حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 316

تقسيم وجود به واحد و كثير نيز چنين است ، و هر كثيری با مقايسه با واحدی كه قسيم آن قرار گرفته كثير است ، وگرنه با مقايسه با شی‏ء ديگر واحد است ، مثلا عشره در مقابل واحد كثير است ولی هر عشره ای به اعتبار يك عشره ، نه بيشتر بودن ، واحد است . عين اين مطلب در ثبات و تجدد هم هست ، و جواب اشكال در همين جاست‏ ، يعنی موجود تقسيم می‏شود به متجدد و ثابت ، می‏خواهيم ببينيم اين تقسيم‏ مطلق است يا نسبی ؟ يعنی هر چه كه متغير شد بطور مطلق متغير است ، نسبت به همه چيز متغير است ؟ يا هر متغيری از يك لحاظ متغير است ، از يك لحاظ ديگر ثابت است ؟ حتما دومی درست است و اين تقسيم نسبی است‏ و متغير كه از لحاظی متغير است ، در تغيير خودش ديگر متغير نيست و ثابت است . پس هر حركتی و هر تغييری دو جنبه دارد و نمی تواند دو جنبه‏ نداشته باشد ، همچنانكه هر وجود ذهنی دارای دو جنبه است ، هر تغييری هم‏ اگر نسبت اجزائش را با يكديگر در نظر بگيريم ، تغير و تجدد است ، ولی‏ هر تغيری در عين حال دارای يك نحوه ثباتی است ، و موجود ثابت باعتباری‏ شامل متغير هم می‏شود . آنچه را كه فاعل افاضه می‏كند ، آيا وجود نسبی را افاضه می‏كند يا وجود مطلق را ؟ قهرا وجود فی نفسه را نه وجود اضافی و نسبی را ، مثلا در قوه و فعل ، فعليتی را افاضه می‏كند كه آن فعليت با قياس به چيز ديگر قوه‏ آنست ، نه اينكه وجود بالقوه را افاضه كند ، چون قوه يعنی عدم و عدم‏ قابل افاضه نيست . پس رابطه متغير بالذات با علت ، رابطه ثابت با ثابت است ، نه رابطه متغير با ثابت ( 1 ) .

پاورقی : 1 - اين حرف مرحوم آخوند حرف بسيار بسيار اساسی و عميقی است كه‏ آنهايی كه بعد از آخوند آمدند غالبا بگوشه ای از كلمات آخوند توجه فوق‏ العاده كردند ، از آن جمله مرحوم ملاعلی نوری اصفهانی است كه معاصر ميرزای قمی بود و معاصر سيد محمد باقر حجةالاسلام معروف به شفتی بود ، ايشان حواشی ای دارد بر اسفار كه در اغلب آن حواشی همين مطلب گنجانده‏ شده است و اين مطلب بيش از همه مطالب نظرش را جلب كرده و بيش همه‏ آنرا شكافته است .