جامعه و تاريخ - صفحه : 126

نمی‏دهند . كارل ماركس در مقدمه كتاب سرمايه گفته است : " كشوری كه از لحاظ صنعتی بيش از همه توسعه يافته ، خود نمونه‏ای است‏ از تصور آينده كشورهايی كه در جدول صنعتی پس از وی قراردارد ( 1 ) . . . . حتی اگر جامعه‏ای به مرحله‏ای برسد كه مسير قانون طبيعی حاكم بر حركت‏ خويش را كشف كند ، نه قادر به جهيدن از مراحل توسعه طبيعی خود خواهد بود نه قادر به از بين بردن آنها با صدور فرامين ، اما می‏تواند دوره‏ بارداری را كوتاه‏تر و رنجهای وضع حمل را خفيف‏تر كند " . ماركس در قسمت اخير بيان خود نكته‏ای را بيان می‏كند كه به آن توجه‏ نشده و يا كمتر توجه شده است و در حقيقت می‏خواهد به يك پرسش يا ايراد " مقدر " پاسخ دهد . ممكن است كسی بگويد توسعه مرحله به مرحله جامعه‏ به دنبال توسعه منظم و مرحله به مرحله طبيعت تا وقتی جبری و تخلف‏ ناپذير است كه انسان آن را نشناسد و مسير قانون طبيعی را كشف نكند ، اما همينكه انسان آن را شناخت ، تحت سلطه انسان درمی‏آيد و انسان بر آن‏ حاكم می‏گردد . لذا می‏گويند : طبيعت مادام كه شناخته نباشد ارباب انسان‏ است و به هر نسبت كه فهميده شود به صورت خدمتگزار انسان درمی‏آيد . مثلا يك بيماری از قبيل وبا و غيره تا ناشناخته است و معلوم نيست از چه‏ پديد

پاورقی : . 1 يعنی صنعت و تكنيك و بالتبع روبنای اجتماعی كشورهای صنعتی در يك‏ خط سير معين و غيرقابل تخلف پيشرفت می‏كند . مسير حركت جامعه‏ها " تك‏ خطی " است . كشورهای پيشرفته كنونی از هر جهت نمونه كشورهايی هستند كه‏ هنوز به اين مرحله نرسيده‏اند . امكان اينكه اين كشورها بدون اينكه از مرحله كنونی كشورهای صنعتی بگذرند ، و از راه ديگر ، به سوی تكامل گام‏ بردارند وجود ندارد .