حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 86

طبيعت هستند ، نه از آثار طبيعت . كأنه می‏خواهد بگويد بينونت آن چنانی‏ ميان طبيعت و آثارش نيست تا ما بياييم يك طبيعتی قائل بشويم و مثلا يك رنگی قائل بشويم بيرون از آن و معلول آن و بعد طبيعت را علت حساب‏ بكنيم و رنگ را معلول ، بلكه يك نوع وحدتی ميان اين دو تا است ، كه‏ لازمه‏اش اين است كه سيلان در يكی عين سيلان در ديگری است ، از يكديگر قابل تفكيك نيست . وقتی دو موجود باشند تفكيك فرض می‏شود كه بگوييم‏ جوهر وجودی دارد و عرض وجودی ، عرض سيال است و حركت در آن واقع می‏شود ولی جوهر وجود ثابتی دارد . دو موجودی كه بنحوی از يكديگر استقلال دارند قابل تفكيك هستند كه بگوييم حركت در يكی هست و در ديگری نيست . يا بايد قائل بشويم حركت نه در اعراض هست و نه در جواهر و يا بايد به‏ حركت در هر دو قائل بشويم . حركت در اعراض كه قابل انكار نيست ، پس‏ حركت در جوهر را هم بايد پذيرفت و تفكيك ممكن نيست . مرحوم آخوند در آخر كلام خود تعبير و تشبيهی می‏كند و می‏گويد : اصلا رابطه‏ طبيعت و آثارش كه از لوازمش هستند ، مثل رابطه ماده و صورت است . اگر در آنجا شنيده‏ايد كه صورت علت ماده است ياشريكه العله للماده است‏ ، مقصود حقيقی حكما اين نيست كه واقعا علت و معلولی در آنجا وجود دارد ، يكی صورت است و ديگری ماده . بلكه به معنای اين است كه فيض وجود از صورت مرور می‏كند و به ماده می‏رسد . حرفی كه مرحوم آقا شيخ محمد حسين‏ اصفهانی در حاشيه [ كفايه ] خيلی تكرار می‏كند اين است كه : فيض وجود از فصل به جنس می‏رسد و فيض وجود از صورت به ماده می‏رسد ، يعنی ماده وجود طفيلی دارد نسبت به صورت . اينجا هم عليت و معلوليت واقعی بين طبيعت‏ و عرض وجود ندارد ، بلكه دو وجودی هستند كه بنحوی با هم اتحاد دارند . در " شواهد الربوبيه " تشبيه به مراتب نفس می‏كند ، در باب مراتب‏ نفس می‏گوييم : النفس فی وحدته كل القوی ، اين تعبير يعنی اينكه نسبت‏ نفس به قوای خودش ، نسبت موضوع به عرض