حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 47

در وجود يك فرد معتبر است ، يعنی يك فرد بدون داشتن اين مشخصات ، خودش خودش نيست . اينجا يك سؤال پيش می‏آيد و آن اينكه : خود اين مشخصات متغيرند . مثلا زمان و مكان و وضع و كم و كيف و . . . اشياء متغيرند . آيا با تغيير اين‏ مشخصات شخص از بين می‏رود يا اينكه شخص باقی است ؟ اينها چگونه مشخص‏ هستند كه در عين حال با تغيير اينها شخص از بين نمی‏رود ؟ جواب می‏دهند كه مشخصات كه مشخص هستند با عرض عريض مشخص هستند ، نظير آنچه كه اطباء درباره مزاج می‏گويند . آنها مزاج را به حاصل تركيب‏ چند عنصر در موجود زنده اطلاق می‏كنند منتهی دارای عرض عريض می‏دانند ، نه‏ اينكه يك تركيب و حد خيلی دقيق معتبر باشد و مزاج با كمتر يا بيشتر از آن متحقق نشود ( 1 ) .

پاورقی : 1 - مزاج يعنی حاصل تركيب چند عنصر و كيفيت حاصل از اين تركيب در وجود يك موجود زنده ، كه اين تركيب خودش يك تركيب شيميائی است . قدما معتقد بودند كه از اخلاط اربعه و طبايع اربعه مزاجی به وجود می‏آيد كه‏ دارای خصوصياتی مثلا درجه‏ای از حرارت و درجه‏ای از رطوبت و درجه‏ای از يبوست و امثال اينهاست ، با يك اخلاطی يعنی ميزان معينی از خون و ميزان‏ معينی از صفرا و ميزان معينی از بلغم ، و اگر اين مزاج از بين برود و منعدم شود حيات از بين می‏رود و انسان می‏ميرد . ولی آيا اين مزاج يك حد معين و مشخص است ؟ مثلا نسبتی از آب و خاك‏ و هوا و آتش كه مزاج را تشكيل می‏دهد ؟ نسبتی رياضی و دقيق است كه اگر يك ذره بهم بخورد اين مزاج معدوم می‏شود ؟ يا نه ، مزاج يك عرض عريضی‏ دارد . يعنی آب از يك حد نبايد كمتر باشد و از حدی نبايد بيشتر باشد ، يعنی بين الحدين دارد ، و همچنين خاك و هوا و آتش . مزاج يك حالت‏ متوسط ميان دو حد است ، نه اينكه يك حد معينی باشد . لهذا حرارت بدن‏ بالا و پائين می‏رود و تا مقداری از اين بالا و پائين رفتن ، مزاج باقی است‏ . اما اگر از آن درجه نهائی بالاتر رفت ديگر حيات قابل ادامه نيست ، و يك درجه معين از حرارت است كه از آن نبايد پائين‏تر برود و اگر پائين‏تر برود ديگر ادامه حيات ممكن نيست . >