شرح منظومه1 - صفحه : 41

می‏بينيم سخن در اينست كه ما در هر موجودی از قبيل انسان ، اسب ، سنگ و غيره دو چيز تشخيص می‏دهيم : يكی وجود كه از آن مشتقی ( موجود ) می‏سازيم‏ و آن را حمل می‏كنيم و ديگر ماهيت يعنی : انسان ، اسب ، درخت ، سنگ ، و غيره . معنی اينكه آيا وجود اصيل است يا ماهيت ، اينست كه مثلا در قضيه " انسان موجود است " آيا " انسان " موجود واقعی و حقيقی است‏ يا " وجود " ؟ تصور صحيح مسئله وقتی است كه طرف وجود را انتخاب كنيم‏ ، زيرا انسان كه ماهيت است در ذات خود نسبتش با وجود و عدم علی‏ السويه است ، نه استحقاق حمل " موجود " را دارد و نه استحقاق حمل‏ معدوم را . انسان آنگاه استحقاق حمل " موجود " را دارد گرفته شود و آنگاه استحقاق حمل " معدوم " را دارد كه توأم با عدم در نظر گرفته شود . بخلاف خود وجود كه عين هستی و واقعيت داشتن است و به عبارت ديگر موجوديت از حاق ذات وجود انتزاع می‏شود ولی از حاق ذات ماهيت انتزاع‏ نمی‏شود ، بلكه از ماهيت توأم با وجود انتزاع می‏شود . پس وقتی كه‏ می‏بينيم قاطبه ماهيت‏ها به سبب وجود از حد استوا ، يعنی از حد تساوی‏ نسبت با وجود و عدم خارج می‏شوند ، چگونه ممكن است وجود اصيل نباشد و اينست معنی بيت بالا .

لو لم يؤصل وحده ما حصلت
اذ غيره مثار كثره أتت

اگر وجود اصالت نمی‏داشت وحدتی صورت نمی‏پذيرفت زيرا غير وجود ( ماهيت ) خاستگاه غبار كثرت آمده است . شرح : اين بيت برهان ديگری بر اصالت وجود است . توضيح اينكه در مباحث وحدت و كثرت خواهيم گفت كه انسان در تصديقات خود محمولی را بر موضوعی