حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 269

. و قال أيضا : هذه الاوضاع و الايون كلها طبيعيه له . انتهی . أقول ( 2 ) : لما خرج من هذا الكلام ان كل وضع من أوضاع الفلك طبيعی ، و كل پاورقی : > مبصرات را می‏بيند و . . . و اساسا طبيعت فلك و نفس فلك را هم‏ يك چيز می‏دانستند ، نه اينكه قائل باشند در جرم فلك قوه‏ای به نام‏ طبيعت حلول دارد و در ماورای اين طبيعت يك قوه ديگری به نام نفس وجود دارد ، بلكه نفس فلك و طبيعت فلك را متحد می‏دانستند . 1 - وقتی كه وضع نحوه وجود جسم باشد يا لازمه وجود جسم باشد و از طرفی‏ ديگر تمام حركات وضعی طبيعی باشد نه قسری ، بنابراين حركت وضعی فلك‏ نوعی از حركت جوهری است . ما قبلا مطلبی را گفتيم كه شايد در لابلای كلمات مرحوم آخوند هم باشد و آن اينكه بنابر عقيده كسانی كه جسم تعليمی و جسم طبيعی را در وجود ، يك‏ چيز می‏دانند و فرقشان را فقط تحليلی و عقلی می‏دانند ، هر حركت كمی نوعی‏ حركت جوهری است . اصلا نبايد باب حركات كمی را از باب حركات جوهری‏ جدا بدانيم . وقتی قائل شديم كه جسم تعليمی عين جسم طبيعی است ، افزايش‏ در ابعاد جسم تعليمی عين افزايش جوهر است و نه چيزی ديگر . همان حرف را مرحوم آخوند در اينجا در باب " وضع " زده است . اما اين نكته مهم را كه قبلا نيز تذكر داديم فراموش نكنيد و آن اينكه‏ اگر حركت جوهری را از اين دو طريق قائل شديم ( از حركت وضعی يا حركت‏ كمی ) ، اين حركت جوهری با آن حركت جوهری كه در صورت نوعيه پيدا می‏شود متفاوت است . يعنی در واقع چند نوع حركت جوهری قائل هستيم . حركت‏ وضعی نوعی حركت جوهری است و حركت كمی نوعی حركت جوهری است . همانطور كه اقدميين حركت فلك را نوعی حركت أينی حساب می‏كردند و شيخ ماهيت آن‏ را تغيير داد و حركت فلك را نوعی حركت وضعی دانست ، در اينجا مرحوم‏ آخوند خود حركت وضعی مورد اعتقاد شيخ را در باب فلك به حركت جوهری‏ برگردانده است . ارسطو حركت فلك را أينی می‏دانست ، شيخ گفت حركت‏ فلك وضعی است و مرحوم آخوند می‏گويد حركت فلك حركت وضعی است ولی‏ حركت وضعی نوعی حركت جوهری است . 2 - در اينجا مرحوم آخوند به شيخ می‏گويد شما چطور قائليد كه تمام اين‏ اوضاع طبيعی >