حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 245

طبيعت غايتی ماورای خود دارد اين مسئله خيلی مهم است ، و اگر در محل خودش بتوانيم ثابت كنيم كه‏ هر حركتی به عنوان اينكه در مجموع خودش يك طلب است و يك تكامل است‏ و يك كمال تدريجی است ، به اين نتيجه می‏رسيم كه حركت بايد به يك كمال‏ غير تدريجی منتهی شود . اگر گفتيم حركت در مجموع خودش يعنی به عنوان‏ حركت توسطی ، نياز به يك كمال دارد و آن كمال بايد در ماوراء خودش‏ باشد ، در اين صورت حركت در مجموع خودش كمال اول است و احتياج به‏ كمال ثانی دارد . و اگر اين را بگوئيم به يك نتيجه بسيار عالی می‏رسيم ، يعنی اگر قائل به حركت جوهريه شويم ، ناچار بايد عالم از نظر غايت هم‏ به يك ماوراء برسد . يعنی طبيعت در عين اينكه حركت جوهريه و كمال‏ تدريجی دارد ، در مجموع خودش حتما بايد كمالی را جستجو كند كه آن كمال‏ از سنخ حركت نيست . و معنای اين سخن اين می‏شود كه طبيعت در تكامل‏ خودش به امر ماوراء طبيعی می‏رسد . همانطور كه در مورد نفس انسان‏ می‏گوئيم جوهر نفس جسمانيه الحدوث و روحانيه البقاء است و اين حركت‏ تدريجی می‏رسد به مرحله تجرد ، و چون به مرحله تجرد رسيد ديگر در آن مرحله‏ تكامل نيست بلكه مرحله كمال است ، طبيعت هم مثل اين است كه در دامن‏ خود گوهرهای غير مادی را پرورش می‏دهد . يعنی نهايت حركت طبيعت هميشه‏ غير ماده است . اين بحث ، بحث بسيار خوبی است و در كتب فلسفه ما به اين صورتی كه‏ عرض كردم مطرح نيست ولی در بعضی حواشی آقای طباطبائی اين نتيجه گيری‏ شده است كه پس بايد طبيعت منتهی شود به ماوراء خودش . شايد هم در گوشه و كنار كلمات مرحوم آخوند بتوان چنين نظری را پيدا كرد . ولی ما بايد بحث تكامل را بطور مبسوط و مستقل بحث بكنيم . و در اينجا به‏ مناسبت حرف شيخ ، استطرادا اين مقدار را بحث كرديم .