سيري در نهج البلاغه - صفحه : 314

اينگونه كارها بر عكس نوع اول ، لازمه اين فرض كه عمر باقی است و وقت‏ زياد است ، اينست كه لزومی ندارد شتاب به خرج داده شود ، پس نتيجه‏ چنين فرضی تاخير و تسويف و اهمال است . در اينجا بايد فرض كرد كه وقت‏ و فرصتی نيست . پس معلوم شد در برخی موارد لازمه فرض اينكه وقت و فرصت زياد است تشويق به عمل و اقدام و لازمه فرض اينكه وقت كم است‏ دست به كار نشدن است . و در برخی موارد ديگر درست كار بر عكس است ، يعنی لازمه فرض اينكه فرصت و وقت زياد است اهمال و دست به كار نشدن‏ است و لازمه فرض اينكه فرصت و وقتی نيست دست به كار شدن است . پس‏ موارد فرق می‏كند و در هر مورد يك گونه بايد فرض كرد كه به عمل و اقدام‏ منتهی گردد . به اصطلاح علماء اصول ، لسان دليل ، لسان " تنزيل " است ، لهذا هيچ‏ مانعی ندارد كه دو " تنزيل " از دو جهت بر ضد يكديگر بوده باشند ، حاصل معنی حديث اين می‏شود كه از نظر برخی كارها بگو اصل ، " بقاء حيات‏ و ادامه عمر " است و از نظر برخی كارها بگو اصل ، " عدم بقاء عمر و كوتاهی آنست " . اين معانی كه ذكر كردم صرفا يك توجيه بلادليل نيست چندين روايت ديگر وجود دارد كه كاملا مفهوم اين حديث را به همين نحو كه گفته شد روشن می‏كند . علت اينكه اين حديث مورد اختلاف واقع شده است عدم توجه به آن‏ احاديث است .