جامعه و تاريخ - صفحه : 139

نمی‏توان دلبخواهانه به طور پيشرس به دوره قبل از آن دوره اعطا كرد ( آنچنانكه سوسياليستهای خيالباف می‏خواستند ) ، در يك دوره خاص تاريخی‏ نيز كه جامعه به دو طبقه تقسيم شده است ، آگاهی خاص طبقه‏ای را به‏ طبقه‏ای ديگر نمی‏توان تحميل كرد . آگاهی مشترك انسانی وجود ندارد . لهذا در جامعه طبقاتی ، نه ايدئولوژی عام و كلی كه جهت گيری طبقاتی‏ نداشته باشد می‏تواند پديد آيد - هر ايدئولوژی كه در جامعه طبقاتی ظهور كند خواه ناخواه رنگ طبقه‏ای خاص دارد - و نه به فرض محال اگر وجود پيدا كند می‏تواند عملا نقشی ايفا كند ، از اين رو دعوتهای اديان و مذاهب‏ و لااقل آنچه به نام اديان و مذاهب به صورت هدايت و تبليغ و پند و اندرز و از موضعی عدالتخواهانه و انصاف جويانه و مساوات مابانه خطاب‏ به نوع بشر ادا می‏شود اگر نگوييم فريبكارانه است لااقل بايد بگوييم‏ خيالبافانه است . . 6 نتيجه ديگری كه به ترتيب بايد بگيريم اين است كه خاستگاه رهبران‏ انقلابی و پيشرو و مجاهد ، جبرا و لزوما طبقه استثمار شده است . پس از آنكه ثابت شد كه تنها طبقه استثمار شده آمادگی روشنفكری ، اصطلاح طلبی و انقلابی شدن را دارد و اين زمينه تنها وسيله استثمارشدگی و محروميت به وجود می‏آيد و حداكثر نيازمندی به عوامل روبنايی در وارد شدن‏ تضاد طبقاتی در خودآگاهی ا ست ، به طريق اولی افراد برجسته‏ای كه اين‏ روشنفكری را وارد خودآگاهی طبقه استثمار شده می‏كنند بايد خود همدرد و همزنجير آن