آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 151

باشد . بديهی است كه اگر حركت روی دايره صورت گيرد طبعا به نقطه مبدأ منتهی‏ می‏شود . شی‏ء متحرك در حركت روی دايره ، اول از نقطه مبدأ دور می‏شود و به نقطه‏ای خواهد رسيد كه دورترين نقطه‏ها از نقطه مبدأ است . آن نقطه‏ همان نقطه‏ای است كه اگر قطری در آن دايره ترسيم شود از نقطه مبدأ ، به‏ همان نقطه خواهد رسيد . و همين كه به آن نقطه برسد ، بدون آنكه سكونی‏ متخلل شود بازگشت به مبدأ ( معاد ) آغاز می‏شود . عرفا مسير حركت از نقطه مبدأ تا دورترين نقطه را " قوس نزول " و مسير از دورترين نقطه را تا نقطه مبدأ " قوس صعود " می‏نامند . حركت‏ اشياء از مبدأ تا دورترين نقطه يك فلسفه دارد . آن فلسفه به تعبير فلاسفه‏ اصل عليت است و در تعبير عرفا اصل تجلی است . به هر حال حركت اشياء در قوس نزول مثل اين است كه از عقب رانده می‏شوند ، ولی حركت اشياء از دورترين نقطه تا نقطه مبدأ فلسفه‏ای ديگر دارد . آن فلسفه اصل ميل و عشق‏ هر فرع به بازگشت به اصل و مبدأ خويش است ، به عبارت ديگر اصل فرار هر جدا شده و تنها و غريب مانده به سوی وطن اصلی خودش است . عرفا معتقدند كه اين ميل در تمام ذرات هستی و از آن جمله انسان هست ولی در انسان گاهی " كامن " و مخفی است ، شواغل مانع فعاليت اين حس است ، در اثر يك سلسله تنبهات اين ميل باطنی ظهور می‏كند . ظهور و بروز همين‏ ميل است كه از آن به " اراده " تعبير می‏شود . اين اراده در حقيقت نوعی بيداری يك شعور خفته است . عبدالرزاق‏ كاشانی در رساله " اصطلاحات " كه در حاشيه شرح