حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 159

محرك آن جسمانی است و همين طور الی مالانهاية ، مگر اينكه منتهی شود به‏ محركی كه متحرك نيست در غير اين صورت ابعاد الی غيرالنهايه بايد وجود داشته باشد در حاليكه بنظر حكما ابعاد غيرمتناهی نيست ، پس متحرك ها هم بايد منتهی شود به محركی غير متحرك ، يعنی محركی غير جسمانی . اين برهان برهان محكمی نيست . چون اولا مسأله تناهی ابعاد به سادگی‏ قابل اثبات نيست . ثانيا از جهات ديگری نيز قابل خدشه است كه از ذكر آن فعلا خودداری می‏كنيم و می‏پردازيم به برهان دوم كه برهان اصلی است و به‏ برهان طرف و وسط مشهور است . برهان وسط و طرف به خصوص اجسام مربوط نمی شود ، مربوط می‏شود به علل و معلولات ، خواه جسمانی باشند يا غيرجسمانی . يعنی اثبات می‏كند كه سلسله‏ علل و معلولات در نهايت امر بايد متناهی باشد . اين برهان ، برهانی است‏ كه قبل از بوعلی ، فارابی و قبل از فارابی ارسطو اقامه كرده است ( اگر چه از كلام آقای طباطبائی بدست می‏آيد كه برای اولين بار بوعلی اقامه كرده‏ است ) . از براهين بطلان تسلسل علل تنها برهانی كه از ارسطو رسيده همين‏ برهان است . مرحوم آخوند هم به اين برهان خيلی اعتنا دارد و در مباحث‏ امتناع تسلسل در باب علت و معلول می‏گويد : " هذا اسدالبراهين فی هذا الباب " . شرح اين برهان را به جلسه آينده موكول می‏كنيم .