درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 166

نسبت می‏دهيم و حال آنكه اكثری است مانند آنكه می‏گويند قصد فلان را كرده‏ بودم برای حاجتی و اتفاقا او را در خانه‏اش يافتم و حال آنكه آن شخص‏ غالبا در خانه است . جواب اين ايراد اينست كه آن گوينده اين سخن را بر حسب واقع نمی‏گويد بلكه بحسب الاعتقاد خود می‏گويد . چه ، اگر ظن غالب او اين باشد كه آن شخص در خانه است نمی‏گويد اتفاق بود بلكه اگر او را در خانه نيابد می‏گويد اتفاق بود و ليكن اگر گمان او اين باشد كه آن شخص در اين وقت و اينحال بودن و نبودنش در خانه يكسان است گمان او حكم به‏ تساوی می‏كند نه اكثريت و دوام اگر چه بقياس به مطلق وقت اكثر باشد و در اين صورت اگر او را در خانه بيابد خواهد گفت اتفاق بود . گاهی اوقات در بسياری از امور طبيعی نادرالوجود گمان می‏رود اتفاقی و از امور اقلی است ، مانند اينكه قطعه طلائی يافت شود كه از وزن ثابت‏ خود بيشتر داشته باشد يا ياقوتی از مقدار معهود خود متجاوز باشد و ليكن‏ اين گمان صحيح نيست زيرا كه اقلی بودن امر كه آنرا داخل در اتفاقيات‏ می‏كند آن نيست كه بوجود مطلق قياس شود بلكه آنست كه نسبت به سبب‏ فاعلی خود اقلی باشد يعنی وجود آن امر با آن سبب دائم يا اكثری نباشد و اقلی باشد و ليكن در مورد طلا و ياقوت سابق الذكر سبب فاعلی سنگينی آنها قوت و وافر بودن ماده آنهاست و هر وقت چنين باشد آن امر بالذات دائما يا اكثر اوقات بطور طبيعی صادر می‏شود . و نيز گوئيم سبب اتفاقی ممكن است مؤدی به سبب ذاتی خود بشود و ممكن‏ است نشود . مثلا مردی كه به دكان خود می‏رفت و وامدار را ملاقات كرد گاهی‏ باين واسطه از غايت ذاتی خود كه دكان رفتن باشد باز می‏ماند و گاهی باز نمانده به دكان می‏رود و می‏رسد ، و سنگی كه سر را می‏شكند گاهی در راه‏ می‏ماند و گاهی به محل سقوط خود می‏رسد . حال اگر بغايت طبيعی خود رسيد نسبت