فطرت - صفحه : 222

بر خلاف حيوان [ يك جنبه روحی دارد ] . حيوان شخصيتش به همان بدنش‏ است و شخصيت روانيش هم تقريبا مانند شخصيت بدنيش می‏باشد ، يعنی كمتر ، از افراد ديگر تأثير می‏پذيرد . از نظر روانی هم يك حيوان با غرائزی كه‏ در او آفريده می‏شود در جمع حيوانها باشد يا نباشد خيلی متفاوت نيست . ولی انسان يك جنبه فرهنگی دارد يا به زبان خودمان يك جنبه روحی دارد ، يك جنبه‏ای دارد كه به شخصيت او مربوط است نه به شخص او . اين چطور ؟ فلاسفه پيشين هم قبول داشته‏اند ك ه بر خلاف حيوانات كه با غرائز مجهز و آماده شده به دنيا می‏آيند راجع به فطرت هم كه بحث می‏كرديم گفتيم انسان‏ با خصلتهای بالقوه به دنيا می‏آيد . به قول كسانی كه به فطرتی قائل نيستند روح انسان در زمان تولد يك صفحه بی نقش است كه چيزی در آن نيست ، هر چه بنويسند همان است ، بر خلاف حيوان كه در ابتدای تولد يك صفحه تمام‏ شده و نقاشی شده است . تازه قائل به فطرت كه بشويم معنايش اين است كه‏ استعدادهای يك سلسله امور بالقوه در انسان موجود است آنچنانكه در بذر استعداد فلان ميوه يا درخت موجود است . به قول كسانی كه منكر فطرت‏ هستند انسان در ابتدای تولد حكم تخته سياه را دارد ، يعنی يك صفحه خالی‏ است ، هر چه روی آن بنويسيد همان را نوشته‏ايد ، برای آن فرق نمی‏كند كه‏ آيه قرآن بنويسيد يا مثلا فحش بنويسيد ، و به قول كسانی كه قائل به‏ فطرت‏اند انسان حكم يك بذر را دارد ، اكنون كه بذر است بالفعل درخت‏ نيست ، برگ نيست ، شاخه نيست ، ميوه نيست اما استعداد اين شدن در ذاتش هست ، اگر او را بسوزانيم و خاكستر كنيم استعدادش را به فعليت‏ نرسانده‏ايم . پس اين مقدار هست كه انسان به هر حال يك موجود بالقوه