فلسفه تاريخ1 - صفحه : 23

طور آگاهانه به سوی انسان شدن در حركت بوده ، می‏رفته كه انسان بشود ، مثل يك موجودی كه هدف و مقصد خودش را تشخيص داده ، هی تلاش كرده تا برسد به آن مقصد ، يا نه ، تصادفات به همان معنا كه عرض كرديم : علل‏ اتفاقی ، علل بی‏ضابطه ، علل بی‏قاعده [ آن را به اينجا رسانده است ] ، مثل كاهی كه بر روی موج آب قرار بگيرد كه بدون ضابطه و قاعده يعنی با علل شخصی نه با علل كلی با علل بی‏ضابطه و قاعده ، به اين سو و آن سو می‏رود ، مثلا يكدفعه يك كسی دستش را در آب كرده يك موج بلند شده ، كمی‏ كاه را كشيده آن طرف ، يك كسی يك سنگ انداخته آن طرف ، يك موج‏ ايجاد شده و كاه را كشيده اين طرف ، هی رفته اين طرف و آن طرف ، و اكنون هم رسيده به يك نقطه خاص ، آيا آن اولين سلول كه بعد از ميليونها سال رسيده به انسان شدن ، تحت يك ضابطه و قاعده و يك كليتی به اينجا رسيده ، يا علل تصادفی و اتفاقی همينجور آن را كشيده از اينجا به آنجا ، تصادفا اينجور شد ، تصادفا آنجور شد ، تا آخر رسيد به اينجا ؟ درباره تاريخ هم عينا همين مطلب است ، كه هگل از كسانی است كه قائل‏ است كه تاريخ هدف دارد ، يعنی همين طور كه فرد انسان و نوع هر حيوانی [ روح و شخصيت دارد ] جامعه انسان هم يك روح و يك شخصيت دارد ( منتها او به شكل خاصی خواسته توجيه كند ) و آن روح ، اين جامعه را رو به كمال‏ می‏كشد ، و لهذا او معتقد است به اينكه " روح زمان " هرگز اشتباه‏ نمی‏كند ( خودش مسئله ای است و مسأله كوچكی هم نيست ) ، می‏گويد روح‏ زمان معصوم است ، روح زمان هرگز اشتباه نمی‏كند زيرا روح زمان ، تاريخ را به سوی كمال سوق می‏دهد . روح زمان را هم " خدا " می‏داند . البته خدايی كه او قائل است يك خدای مخصوصی است كه از حد انديشه‏ تجاوز نمی‏كند خدای هگل يك خدای عينی نيست به هر حال او معتقد است به‏ اينكه روح زمان ، تاريخ را به سوی تكامل می‏برد .