شرح منظومه2 - صفحه : 159

و به عبارت ديگر ، امكان هر صفت ، در ذات واجب ، مساوی است با وجدان و فعليت آن صفت . اين است كه در بيت بالا گفته شد كه : هر صفتی‏ كه برای واجب ممتنع نيست ، و موجودات بدون اينكه نيازی به تجسم داشته‏ باشند متصف به آن صفات می‏شوند ، آن صفات ، برای ذات واجب الوجود ، ثابت است . كلمه تجسم ، در بيت بالا مساوی است با آنچه ، تحت عنوان‏ تعين بيان كرديم .

ثم الطبيعی طريق الحركه
ياخذ للحق سبيلا سلكه

اما عالم فن طبيعيات ، راه حركت را برای " حق " انتخاب می‏كند و پيموده است شرح : در اين بيت ، اشاره شده است به برهانی كه " طبيعيون " يعنی‏ علمای فن طبيعيات اقامه كرده‏اند ( 1 ) . اين برهان ، موروث از ارسطو است و ارسطو - آن چنان كه نقل شده است - بيشتر در طبيعيات متعرض اين مطلب شده است . اين برهان مبتنی بر چند مقدمه است :

پاورقی : 1 - در اينجا بايد اولا بدانيم مقصود از كلمه " طبيعی " كه در اينجا آمده است با اصطلاح شايع عصر ما كه معمولا در مورد منكران ماوراء طبيعت‏ به كار می‏رود مغاير است مقصود از كلمه " طبيعی " ، فيلسوف طبيعی است‏ كه درباره‏ء " جسم بماهو متغير " بحث می‏كند ، خواه قائل به ماوراء طبيعت باشد و خواه نباشد . همچنانكه مقصود از فيلسوف الهی ، كسی است‏ كه در فن فلسفه الهی وارد باشد ( فلسفه الهی علمی است كه درباره‏ء موجود بماهو موجود " بحث می‏كند ) خواه قائل به وجود خدا باشد و خواه نباشد . ثانيا بايد بدانيم كه ارسطو هم فيلسوف الهی بوده است و هم فيلسوف‏ طبيعی ، ولی برهانی كه بر اثبات وجود خدا اقامه كرده است از جنبه فلسفه‏ طبيعی است نه از جنبه فلسفه الهی ، بر عكس حكمای اسلام كه آنها بيشتر به‏ براهينی اهتمام واعتماد دارند كه بر وفق موازين فلسفه الهی اقامه می‏شود .