آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 221

مسأله ديگر در باب علت و معلول اين است كه سلسله علل ( البته علل به‏ اصطلاح فلاسفه نه علل به اصطلاح علمای طبيعی ، يعنی علل وجود نه علل حركت ) متناهی است و محال است نامتناهی باشد ، يعنی اگر وجود يك شی‏ء ، صادر از علتی و قائم به علتی باشد و وجود آن علت نيز قائم به علت ديگر ، و وجود آن علت نيز قائم به علت ديگر باشد ممكن است هزارها و ميليونها و يا ميلياردها علت و معلول به اين ترتيب هر كدام صادر از ديگری باشد و بالا برود ، ولی در نهايت امر به علتی منتهی می‏گردد كه آن علت قائم‏ بالذات است و قائم به علتی ديگر نيست زيرا تسلسل علل غير متناهيه محال‏ است . فلاسفه ، براهين زيادی اقامه می‏كنند بر امتناع تسلسل علل غير متناهيه ، و اين تعبير را مخفف می‏كنند و می‏گويند : تسلسل علل محال است‏ . و غالبا تعبير را از اين هم مخفف‏تر می‏كنند و می‏گويند تسلسل محال است‏ و البته مقصود اين است كه تسلسل علل غير متناهيه محال است . كلمه تسلسل از ماده " سلسله " است كه به معنی زنجير است . پس‏ تسلسل يعنی زنجيره شدن علل غير متناهيه . فلاسفه ، نظام و ترتيب علل و معلولات را به حلقات زنجير كه به ترتيب پشت سر يكديگر قرار گرفته‏اند ، تشبيه كرده‏اند .