آشنايي با علوم اسلامي 3 - صفحه : 77

بالفقه و الاثار و المناقب " . يا درباره علی بن ابراهيم قمی می‏گويد : " من العلماء الفقهاء " . و درباره محمد بن حسن بن احمد بن الوليد قمی‏ می‏گويد : " وله من الكتب كتاب الجامع فی الفقه " . ولی ظاهرا كتب‏ فقهيه آنها به اين شكل بوده است كه در هر بابی احاديثی كه آنها را معتبر می‏دانسته اند و بر طبق آنها عمل می‏كرده‏اند ذكر می‏كرده‏اند ، آن كتابها هم‏ حديث بود و هم نظر مؤلف كتاب . محقق حلی در مقدمه " معتبر " ميگويد : " نظر به اينكه فقهاء ما رضوان الله عليهم زيادند وتأليفات فراوان‏ دارند و نقل اقوال همه آنها غير مقدور است ، من به سخن مشهورترين به فضل‏ و تحقيق و حسن انتخاب اكتفا كرده‏ام و از كتب اين فضلا به آنچه اجتهاد آنها در كتابها هويدا است و مورد اعتماد خودشان بوده است اكتفا كرده‏ام‏ . از جمله كسانی كه نقل می‏كنم ( از قدمای زمان ائمه ) حسن بن محبوب ، احمد بن ابی نصر بزنطی ، حسين بن سعيد ( اهوازی ) ، فضل بن شاذان ( نيشابوری ) ، يونس بن عبدالرحمن ، و از متأخران ، محمدبن بابويه قمی ( شيخ صدوقی ) و محمد بن يعقوب كلينی ، و از اصحاب فتوا علی بن بابويه‏ قمی ، اسكافی ، ابن ابی عقيل ، شيخ مفيد ، سيد مرتضی علم الهدی و شيخ‏ طوسی است . . . " محقق با آنكه گروه اول را اهل نظر و اجتهاد و انتخاب می‏داند آنها را به نام اصحاب فتوا ياد نمی‏كند ، زيرا كتب آنها در عين اينكه خلاصه‏ اجتهادشان بوده است ، به صورت كتاب حديث و نقل بوده است نه به صورت‏ فتوا . اينك ما بحث خود را از مفتيان اولی كه در زمان غيبت صغرا بوده‏اند آغاز می‏كنيم :