ده گفتار - صفحه : 48

عقل نظری نيست ، و شايد علت اينكه در نظر بعضيها قبول اين مطلب اينقدر مشكل آمده همين است كه اين مطلب را به حدود عقل نظری توسعه داده‏اند . و اما نسبت به عقل عملی البته مطلب همينطور است ، و می‏توان گفت قبل‏ از هر استدلال و تقريبی ، تجرب گواه اين مطلب است . واقعا تقوا و پاكی‏ و رام كردن نفس اماره در روشن‏بينی و اعانت به عقل تأثير دارد ولی البته‏ نه به اين معنی كه عقل فی‏المثل به منزله چراغ است و تقوا به منزله روغن‏ آن چراغ ، و يا اينكه دستگاه عقل به منزله يك كارخانه مولد روشنائی است‏ كه فعلا فلان مقدار كيلووات برق می‏دهد و تقوا كه آمد فلان مقدار كيلووات‏ ديگر بر برق اين كارخانه می‏افزايد . نه ، اينطورها نيست ، طور ديگر است‏ . برای توضيح مقدمه‏ای عرض می‏كنم .

دشمن دشمنان عقل

از كلمات علی ( ع ) است : « اصدقاؤك ثلاثة ، و اعداوك ثلاثة » يعنی‏ تو سه نوع دوست و سه نوع دشمن داری . « فاصدقاؤك : صديقك و صديق‏ صديقك و عدو عدوك » يعنی دوستان تو يكی آنكس است كه مستقيما دوست‏ خود تو است ، دومی دوست دوست تو است ، سومی دشمن دشمن تو است ، « و اعداؤك : عدوك و عدو صديقك و صديق عدوك » (1) دشمنان تو عبارت‏ است از آنكه مستقيما با خود تو دشمن است ، و آنكس كه دشمن دوست تو است ، و آنكس كه دوست دشمن تو است .

پاورقی : 1 - نهج البلاغه ، حكمت . 295