شرح منظومه2 - صفحه : 58

محسوب نمی‏گردد . پس همواره ميان غايت و ذی غايت ( مغيی ) يك رابطه‏ء طبيعی و تكوينی‏ وجود دارد و آن اينكه ذی غايت طبعا متوجه و متحرك به سوی غايت خويش‏ است و آن را جستجو می‏كند . معمولا كسانی كه دقت علمی ندارند و همه چيز را با مصنوعات بشری قياس‏ می‏كنند رابطه‏ء غايت و ذی غايت را صرفا در ذهن فاعل جستجو می‏كنند ( 1 ) در مصنوعات بشری چنين است ، يعنی هيچگونه رابطه‏ء ذاتی و طبيعی ميان‏ مصنوع و ميان غايت و نتيجه‏ای كه از آن منظور است وجود ندارد . مثلا بشر صندلی را برای نشستن می‏سازد ، يعنی مقداری چوب را تراش می‏دهد و صاف‏ می‏كند و به طرز خاصی به هم پيوند می‏دهد تا شكل مخصوصی پيدا كند برای آنكه‏ روی آن بنشينند . در اينجا طبيعت ذاتی چوب نيست كه به سوی صندلی شدن‏ حركت كرده باشد و صندلی شدن از نظر طبيعت چوب كمال و فعليت و درجه‏ء عالی تری از هستی به شمار نمی‏رود ، هيچگونه رابطه‏ء ذاتی ميان چوب و صندلی شدن وجود ندارد ، بلكه اين بشر است كه با نيروی خود ( كه نسبت به‏ نيروی داخلی چوب يك نيروی خارجی است ) اين شكل را به صندلی می‏دهد . رابطه‏ء شكل صندلی با استفاده‏ای كه از آن می‏شود و علت غائی آن ناميده‏ می‏شود ، رابطه‏ای است كه فقط ذهن صانع و فاعل ، آن را به وجود آورده است‏ و اين رابطه از نظر ذهن صانع

پاورقی : 1 - تصرفی كه انسان در اشياء می‏كند ، تصرف سطحی است . يعنی تصرف‏ انسان تسخير طبيعت به مفهوم فلسفی نيست و به عبارت ديگر در اثر تصرف‏ انسان جوهرشی‏ء به سوئی حركت نمی‏كند . نظر عاميانه در مورد غايت هم از مقايسه به مصنوعات بشر اقتباس شده است ، خيال كرده‏اند همان رابطه‏ای كه‏ ميان صانع انسانی و مصنوعات وی و هدف آن مصنوع هست عينا ميان هر فاعلی‏ و فعلش و غايت آن فاعل وجود دارد .