عدل الهي - صفحه : 170

اگر از اول توجه داشته باشد كه حكيم بودن خدا به معنی اين است كه فعلش‏ غايت دارد نه ذاتش ، و حكمت هر مخلوقی غايتی است نهفته در نهاد آن‏ مخلوق ، و حكيم بودن خداوند به اين است كه مخلوقات را به سوی غايات‏ طبيعی آنها سوق می‏دهد ، پيشاپيش پاسخ خود را دريافت می‏دارد . . 2 فيض الهی ، يعنی فيض هستی كه سراسر جهان را در بر گرفته ، نظام‏ خاص دارد ، يعنی تقدم و تأخر ، و سببيت و مسببيت ، و عليت و معلوليت‏ ، ميان آنها حكمفرماست و اين نظام ، غير قابل تخلف است ، يعنی برای‏ هيچ موجودی امكان تخلف و تجافی از مرتبه خود و اشغال مرتبه ديگر وجود ندارد . سير تكامل موجودات ، بالخصوص سير تكاملی انسان ، به معنی‏ سرپيچی از مرتبه خود و اشغال مرتبه ديگر نيست ، بلكه به معنی " سعه‏ وجودی " انسان است . لازمه درجات و مراتب داشتن هستی اين است كه نوعی‏ اختلاف و تفاوت از نظر نقص و كمال ، و شدت و ضعف در ميان آنها حكمفرما باشد ، و اينگونه اختلافها تبعيض نيست . . 3 صنع خدا كلی است نه جزئی ، ضروری است نه اتفاقی . ريشه ديگر اشتباهات در اين زمينه ، مقايسه صنع خدا با صنع انسان از اين نظر است‏ كه پنداشته می‏شود ممكن است صنع الهی مانند صنع انسان ، جزئی و اتفاقی‏ باشد . انسان به حكم اينكه مخلوقی از مخلوقات و جزء نظام است و اراده اش‏ بازيچه علل جزئی و اتفاقی است تصميم می‏گيرد در زمان معين و مكان معين و البته تحت شرايط معين مثلا خانه‏ای بسازد ، يك مقدار آجر و سيمان و آهن و خاك و گچ و آهك كه هيچ پيوند طبيعی با يكديگر ندارند گرد می‏آورد و با يك سلسله پيوندهای مصنوعی آنها را با يكديگر به شكل خاص مربوط می‏كند و خانه می‏سازد . خداوند چطور ؟ آيا صنع متقن الهی از نوع پيوند مصنوعی و عاريتی برقرار كردن ميان چند امر بيگانه است ؟ ايجاد پيوندهای مصنوعی و عاريتی ، در خور مخلوقی مانند انسان است كه‏ اولا جزئی از نظام موجود و محكوم قوانين موجود آن است ، و ثانيا در محدوده‏ای معين می‏خواهد از قوا و نيروها و خاصيتهای موجود اشياء بهره گيری‏ كند ، و ثالثا اراده اش بازيچه علل جزئی است ( مثلا حفاظت خود از گرما و سرما به وسيله خانه ) و رابعا فاعليتش در حد فاعليت حركت است نه‏ فاعليت ايجادی ، يعنی هيچ چيز را ايجاد نمی‏كند ، بلكه موجودات را از راه حركت دادن و جا به جا كردن ، به يكديگر مربوط می‏كند ، اما خداوند فاعل ايجادی است ، آفريننده اشياء با همه قوا و نيروها و