حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 236

تقدم زمانی

1 - يكی از آن تقدمها تقدم زمانی است . همانطور كه قوه بر فعليت تقدم‏ زمانی دارد فعليت هم بر قوه تقدم زمانی دارد . يعنی اين قوه بر فعليتی‏ تقدم زمانی دارد و آن فعليت بر قوه ای و آن قوه بر فعليتی و اين فعليت‏ بر قوه ای و . . . پس اين تقدم يك طرفه نيست دو طرفه است . مثلا الف‏ واجد قوه ب است ، بعد از فعليت ب واجد استعدادج می‏شود ، يعنی بعد از فعليت ، در آن يك قوه و استعداد جديد پيدا می‏شود . پس از نظر زمانی‏ يك طرفه نيست . اشكال : فعليتی كه با قوه همراه است كه تقدم زمانی ندارد . پاسخ : چرا ، بعد از فعليت پيدا می‏شود . چون قوه يك [ امر ] قابل‏ شدت و ضعف است ، اول فعليت ب پيدا می‏شود بعد قوه پيدا می‏شود [ و اين‏ قوه قوه قبل از فعليت ب نبود ] . مقصود اين است كه هر قوه ای بر فعليت خودش مقدم است ولی بر فعليت‏ شی‏ء ديگر تأخر دارد ، لذا می‏شود اشكال كرد كه قوه هر شی‏ء را با فعليت‏ خودش بايد سنجيد نه با فعليت چيز ديگر ، چون در اين صورت قوه بر فعليت خودش مقدم است ولی بر فعليت ديگر موخر . اين از جهت زمان و اما از جهات ديگر .

تقدم بالعليه

2 - آيا فعليت علت قوه است يا قوه علت فعليت ؟ در اينجا لازم است‏ به اين نكته اشاره كنيم كه: بحثی در باب علت و معلول و هم در باب ماده‏ و صورت است كه چنين تعبير می‏شود كه صورت شريكة العله است برای ماده . يعنی هر صورتی به منزله جزء علت است برای ماده . بنابراين به وجهی‏ نسبت صورت و ماده نسبت علت و معلول است و صورت تقدم بالعليه بر ماده دارد . البته نه هر قوه ای بر فعليت خودش ، بلكه هر قوه ای هميشه‏ در كنار يك فعليت وجود دارد ، هيچ وقت قوه