درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 334

به خود علم دارد ، تا چه برسد به اين كه باز علم پيدا كند كه به خود ، علم حضوری دارد نه علم حصولی . ولی انسان به خودش علم حضوری دارد ، بعدها هم خودش را موضوع مطالعه قرار می‏دهد و بارديگر علم پيدا می‏كند كه‏ به خود علم دارد ، علم پيدا می‏كند كه به خود علم حضوری دارد ، نه علم‏ حصولی . و علم پيدا می‏كند كه به اشياء علم حصولی دارد ، نه علم حضوری . كه اينها يك مراحل ديگری است .

چون واجب‏الوجود مجرد است عقل است

حالا كه ما درباب ماهيت علم و آگاهی به اين جا رسيديم كه حقيقت آگاهی‏ عبارت است از حضور شی‏ء برای خود ، و اين حضور شی‏ء وقتی است كه وجود آن‏ وجود جمعی باشد ، و وجودش در وجود مادی خلاصه نباشد ، ثابت می‏شود كه‏ ذات حق چون ماده و مادی نيست ، مساوی است با اين كه مستشعر به ذات‏ خود است ، يعنی علم به ذات خود دارد . پس واجب‏الوجود عقل محض . به‏ چه دليل ؟ به دليل اينكه هو غير مادی ، هو ليس‏بماده . همينقدر هر چه كه‏ ماده و مادی نباشد به خود علم دارد . هر موجود مجرد از ماده‏ای عاقل است‏ ، يعنی خودآگاه است ، و هر عاقلی و هر خودآگاهی مجرد است . از طرف ديگر هر شی‏ء معقول ، محال است كه معقول واقع شود مگر اين كه‏ مجرد از ماده باشد . از آن جهت كه ماده است ، هرگز معقول نيست . بلكه‏ ماده بايد يك وجود عقلانی در يك ذهنی پيدا بكند تا در آن ذهن معقول واقع‏ شود ، ولی خودش برای خودش معقول نيست . يعنی هرگز چنين نيست كه آگاهی‏ به ذاتش تعلق بگيرد و ذاتش عين مورد تعلق و آگاهی باشد .