توحيد - صفحه : 216

می‏بود ، می‏گفتم اين را من ايجاد نكرده‏ام ، من كوچكترم از اينكه او را ايجاد كنم ( يعنی معلول نمی‏تواند از علت خودش كامل الوجودتر باشد و علت نمی‏تواند از معلول خودش ضعيفتر باشد ) ، اما من تصور ذات نامتناهی‏ را می‏كنم . آيا نفس اين تصور ذهنی از من كاملتر است ؟ نه ، تصور شی‏ء غير از حقيقت شی‏ء است ، مثل اين است كه بگوييد من آتش را تصور می‏كنم‏ ، بعد ما بخواهيم تمام خواص آتشی را كه در خارج وجود دارد روی اين آتش‏ ذهنی بياوريم ، بگوييم آتش خارجی مثلا می‏سوزاند ، پس آتش ذهنی هم‏ می‏سوزاند . آتش ذهنی تصور آتش است ، درست است كه تصور آتش رابطه‏ای‏ ماهوی با خود آتش دارد اما عين آتش كه نيست ، اثر آتش در آن ظاهر نيست . بعد يك حرف ديگری را خودش می‏گويد و جواب می‏دهد : " و اگر بحث كنند كه آن تصور هم مانند تصور سردی و تاريكی امر عدمی‏ است و ممكن است مخلوق ذهن باشد ، جواب می‏گويم چنين نيست ، ذات‏ نامتناهی يعنی كمال مطلق و كمال مطلق امر عدمی نيست ( 1 ) . . . من‏ ناقصم و از نقص پی به كمال نمی‏توان برد ، بلكه به سبب تصور كمال كه در ذهن من هست به نقص خود برخورده و طالب كمال شده‏ام ، و نيز كمال از تصورات مجعول نيست ، زيرا كه نمی‏توانم آن را متبدل و كم و بيش كنم " ( 2 ) .

سخن كانت در رد " برهان وجودی "

اين برهان وجودی در ميان حكمای بعدی اروپا همين‏طور دنبال شده است . از آن جمله يك حرفی اسپينوزا حكيم معروف آلمانی يهودی‏الاصل گفته است ولی‏ چون در آن ، حرف خيلی تازه‏ای نيست ، ديگر من معطل آن نمی‏شوم . لايب‏ نيتس يكی از حكمای معروف اروپا ( كه او هم آلمانی است ) همين برهان را باز به شكل ديگری قبول و تقرير كرده است ، ولی كانت آلمانی آمده و اين‏ برهان را رد كرده است . اين امر نشان می‏دهد كه اين برهان ، برهانی نبوده‏ و رد او هم رد بجايی است و ما بجای اينكه حرف اسپينوزا و لايب نيتس را بخوانيم و خودمان را معطل كنيم ، فقط حرف كانت در رد نظريه آنها را برايتان نقل می‏كنيم . كانت گفته است :

پاورقی : . 1 البته اين تصور ، تصور امر عدمی نيست . . 2 خود كمال يا تصورش را ؟ !