شرح منظومه1 - صفحه : 210

ضروری است دائم باشد ولی موجود بودن ذات موقت بوده باشد . در مورد هر موجودی كه ما فكر می‏كنيم و رابطه آن موجود را با ذاتيات آن موجود می‏سنجيم اين رابطه ضروری و دائم است و در عين حال منافات ندارد كه‏ رابطه اين شی‏ء با موجوديت نه ضروری باشد و نه دائم . در اينجا ممكن است‏ اين سؤال پيش بيايد كه دوام عبارت است از اينكه چيزی در همه زمانها بوده باشد يعنی منطبق بشود با اين رشته لا يتناهی زمان ، و در صورتی كه‏ وجود يك شی‏ء موقت باشد چگونه ممكن است كه ذاتيات اين شی‏ء برای اين‏ شی‏ء دائمی و در همه زمانها ثابت باشد ؟ آری اگر ما قائل باشيم به ثبوت‏ معدومات ممكنه و به ماهيت منفك از اين وجود خارجی و ذهنی ممكن است‏ گفته شود كه رفع اشكال می‏شود ولی اولا ماهيت منفك از وجودين ، به اقرار جميع حكماء غلط است و ثانيا اين اشكال در مورد ممتنعات هم جاری است‏ زيرا اين ضرورت و اين دوام در مورد ممتنعات هم هست مثل ضرورت امتناع‏ تحقق برای تناقض و ضرورت امتناع تحقق شريك الباری و امثال اينها . اكنون در جواب اين اشكال می‏گوئيم كه هر چند آنچه از ظاهر كلمات‏ منطقيين و مخصوصا متأخرين آنها نمودار می‏شود اين است كه دوامی كه جهت‏ قضاياست عبارت است از اشغال جميع زمان‏های لا يتناهی و لهذا می‏بينيم كه‏ تنها به حركت فلك و احيانا به حركت جوهری اجسام مثال می‏زنند ولی‏ می‏توان گفت كه معنای دوام اين نيست و چون در قضيه دائمه " دوام مادام‏ الذات " مقصود است پس معنای دوام اين است كه مادامی كه ذات موضوع‏ موجود است اين محمول از برای موضوع هميشه ثابت است يعنی هميشگی ، هميشگی نسبی است نه هميشگی مطلق ، مثلا در مثال معروف خاصيت سفيدی ، زدن چشم است ( كه به تفريق بصر