حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 199

زمان مقدار حركت است . مرحوم آخوند بعد از اين می‏فرمايند : حال كه ما يك كون مقداری در عالم‏ داريم كه مقدار حركت است ، به دليل اينكه اين كون مقداری خودش‏ نمی‏تواند شدت و ضعف پيدا كند و حتی نمی‏تواند مبدأ داشته باشد و منتهی‏ داشته باشد ، به همين دليل قابل اين كون مقداری نمی‏تواند هر جسمی باشد ( فصل قبل را هم برای مقدمه اينجا ذكر كرده‏اند ) . اجسام عنصری نمی‏توانند راسم زمان باشند ، جسم غير عنصری بايد راسم زمان باشد . هر فاعلی و هر علتی در عالم نمی‏تواند علت اين كون مقداری باشد ، يعنی علت طبيعی‏ نمی‏تواند و علت نفسانی و علت عقلانی می‏خواهد ، كه اينها در باب افلاك‏ به آن قائل هستند . همه شواهد و خود اين برهان و نيز حرفهائی كه بعد می‏زنند دلالت می‏كنند كه اين تقرير غير از آن تقريری است كه ما قبلا كرديم و در اين جلسه نيز آن را مطرح كرديم . البته تقريری كه ما كرديم بهتر است از تقرير قدما . ولی اينكه آقای طباطبائی می‏فرمايند اين خود دليل است بر اينكه به عدد حركات عالم زمان وجود دارد ، از تقرير قدما استنباط نمی‏شود ، از تقريری‏ كه ما كرديم استنباط می‏شود . ايشان تقريری كه در ذهن داشته‏اند و خودشان‏ به آن تقرير معتقد بودند ، آن تقرير را در نظر گرفته‏اند و بعد چنين‏ نتيجه‏ای را گرفته‏اند . تقرير قدما كه در " شرح هدايه " و " شفاء " و كتابهای ميرداماد و در جاهای ديگر است غير از تقرير ما است . البته بعدا خواهيم گفت كه : خود مرحوم آخوند خلاف اين را می‏گويد . همانطور كه گفتيم يكی از براهين ايشان در حركت جوهريه از راه زمان است‏ . در اواخر جلد سوم ، يعنی اواخر الهيات بالمعنی الاخص ، با مقدماتی كه‏ ذكر می‏كنند حرف اينجا را رد می‏كنند و می‏گويند : اين حرف بی‏معنی است كه‏ معنی زمانی بودن اشياء اين است كه زمان در بيرون اشياء باشد . اگر مثلا اين درخت زمانی است به اين معنی نيست كه زمان در بيرون اين درخت وجود دارد و يك حركت فلكی است كه يك مقداری دارد و معنی زمانی بودن اين‏ حركت اين باشد كه سكون و