حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 39

پس از اين به ذكر چند تعريف ديگر در باب حركت می‏پردازد ، از جمله‏ می‏گويد عده ای از فلاسفه اسلامی به تبعيت از قدما حركت را به " زوال من‏ حال " يا " سلوك من القوه الی الفعل " تعريف كرده‏اند . و بوعلی هم‏ دررد آنها گفته است كه در اين تعريف فقط لفظ مترادفی به جای لفظ ديگر قرار گرفته است زيرا سلوك و حركت اساسا يك معنی بيشتر ندارد چه‏ بگوئيم " الحركه من القوه الی الفعل " و چه " السلوك من القوش الی‏ الفعل " هر دو يكی هستند . در بيان ديگر هم حركت كه امری است وجودی به‏ زوال كه امر عدمی مثل غيريت است تعريف شده است . البته لازمه هر حركتی‏ " زوال من حال " است ولی نه اينكه حركت عينا همين زوال باشد . حاج ملا هادی نيز در اين مورد گفته است كه زوال امر عدمی است و معرف حركت نمی‏ تواند باشد . پس از اين تعريفات ملاصدرا تعريف ديگری را به عنوان بهترين تعريف‏ ذكر می‏كند به اين بيان كه : " الحركة هی موافاش حدود بالقوش علی الاتصال‏ " . يعنی حركت عبارتست از اينكه ، جسم تمام حدود بين مبدا و منتها را به صورت وحدت اتصالی استيفا و استيعاب كند ، يعنی هيچ حدی نباشد مگر اينكه جسم " آنی " در آن حد واقع شده باشد ولی به شرط اينكه اين‏ موافات حدود تدريجی و ممتد باشد . اين تعريف پس از روشن شدن بحث‏ حركت توسطی روشن خواهد شد . بحث راجع به تعاريف حركت فعلا به همين‏ مقدار خاتمه می‏يابد ولی تذكر چند نكته در اين زمينه ضروری است .

حركت از كدام مقوله است

نكته اول اينكه می‏دانيم فلاسفه موجودات مركب از ماهيت و وجود را در ده مقوله ، نه مقوله عرض و يك مقوله جوهر تقسيم بندی می‏كنند ؟ آيا حركت در كدام مقوله است ؟ اين مسئله در كلمات بوعلی واضح نيست و بعيد نيست كه ايشان حركت را واقع و داخل در دو مقوله فعل و انفعال بدانند يعنی تحريك را