شرح منظومه1 - صفحه : 68

نيز متحدند ولی نه در مرتبه ذات بلكه در مرتبه وجود . در مثال اول می‏خواهيم بگوييم مفهوم و معنی مثلث اينست و در مثال دوم‏ می‏خواهيم بگوييم خاصيت و اثر وجودی مثلث چنين است . در مثال اول‏ می‏خواهيم بگوييم تصور ما از مثلث مساوی است با تصور شكلی كه بر او سه‏ ضلع احاطه كرده است با اين تفاوت كه محمول ، تصور تفصيلی موضوع است و موضوع ، تصور اجمالی محمول . ولی در مثال دوم تصور ما از مثلث با تصور ما از تساوی مجموع زوايا با دو قائمه مساوی نيست بلكه دو تصور و دو مفهوم جداگانه می‏باشند . 2 - در مبحث تناقض ثابت شده است كه تناقض وقتی حاصل است كه يكی‏ از دو نقيض عينا رفع ديگری باشد يعنی دو قضيه موجبه و سالبه آنگاه نقيض‏ يكديگر خواهند بود كه مفاد سالبه رفع آن موجبه باشد و به عبارت ديگر همان چيزی كه موجبه اثبات كرده است سالبه نفی كند نه چيز ديگر را . اهل منطق گفته‏اند وحدت مفاد موجبه و سالبه آنگاه محقق می‏شود كه هشت‏ وحدت حكمفرما باشد ، وحدت در : موضوع ، محمول ، شرط ، اضافه ، جزء و كل‏ ، قوه و فعل ، زمان و مكان . صدر المتألهين معتقد شد كه برای اينكه وحدت ايجاب و سلب برقرار باشد علاوه بر وحدتهای نامبرده وحدت در حمل نيز ضرورت دارد . ممكن است در موردی تمام وحدتهای هشتگانه موجود باشد در عين حال وحدت كامل موجود نباشد و قهرا تناقضی هم در كار نباشد . مثلا اگر بخواهيم مفهوم " جزئی " و مفهوم " كلی " را تعريف كنيم می‏گوييم جزئی عبارت است از ممتنع‏ الصدق علی كثيرين همچنانكه در تعريف كلی می‏گوييم عبارت است از غير ممتنع الصدق علی كثيرين . در قضيه نامبرده " جزئی " موضوع است و " ممتنع الصدق علی كثيرين " محمول است و قضيه