اصول فلسفه و روش رئاليسم1 - صفحه : 171

البته فرق بزرگی بين فرض كپرنيك در هيأت عالم و فرض كانت درباب‏ ارزش معلومات هست و آن اينكه با فرض كپرنيك مشكلاتی كه برای علمای‏ هيأت پيش آمده بود حل شد و اما با فرض كانت علاوه بر اينكه خودش‏ متضمن اشكالات غير قابل انحلالی است ، اشكالاتی كه جميع فلاسفه حتی خود كانت از آن احتراز داشتند شديدتر شد زيرا خود كانت هم از سوفسطائی بودن‏ و از پيروی شكاكان احتراز دارد ، در صورتی كه فرض كانت حداقل منتهی به‏ مسلك شك می‏شود . بعلاوه اين فرض فرض جديدی نيست ، پروتاگوراس‏ سوفسطائی معروف قرن پنجم قبل از ميلاد در دو هزار و سيصد سال قبل از كانت اين فرض را بيان كرد و گفت " مقياس همه چيز انسان است " . كانت از طرفی در ترتب معلول بر علت در عالم واقع ترديد می‏كند و از طرف ديگر می‏گويد : " هر چند ما عوارض و ظواهر را به وسيله حواس خود ادراك می‏كنيم اما می‏دانيم كه ظهور ظهور كننده می‏خواهد ، پس قطعا ذواتی وجود دارند كه اين‏ عوارض مظاهر آنها هستند " . اينجاست كه ايراد معروف شوپنهاور وارد می‏شود . وی می‏گويد : " پس از آنكه به نقادی معلوم كردی كه عليت و معلوليت ساخته ذهن‏ هستند به چه دليل حكم می‏كنی كه ذواتی در خارج وجود دارند كه علل اين‏ ظهورات می‏باشند ؟ " راستی اگر كسی عليت و معلوليت را ساخته ذهن بداند و ترتيب معلول را بر علت در عالم واقع واجب نداند ، وجهی ندارد كه به وجود عالم خارج از ذهن كه منشأ تأثيرات حسی است قائل شود . عجب اين است كه مرحوم فروغی می‏گويد : " حكمای ما می‏گفتند حكمت علم به حقايق است در حدود طاقت بشر ، در واقع كانت می‏خواهد حدود طاقت بشر را تشخيص دهد " . از آنچه تاكنون گفتيم معلوم شد كه نظر قدما درباب " ارزش معلومات‏ " درست در نقطه مقابل نظريات كانت است . مسلك قدما مسلك جزم و يقين است اما مسلك كانت