گرفت و حال آنكه اتحاد علت و معلول و همچنين اتحاد قادر و مقدور به ضرورت عقل‏ باطل است . پاسخ اين اشكال اين است كه عليت و قادريت و مريديت و امثال اينها نيز با معلوليت و مقدوريت و مراديت متحدند . زيرا مثلا " عليت " چيزی جز " ايجاد " و موجديت نيست و شك نيست كه " ايجاد " عين‏ وجود معلول است . همچنين مريديت با مراد بالذات و قادريت با مقدور بالذات در خارج يك چيزند ، پس مرتبه معلوليت و مقدوريت و مراديت‏ همان مرتبه عليت و قادريت و مريديت است همانطور كه مرتبه معقوليت‏ نيز عينا همان مرتبه عاقليت است چيزی كه هست اينست كه عليت و امثال‏ آن به معنی " از قوه به فعل رسيدن " و " از نقص به كمال رفتن " نيست بلكه به اين معنی است كه مفيض كمال ، واجد كمال است و يا به‏ عبارت ديگر عليت عبارت از فعاليت است . و البته هر چيزی كه در مرتبه‏ فعل واجد كمالی باشد بطريق أولی در مرتبه ذات نيز واجد آن كمال است . پس ما می‏توانيم علاوه بر عليت و قادريت و مريديتی كه در مرتبه فعل هست‏ عليت و قادريت و مريديتی نيز در مرتبه ذات قائل شويم . كه آن عليت‏ مضايف با معلوليت نيست . پس عليتی كه مضايف با معلوليت است همرتبه و هم عنان معلوليت است‏ اما عليت به آن معنائی كه مضايف با معلوليت نيست در مرتبه‏ای وراء مرتبه معلوليت قرار دارد . اما در باب عاقل و معقول ، عاقليت يك عاقل‏ به معنی " از قوه به فعل رسيدن " و " از نقص به كمال رفتن " است و لا اقل منافاتی با اين جهت ندارد . به همين سبب است كه نمی‏توان برای‏ عاقليت مرتبه‏ای ماوراء مرتبه معقوليت قائل شد . آری ، در مواردی كه‏ صورت ادراكی با انشاء و فعاليت نفس پيدا می‏شود