حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 262

و اگر علت حادث را قديم فرض كنيم ( البته قديم نسبی يعنی موجود در زمان سابق ) ، اشكال انفكاك معلول از علت تامه پيش می‏آيد . اين اشكال مهمی است كه در كلمات بوعلی و امثال بوعلی آمده و مورد بحث قرار گرفته است و در دو سه فصل بعد در همين جلد از اسفار بحث‏ می‏شود ، در آنجا می گويند علة الحادث حادث و علة القديم قديم و قهرا اين سئوال پيش می‏آيد كه امور حادثه عالم كه طبعا نمی تواند علل آنها هم‏ حادث باشد چگونه با قديم مرتبط می‏شود . بحث ديگری كه مرحوم آخوند مطرح می‏كند ، مسئله " ربط متغير به ثابت‏ " است . در اين مسئله فرض اين استكه علةالمتغير متغير و علةالثابت‏ ثابت . درباب علةالثابت ثابت ما به اشكالی برنمی خوريم ولی در باب‏ علة المتغير متغير ، با اشكال مواجه می‏شويم كه چگونه ممكن است متغيرها به ثابت منتهی نشوند و علت آنها متغير باشد ؟ بلكه در نهايت امر علت‏ متغير هم بايد ثابت باشد ، قاعده علةالمتغير متغير چگونه در اين مقام‏ قابل توجيه است .

اشكال : محال است علت متغير ثابت باشد .

ابتدا بايد برهان " علة المتغير متغير " را ذكر كنيم سپس توجيه آنرا در مورد علت قديم حادثها بيان نمائيم . گفته شد كه حركت عين تجدد و تغير است و اجزاء آن تدريجا پيدا می‏شود و معدوم می‏گردد . علت متغير و يا تغير اگر ثابت باشد ، بحكم اينكه معلول از علت انفكاك ناپذير است‏ و انفكاك آنها محال است ، و فرض اينست كه اين متغير دارای اجزاء و مراتب است و ممتد است به امتداد زمان البته تعبير به اجزاء درست‏ نيست چون اجزاء را در ذهن ما درست می‏كند ، بلكه دارای مراتب است ما می‏رويم سراغ همان مرتبه اول از مراتب تغيير و حركت كه فرض شده علت آن‏ ثابت است ، می‏بينيم در اثر ثابت بودن علت بين علت و معلول انفكاك‏ حاصل می‏شود ، چون طبق فرض ، علت قابل تغيير نيست ولی معلول از مرتبه‏ اول می‏گذرد و به مرتبه ديگر می‏رود .