شرح منظومه2 - صفحه : 157

نظر دوم ، نظر اشاعره

اشاعره ، كه دسته‏ای ديگر از متكلمين اسلامی هستند ، درست در جهت عكس‏ معتزله در اين باب نظر دارند . آنها گفته‏اند : ذات حق موصوف به پاره ای از صفات ، و منعوت به‏ پاره‏ای از نعوت است ، و آن صفات ، به حكم اين كه : صفت بايد غير از موصوف باشد ، مغاير با ذات حقند . و به اصطلاح : زائد بر ذات حقند ، و چون موصوف " واجب الوجود " و " قديم الوجود " است بايد اين صفات‏ هم مانند " موصوف " واجب الوجود و قديم الوجود باشند . پس صفات‏ واجب الوجود مانند ذات واجب الوجود ، هم واجب الوجود و هم قديم‏ الوجودند . اين است كه اشاعره ، معتقدند : به " قدمای ثمانيه " ، يعنی‏ به : هشت موجود قديم ، و در واقع به " هشت واجب الوجود " معتقدند .

نظريه سوم : عقيده حكمای اسلامی

نظريه حكمای اسلامی ، نظريه‏ای است كه هم منطق و استدلال ، آن را تائيد می‏كند و هم متون اسلامی ، و آن اين است : ذات واجب ، واقعا متصف به يك سلسله صفات می‏گردد ، ولی دليلی نيست‏ بر اين كه لزوما صفت بايد مغاير با موصوف باشد ، بلكه دليل ، قائم است‏ ، بر اين كه صفات واجب و همچنين برخی صفات ممكن عين ذات واجب و يا عين ذات ممكن است . بعدا به طور تفصيل درباره اين مطالب بحث خواهد شد ، و اين است معنی بيت بالا كه می‏گويد :

ثم ارجعن و وحدنها جمعا
فی الذات و التكثير فی ما انتزعا

2 - درباب كثرت مفهوم با وحدت مصداق ، اين مطالب بايد تذكر داده‏ شود كه : هيچ مانعی ندارد كه يك شی‏ء به حسب وجود خارجی و عينی ، باشد ، و در