حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 164

است يعنی اين وسط " لايتحرك مابعده الا اذا حركه مافوقه " . در مقام مثال شبيه چرخهای ساعت است كه همه با هم می‏چرخند و متأخر متوقف بر متقدم است تا ميرسد به مبدأ نيرو كه فنر باشد و حركت چرخهای‏ بعدی متوقف بر محركيت چرخهای قبلی است ( البته منظور قبليت و بعديت‏ رتبی است ) . پس وسطها محركيتشان متوقف بر محركيت قبلشان است . اگر عدد وسطها زياد بشود همه يك واحد " وسط " را تشكيل می‏دهند كه همان‏ خصلت را دارند كه بعدی خود را حركت نمی دهند مگر اينكه از قبلی حركت‏ پذيرفته باشند و اگر ميلياردها واسطه در ميان باشد همه حكم وسط واحد را دارند و متوقف بر تحرك قبلشان هستند . اگر به جای ميلياردها وسط ، غيرمتناهی وسط وجود داشته باشد ، يعنی طرفی‏ نداشته باشد كه يحرك ولايتحرك ، معنايش اين است كه همه واسطه ها از محركيت بيافتند . چون واسطه ها اين خصلت را دارند كه : " حركت نمی‏ دهند مگر اينكه حركت از مافوق خود بپذيرند " ، و در حالت غيرمتناهی‏ بودن وسط ها ديگر مافوقی وجود ندارد و همه بطور متناهی وسط هستند . و در اين حالت كه همه از محركيت بيافتند متحرك اخير [ متحركی كه در يك‏ طرف فرض كرديم و وجودش مشهود است ] نبايد حركت كند در حاليكه اين‏ خلاف فرض است . پس محال است سلسله متحركات در طبيعت غيرمتناهی باشد . البته متحركات هم زمان نه متحركاتی كه در زمانهای مختلفند ، آن محل‏ بحث نيست چون آن حقيقتا محرك و علت حركت نيست بلكه معد است . يعنی‏ اگر حركتی مثل حركت برگ درخت را از جنبه طبيعی نگاه كنيم می‏گوئيم علت‏ اين حركت وزش باد است و علت وزش باد تغيير درجه حرارت و . . . ، اما فيلسوف قبول ندارد كه اينها علت هستند ، از نظر فلسفه معدات هستند و علت محرك ، يك نيروئی در درون خود برگ است و همين علل فلسفی است‏ كه عدم تناهی آنها محال است يعنی محال است اين متحركها به محركی كه‏