حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 201

برهان الهيين در اثبات زمان

اين برهان را قبلا بيان كرديم ولی چون اين بحث‏ها دقيق و عميق است‏ تكرارش لازم است . گفتيم الهيون از بحث تقدم و تأخر شروع كرده‏اند و در ضمن شمردن اقسام تقدم و تأخر به نوعی رسيده‏اند كه قابل انكار نيست و آن‏ تقدم و تأخر زمانی است كه متقدم و متأخر در آن قابل جمع نيستند ، و اين‏ نوع سبق و لحوق منشأ اعتبار تاريخ است و بقدری وجودش بديهی است كه حتی‏ فردی مثل فخررازی می‏گويد : روی وجود زمان نبايد بحث كرد ، زمان ظاهر الانيه و خفی الماهيه است و بايد روی ماهيت آن بحث كرد . و از بداهت‏ زمان همين بس كه ما هيچ چيز را نمی‏توانيم بيان كنيم مگر اينكه وجود زمان‏ را به نحوی فرض كنيم مثلا در همين مطالبی كه گفتيم نمی‏توانستيم فرض زمان‏ را از كلام خود بيرون آوريم ، مثل اينكه می‏گفتيم ماشينی 140 كيلومتر را در دو ساعت طی می‏كند ، دو

پاورقی : > نه ، همه وجود او است . پس مقدار عارض تحليلی است . مقدار ، نه‏ فقط در حركت عارض تحليلی است ، بلكه در باب اجسام هم عارض تحليلی‏ است . اين را اولين بار خود بوعلی گفته است . گفته است كه نسبت جسم‏ تعليمی به جسم طبيعی نسبت تعيين به ابهام است . بنابراين نسبت زمان به‏ حركت نسبت مقدار به متقدر است و نسبت هر مقداری با متقدر خودش نسبت‏ متعين با مبهم است . سؤال : آن مقدار قارالذات مال حركت نيست ، فقط مال مسافت است . استاد : حركت به تبع مسافت آن را دارد . اگر دو نفر با هم بپرند . يكی نيم دو متر را پنج ثانيه بپرد و ديگری ده متر را پنج ثانيه ، اين دو پريدن با هم تفاوت دارند با اينكه زمانشان يكی است . پس حركت و پريدن‏ به تبع مافيه الحركه فرق كرده است . پس حركت واقعا دو مقدار پيدا می‏كند . بعد از اين بالاتر خواهيم گفت ، مرحوم آخوند هم خودشان گفته‏اند كه اساسا مسافت و حركت و زمان هميشه در خارج اتحاد وجودی دارند . مسافت حركت آن زمين نيست . مسافت حركت " أين " است . خواهيم گفت‏ كه مسافت و حركت و زمان سه اعتبار از شی‏ء واحد هستند . مقوله كه همان‏ مسافت باشد ، در آن واحد از يك نظر حركت است و از يك نظر زمان . پس‏ چنين نيست كه امور متغاير در اينجا وجود داشته باشد .