درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 92

از نظر فلاسفه ما كه از صورت و ماده سخن می‏گويند خود جسم را كه می‏بينيم ، يعنی آن امتداد جوهری آن ماده نيست ، بلكه صورت جسميه است كه روی ماده‏ پوشيده شده است . می‏گفتند عناصر هر كدام جسمند ، اما اختلافشان در چيست‏ ؟ اختلافشان در اين است كه هر عنصری يك صورت نوعيه دارد غير از صورت‏ نوعيه ديگری ؟ به دليل اينكه هر كدام از آنها آثار خاصی دارد . صورت‏ نوعيه چيست ؟ همينقدر می‏توانيم بگوئيم كه صورت نوعيه آن چيزی است كه‏ مبدأ اين اثرها است و متحد با جسم است و چنين چيزی نمی‏تواند عرض باشد چون نقل كلام به آن عرض می‏شود . . . پس از اين ، عناصر با هم تركيب شده و مركبات ساده اوليه بدست می‏آيد . مركب جديد با خاصيت جديد بوجود می‏آيد كه مغاير است با خاصيت هر يك‏ از عناصر ، ديگر تنها مجموع آن عناصر نيست ، بلكه صورت جديدی پيدا شده‏ كه منشأ اين آثار جديد است . آن مجموعه عناصر ماده شده‏اند برای اين‏ صورت جديد ، يعنی صورت اين مركب . اثر مركب جديد ، مجموع اثرات‏ عناصر مركبه نيست . بعد اين مركبها با هم تركيب شده و مركب جديد پيچيده‏تری مثل گياه پيدا می‏شود كه قطعا دارای خواصی است غير از خواص‏ عناصر يا مجموعه خواص عناصر مركبه . در مورد مركبات معدنی و جمادت ، اثبات آثار جديد خالی از اشكال‏ نيست ، ولی در جاندارها قطعا آثار جديد بوجود می‏آيد ، خصوصا هنگامی كه‏ در آنها يعنی در جانداران حيات پيدا می‏شود ، يك نيروی مسلط بر ماده‏ پيدا می‏شود ، چيزی كه سوار بر ماده است و بر آن حكومت می‏كند ، عناصر را جذب و دفع می‏كند ، رشد می‏دهد در درون و . . . اينها ( فلاسفه اسلامی ) صورت را در جاندارها نفس می‏گويند . صورت اگر علی و تيره واحده رفتار كند آنرا نفس نمی‏گويند مثل صورت جمادات . اما اگر تسلط بر ماده دارد و كارهای گوناگون انجام دهد آنرا نفس گويند . آنوقت در مورد نبات هم بر نفس قائلند ( لازم نيست كه نفس مجرد باشد . نفس همان صورت است كه بر يك و تيره عمل نمی‏كند و چندين نوع حركت‏ دارد ) .