فلسفه تاريخ1 - صفحه : 222

را كه برای مدرسه گذاشته ايد مسؤول خرابی ناشی از زلزله بدانيد اين‏ نگهبان ، مسؤول نيست زيرا او قدرتی و اختياری در مقابل اين قضيه ندارد آنگاه اين مسأله طرح می‏شود كه اگر حوادث و تحولات تاريخی كه به دست‏ انسانها صورت می‏گيرد به صورت جبر باشد ، يعنی جبر تاريخ در كار باشد و با پيدايش يك سلسله علل ، پيدايش آنها ضروری باشد ، ضمنا قبول كرده‏ ايم كه انسانها در كارهايشان مجبورند و هيچگونه اختياری ندارند و بنابراين هيچ مسؤوليت اخلاقی هم ندارند . اين است كه عده ای از قبيل " پاپر " و " سرايزيا برلين " گفتند كه‏ تاريخ حوزه عمل انسان است و انسان يك موجود آزاد و مختار است و اين‏ موجود مختار آزاد جلو هر تحولی را می‏تواند بگيرد و بنابراين چون پای‏ انسان و اراده و مسؤوليت اخلاقی و اختيار انسان در كار است ، هيچگونه‏ جبری بر تاريخ حكمفرما نيست خود نويسنده اين كتاب می‏خواهد راهی پيدا كند ، " امر بين الامرين " ی بيابد ، يعنی می‏خواهد هم اصل عليت و اصل‏ جبر تاريخ را بپذيرد و هم مسؤوليت و اختيار انسان را ، ولی بيان عالمانه‏ ای ندارد كسانی كه منكر اصل عليت در تاريخ شده اند قهرا اصل تصادف را پذيرفته اند و در واقع می‏گويند تاريخ مولود يك سلسله تصادفات است‏ شواهدی هم از تاريخ آورده اند كه مسير تاريخ در نقاط حساسی در اثر يك‏ امر تصادفی نه بر اثر علل كلی تغيير كرده ، مثل گاز گرفته شدن دست‏ پلخانوف به وسيله يك ميمون ، و بهترين مثالش در تاريخ اسلامی يكی‏ داستان مروان حكم است و ديگر داستان طغرل سوم از اين حوادث زياد پيدا شده است و گفته اند مسير تاريخ را حوادث جزئی عوض كرده‏اند . درباب تصادف دو سه مطلب هست كه بعضی را قبلا گفتيم يكی اينكه تصادف‏ به معنای واقعی هرگز وجود ندارد ( اين كتاب هم اين بحث را دارد و خوب‏ هم دارد ) اگر مقصود از تصادف اين باشد كه حادثه ای بدون علت به وجود بيايد ، چنين حادثه ای در عالم پديد نخواهد شد تمام حوادثی كه ما آنها را حوادث تصادفی می‏ناميم علل آنها علل جزئی است نه