شرح منظومه2 - صفحه : 128

ايجاب می‏كند معدوم باشد ، آن چنان كه جفت بودن برای گردو ، مقدار و مساحت معين و يا شكل كره يا مكعب يا استوانه داشتن برای جسم ضروری‏ نيست و از جسم قابل تفكيك است ، چنين موجودی به حسب تعريف ممكن‏ الوجود است . اكنون كه دانستيم موجود بلكه موجوداتی در جهان هست و موجود به حسب‏ فرض عقلی از يكی از دو قسم بالا خارج نيست ، می‏گوئيم هر موجودی را كه در نظر بگيريم يا واجب الوجود است و يا ممكن الوجود . اگر واجب الوجود است مدعای ما كه در حال حاضر اين است كه جهان هستی از واجب الوجود خالی نيست ثابت می‏شود ( 1 ) و اگر ممكن الوجود است بايد واجب الوجودی‏ در كار باشد تا اين ممكن الوجود موجود شود . زيرا ممكن الوجود به حسب‏ فرض از ناحيه ذات خود ايجاب نمی‏كند كه موجود يا معدوم باشد ، پس‏ موجود بودن و موجود نبودن او وابسته است به علتی خارج از او و با موجود بودن آن علت ، از موجود می‏شود و با نبودن آن معدوم می‏گردد . پس آن علت‏ را مورد بررسی قرار می‏دهيم و همين دو فرض را درباره او اجراء می‏كنيم‏ زيرا آن علت يا واجب الوجود است و يا ممكن الوجود . اگر واجب الوجود است مدعای ما ثابت است و اگر ممكن الوجود است نيازمند به علت ديگری‏ است كه آن نيز ، يا واجب الوجود است و يا ممكن الوجود و اگر ممكن‏ الوجود است نيازمند به علت ديگری و همين طور ، و بالاخره

پاورقی : 1 - همان طوری كه قبلا اشاره كرديم ما در اين مرحله هنوز در مقام اثبات‏ وجود واجب الوجود در مقابل نفی واجب الوجود و ادعای اينكه واجب‏ الوجودی در جهان نيست می‏باشيم . اما اينكه واجب الوجود يكی است يا بيشتر ؟ و هم اينكه آيا واجب‏ الوجود از سنخ جسم و ماده است يا مجرد از ماده است و ديگر اينكه چه‏ صفات ثبوتيه و چه صفات سلبيه بايد داشته باشد به تدريج مرحله به مرحله‏ در مراحل بعد اثبات می‏شود .