شرح منظومه1 - صفحه : 124

پس معقولات ثانيه از لحاظ ذهن ما يعنی از آن جهت كه معقولات ، معقولات هستند در درجه دوم قرار گرفته‏اند و البته منافاتی نيست بين اين‏ مطلب و اينكه اين مفاهيم و عناوين از نظر ديگر ، يعنی از نظر رابطه با عالم خارج در درجه اول و معقولات اوليه در درجه دوم قرار گيرند ، همان‏ طوری كه طرفداران نظريه اصالت وجود آنجا كه بحث اصالت و اعتباريت را بميان می‏آورند وجود را اصيل و ماهيت را اعتباری می‏دانند .

اصطلاح حكماء در تعريف معقولات اوليه و ثانويه :

تا كنون سخن از معقولات اوليه و ثانويه و فرق آنها با يكديگر بود . اكنون بايد دانست كه معقولات ثانيه خود بر دو نوعند : معقولات ثانيه‏ منطقی و معقولات ثانيه فلسفی . پس سه دسته از معقولات وجود دارد : معقولات اوليه . معقولات ثانيه منطقی و معقولات ثانيه فلسفی . در تعريف‏ هر يك از اين سه دسته از معقولات و ملاك تمايز آنها با يكديگر ، متأخرين‏ از حكماء تعبيری دارند كه خالی از اشكال و ابهام نيست و نيازمند شرح و توضيح است . حاجی سبزواری اين تعبير را در ضمن ابيات زير آورده است :

ان كان الاتصاف كالعروض فی
عقلك فالمعقول بالثانی صفی
بما عروضه بعقلنا ارتسم
فی العين أو فيه اتصافه رسم
فالمنطقی الاول كالمعرف
ثانيهما مصطلح للفلسفی