حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 249

معنای " موضوع " از نظر قدما ، جسم متحصل تام النوعيه است كه حركت‏ عارض آن می شود ، در حاليكه مرحوم آخوند می‏خواهد بگويد كه اينجور نيست‏ كه هميشه جسم متحصل بايد موضوع حركت باشد . چون ايشان حركت را در درون‏ جسم و در جوهر آن نفوذ می‏دهد بنابراين حركت جوهری ، در جسم است ولی نه‏ به اين معنا كه بر جسم بعد از تحصل عارض شود ، بلكه به وجود ديگری موجود است كه بعدا بيان می‏شود . مطلب ديگری كه قبل از خواندن عبارت فصل 18 بايد توضيح بدهم اين است‏ كه در اين فصل مرحوم آخوند تعبيری دارد كه البته نمی خواهيم ايراد بگيريم‏ ولی بايد متوجه باشيد كه بعدها خود مرحوم آخوند به اين تعبير ايراد می‏گيرد ، يعنی نوعی مسامحه در تعبير است و متضمن نكته خيلی دقيقی است . در اينجا می‏گويند : الحركة حالة سيالة ، بعد می‏گويند : لها وجود بين‏ القوه المحضه والفعلية المحضه . اين تعبيرات را در ابتداء زياد به كار می‏برند ولی بعدها خواهند گفت كه اين تعبير ، تعبير دقيقی نيست ، حركت‏ حالت سياله نيست بلكه حركت سيلان يك حالت است . يك وقت می‏گوئيم‏ حالت سياله يعنی حالت دارای سيلان ، اين غلط است ، چون سيلان يعنی خود حركت . تعبير دقيق اين است كه حركت سيلان حالتی است . در اينجا تعبير ديگری نيز می‏كنند و می‏گويند : الحركة حالة سيالة لها وجود . آيا حركت يك شی‏ء حالتی است از يك شی‏ء كه لها وجود ؟ يا نه ، حركت سيلان حالتی است كه آن حالت موجود است ، يعنی خود حركت امری‏ است از قبيل اضافات و نسب . بعضی از جمله شيخ اشراق ، معتقد است‏ حركت خودش مقوله ای است مستقل از مقولات عرضيه ( كه البته او مقولات‏ عشر ارسطو را قبول ندارد و به پنج مقوله قائل است ) ، بنابراين از نظر او حركت يكی از اعراض است و اغلب افراد هم راجع به حركت همين جور فكر می‏كنند و به تعبير امروزی ها حركت را يك پديده می‏دانند ، اين نظريه‏ مردود است . حركت چيزی