جامعه و تاريخ - صفحه : 72

اين جهت ، تاريخ را بسيار سودمند می‏گرداند و آن را به صورت يكی از منابع " معرفت " ( شناخت ) انسانی درمی‏آورد و او را برآينده‏اش مسلط می‏نمايد . فرقی كه ميان كار محقق تاريخ علمی با كار عالم طبيعی هست اين است كه‏ مواد بررسی عالم طبيعی ، يك سلسله مواد موجود حاضر عينی است و قهرا بررسيها و تجزيه و تحليلهايش همه عينی و تجربی است ، اما مواد مورد بررسی مورخ در گذشته وجود داشته و اكنون وجود ندارد ، تنها اطلاعاتی از آنها و پرونده‏ای از آنها در اختيار مورخ است . مورخ در قضاوت خود مانند قاضی دادگستری است كه براساس قرائن و شواهد موجود در پرونده قضاوت‏ می‏كند نه براساس شهود عينی ، از اين رو تحليل مورخ تحليل منطقی و عقلانی‏ و ذهنی است نه تحليل خارجی و عينی . مورخ تحليلهای خود را در لابراتوار عقل با ابزار استدلال و قياس انجام می‏دهد نه در لابراتوار خارجی و با ابزاری از قبيل قرع و انبيق ، لذا كار مورخ از اين جهت به كار فيلسوف‏ شبيه‏تر است تا كار عالم طبيعی . تاريخ علمی مانند تاريخ نقلی به گذشته تعلق دارد نه به حال ، و علم به‏ " بودنها " است نه علم به " شدنها " ، اما برخلاف تاريخ نقلی ، كلی‏ است نه جزئی ، و عقلی است نه نقلی محض . تاريخ علمی در حقيقت بخشی از جامعه‏شناسی است ، يعنی جامعه‏شناسی‏ جامعه‏های گذشته است . موضوع مطالعه جامعه شناسی اعم است از جامعه‏های‏ معاصر و جامعه‏های گذشته . اگر جامعه شناسی را اختصاص بدهيم به شناخت‏ جامعه‏های معاصر ، تاريخ علمی و جامعه‏شناسی دو علم خواهند بود ، اما دو علم خويشاوند و نزديك و