سيري در سيره ائمه اطهار - صفحه : 87

يكجا فتح می‏كرد ، بلا تشبيه آنطور كه پيغمبر اكرم مكه را فتح كرد ، به آن‏ سادگی و آسانی ، با اينكه بسياری از اصحاب امام حسن به حضرت خيانت‏ كردند و منافقين ز يادی در كوفه پيدا شده بودند و كوفه يك وضع ناهنجاری‏ پيدا كرده بود كه معلول علل و حوادث تاريخی زيادی بود . يكی از بلاهای بزرگی كه در كوفه پيدا شد مسئله پيدايش خوارج بود كه خود خوارج را اميرالمؤمنين معلول آن فتوحات بی بند و بار می‏داند ، آن‏ فتوحات پشت سر يكديگر بدون اينكه افراد يك تعليم و تربيت كافی بشوند ، كه در نهج البلاغه هست : مردمی كه تعليم و تربيت نديده‏اند ، اسلام را نشناخته‏اند و به عمق تعليمات اسلام آشنا نيستند ، آمده‏اند در جمع مسلمين‏ ، تازه از ديگران هم بيشتر ادعای مسلمانی می‏كنند . به هر حال ، در كوفه يك چند دستگی پيدا شده بود . اين جهت را هم همه‏ اعتراف داريم كه دست كسی كه پايبند به اصول اخلاق و انسانيت و دين و ايمان نيست بازتر است از دست كسی كه پايبند اينجور چيزهاست . معاويه‏ در كوفه يك پايگاه بزرگی درست كرده بود كه با پول ساخته بود ، جاسوسهايی كه مرتب می‏فرستاد به كوفه ، از طرفی پولهای فراوانی پخش‏ می‏كردند و وجدانهای افراد را می‏خريدند و از طرف ديگر شايعه پراكنی های‏ زياد می‏كردند و روحيه‏ها را خراب می‏نمودند . اينها همه به جای خود ، در عين حال اگر امام حسن ايستادگی می‏كرد يك لشكر انبوه در مقابل معاويه به‏ وجود می‏آورد ، لشكری كه شايد حداقل سی چهل هزار نفر باشد ، و شايد - آنطور كه در تواريخ نوشته‏اند - تا صد هزار هم امام حسن