حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 461

كرده‏ام ( 1 ) . مرحوم آخوند می‏گويد : شيخ در اينجا اظهار عجز كرده است ، و عجزش هم‏ برای اين است كه موضوع در حركت كمی را نمی توانسته بيان بكند كه چيست‏ ، و آن اشكالی كه در حركت كمی گرفتار بوده است عين اشكال در حركت‏ جوهريه است ، در تصور موضوع حركت جوهريه دچار اشكال بوده است قهرا در حركت كميه هم بايد گرفتار اشكال باشد ، و اما چرا ؟ حركت در " كم " با اينكه در عرض است ، و موضوع حركت در اعراض‏ جوهر است و مافيه‏الحركه عرض ، علی القاعده نمی بايست در اين حركت‏ اشكال باشد و مثلا بگويند : موضوع حركت در اينجا خود جسم است و مافيه‏الحركه كه كميت جسم . ولی در اينجا يك رازی هست كه آن راز شيخ را دچار اشكال كرده است و آن اينكه حركت كميه خيلی شبيه حركت جوهريه است‏ بلكه بعدا خواهيم گفت كه اصلا نوعی از حركت جوهريه است . مطلب اين است كه فلاسفه اگر چه كميت را عرضی برای جسم می‏دانند ولی‏ پس از تحليل دقيق رسيده‏اند به اينجا كه كميت عرضی تحليلی است نه عرض‏ عينی و خارجی . عرض عينی يعنی عرضی كه مستقل از معروضش در خارج وجودی‏ دارد و وجودشان دو تا است ولی حال در جوهر است ، كيف ، أين ، وضع ، همه اينجورند ، ولی كميت وجودی مستقل از وجود جسم ندارد ، كه در خارج‏ عارض بر جسم باشد بلكه كميت در خارج ، عين وجود جسم است . فرق بين جسم‏ كه جوهر است و كم كه عرض است فرق ذهنی و تحليلی است . مثل فرق مطلق و مقيد كه در خارج دو چيز نيستند و مطلق بدون هيچگونه تقيد در خارج وجود ندارد " تقيد جزء و قيد خارج " . اين است كه می‏گوييم عرض " كم " عرض تحليلی است و

پاورقی : 1 - اين كتاب اكنون در دست نيست جز مقدمه و قسمتی از منطق ، می‏گويند اگر اين كتاب باقی می‏ماند از همه كتابهای شيخ بهتر بود ، چون در مقدمه‏ اش می‏گويد در اين كتاب قصد دارم از ديگران پيروی نكنم و آزادانه آراء خودم را بگويم ، از بعضی كلمات مرحوم آخوند هم معلوم می‏شود كه قسمتهائی‏ از اين كتاب در دستش بوده است .