نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 108

همه اينها ساخته وضع اقتصادی موجود است ( 1 ) . از نظر ماركسيستها هيچ‏ چيزی در مقابل روابط توليدی از خود اصالت ندارد بلكه محصول جبری روابط توليدی است و نوع روابط توليدی هم محصول وضع ابزار توليد است ( 2 ) . از اينجا نظريه جبر اقتصادی تاريخ پيش می‏آيد . در باب تاريخ دو نظريه هست : يكی اينكه بر تاريخ هيچ گونه جبر يعنی ضرورت و حتميت حاكم نيست ، يعنی يك سلسله قوانين جبری لا يتخلف بر تاريخ حكومت نمی كند . چرا ؟ چون اراده انسان دخالت دارد ، از نظر فرنگيها ، آنها كه به آزادی اراده‏ قائل هستند ، اين آزادی را بر ضد قانون علت و معلول می‏دانند ، نظير حرف‏ نائينی و همه آنهائی كه می‏گويند : لازمه فاعل مختار بودن اينستكه علت در كار نباشد ، انسان علت كار خودش نيست ، فاعل كار خودش است ، خدا هم‏ فاعل عالم است نه علت آن ، چون اگر بگوييم علت ، معنايش ضرورت ترتب‏ معلول بر علت است ، و اگر قائل به ضرورت شويم ، ديگر فاعل مختار نيست‏ بلكه موجب است ، و اين همان بحث معروفی است كه از قديم مطرح بوده‏ است . مخالفينشان جواب می‏دهند ، اگر هم ما قائل به ضرورت ترتب بر علت بشويم ، فاعل ، موجب ( به كسر جيم ) است نه موجب ( به فتح جيم ) و موجب بودن مستلزم موجب بودن نيست . به هر حال ، فرنگيها عموما در باب اختيار ، اعتقادشان همين است كه‏ اگر موجودی مختار باشد ، اصل عليت بر وجود او حاكم نيست . اگر كسی چنين‏ اعتقادی داشت ناچار می‏گويد هيچ ضرورتی بر تاريخ حكم فرمانيست و لذا تاريخ قابل پيش بينی نيست چون پيش بينی براساس علت و معلول است ، وقتی ما بدانيم اين امر ، علت معلول خاص است ، می‏دانيم معلول به دنبال‏ آن خواهد آمد ، باز اين معلول ، به نوبه خود علت است برای معلول ديگری‏ ، و هم چنين . ولی اگر عليت در كار نباشد ، ناچار تصادف بايد در كار باشد يا به قول بعضی ،

پاورقی : 1 - اشكال : مجزا و مستقل حساب كردن ما هم معلوم نيست درست باشد ، و نمی شود عوامل مادی را اصلا به حساب نياورد . جواب : بلاشك ، عوامل مادی حتما اثر دارند ، ولی اگر عوامل مادی اثر داشته باشند آيا لازمه‏اش اينستكه امور غير مادی صرفا تابع و متأثر باشند ؟ چه مانعی دارند كه همه اين امور اصالت داشته باشند و در عين حال در يكديگر اثر كنند ، گاهی اين بر آن غلبه كند و گاهی آن بر اين ؟ 2 - سؤال : خود ابزار توليد چگونه تكامل پيدا می‏كند ؟ جواب : در اثر كار انسان . البته اينجا ، يك مطلب هست و آن اينكه‏ حيوان هم كار می‏كند چرا او تكامل پيدا نمی كند ؟ ناچار بايد برای انسان‏ يك استعدادی قائل شويم كه در حيوانات نيست ، مطلب ديگر اينكه ما می‏گوييم انسان فطرتا كمال جو است ، يعنی هرچه را كه داشته باشد باز بالاتر آنرا می‏خواهد ، اينها اين حرف را نمی زنند و همه را ناشی از امر اقتصادی و مادی می‏دانند . سؤال كننده : پس زيربنای همه چيز كار انسان شد ؟ جواب : كار هم كه می‏گويند ، مقصود كار تجسم يافته است كه همان ابزار توليد است ، لذا مناقشه لفظی است .