شرح منظومه1 - صفحه : 164

1 - بعضی از امور " خارج " ظرف وجود يا ظرف عدم آنها است . 2 - بعضی از امور مثل " وجود " و " عدم " ( و بلكه جميع معقولات‏ ثانيه فلسفه به معنی اخص ) ، " خارج " ظرف خود آنها است . بنابراين آنجا كه می‏گوئيم " زيد موجود است " به اين معنی است كه " خارج " ظرف وجود و تحقق زيد است و نيز " خارج " ظرف خود وجود است‏ . همچنين آنجا كه می‏گوئيم " زيد معدوم است " به اين معنی است كه " خارج " ظرف عدم زيد است و نيز " خارج " ظرف خود عدم است . آنگاه‏ از اين مطلب چنين نتيجه می‏گرفتند كه موجود يا معدوم خارجی چيزی است كه‏ " خارج " ظرف وجود يا عدم او باشد و در نتيجه اشكال ، حل و تناقض‏ مرتفع می‏گردد ، زيرا وقتی می‏گوئيم " زيد معدوم است در خارج " هر چند " خارج " ظرف عدم زيد است ولی مستلزم اين نيست كه عدم در خارج موجود باشد . پس اين تناقض كه ادعا شده بود كه اگر " عدم " ، صفت شی‏ء باشد در خارج ، لازم می‏آيد كه در خارج موجود باشد مرتفع می‏گردد . اما اين پاسخ كه مبتنی بر طرز فكر اصالت ماهوی است جواب صحيحی نيست‏ . زيرا : اولا : لازمه اين بيان اين است كه هر يك از وجود و عدم نه موجود است و نه معدوم و تنها ماهيت است كه صلاحيت اتصاف به موجوديت و معدوميت را دارد و اين باطل است . زيرا به ضرورت حكم عقل هر چيزی را كه ما فرض‏ كنيم يا در خارج موجود است يا معدوم ، نه ممكن است كه هم موجود باشد و هم معدوم ، و نه ممكن است كه نه موجود باشد و نه معدوم ، و همچنانكه در پاورقی‏های " اصول فلسفه و روش رئاليسم " كاملا توضيح داده‏ايم اصل‏ امتناع تناقض يكی از دو