فطرت - صفحه : 178

مركز است و خورشيد و ستارگان به دور زمين می‏گردند ، آيا مثلا ترس از اموات بود و اينجور مسائل ؟ نه . می‏گوييم جريان فكری و منطقی ، [ بشر را به آنجا رساند ] ، هيچ عاملی ماورای فكر و منطق در كار نبوده ، گو اينكه‏ اشتباه بوده ، بشر نگاه می‏كرد ، به حس ظاهر اينجور می‏آيد كه خورشيد و ستارگان به دور زمين می‏چرخند . همين طور كه می‏ديد ، حكم می‏كرد . اين ديگر دليلی غير از خود ديدن و خود فكر انسان ندارد ، دليلی از خارج ندارد ، مثل [ اعتقاد به نحوست ] سيزده نيست كه بگوييم در اينجا عامل ديگری [ غير از عقل بشر ] دخالت كرده است . از اينها بايد پرسيد كه آيا بشر ، همان بشر گذشته چند هزار سال پيش كه‏ خوشبختانه آثاری كه اكنون از بشر چند هزار سال پيش گذشته از مسأله‏ پيغمبران در علم و فن و صنعت و حتی فكر و نظر به دست آمده ، بعضی از آنها در سطح بسيار بالايی است و بسياری نيز اثرش اكنون در دست نيست ، قديمترين كتابهايی كه از چين و غيره به دست آمده حاوی فكرهايی فلسفی‏ است كه به قدری دقيق و بلند است كه اسباب حيرت بشر امروزی است ، شما می‏بينيد اهرام مصر را اشخاص امروز مثل هشترودی نمی‏توانند باور كنند كه‏ اين ساخته بشر آن روز است يعنی آنقدر اينها نمايشگر يك فن و صنعت‏ پيشرفته است كه می‏گويند اين را انسانهای ديگر از كرات ديگر آمده‏اند ساخته‏اند ، آری ، آيا بشر ، همان بشر گذشته اين مقدار فكر نداشت كه‏ فكرش او را به مذهب و خدا كشانده باشد ؟ همين كه شما می‏گوييد درباره‏ حوادث فكر می‏كرد و می‏گفت يك علتی دارد ، بسيار خوب ، يك قدم آن‏ طرف‏تر برود كه خود آن علت چيست ؟ اين ، يك قدم ساده‏ای است كه فكر بشر برسد به آنجا ، ديگر همان قدم