مساله شناخت - صفحه : 87

مكانيزم شناخت عرفانی

بعضی سؤال كرده‏اند كه مكانيزم شناختی را كه اهل عرفان منبعش را قلب و ابزارش را تزكيه نفس می‏دانند بيان نكرديد ، آيا واقعا اين شناخت‏ مكانيزم دارد يا به منزله رفع مانع كردن از شناختهای ديگر است ؟ چون سؤال درست و معقولی است و به مطلب ما هم می‏خورد جواب عرض‏ می‏كنم : مسأله تزكيه نفس دو نقش دارد : يك نقش اين است كه انسان اگر تزكيه نفس كند عقلش روشن‏بين‏تر می‏شود . مثلا اگر در يك سالن گرد و غبار باشد ، بيشتر از چند متر جلوی پايمان را نمی‏توانيم ببينيم ، اگر بخواهيم‏ ببينيم به نور و هوا احتياج داريم . يك اثر تزكيه نفس اين است كه فضا را برای عقل صافتر می‏كند ( 1 ) . ولی نقش تزكيه نفس تنها اين نيست ، خود قلب هم به انسان الهام می‏كند . و اما پرسيده‏اند مكانيزمش چيست ؟ سؤال خوبی است . فقط به عنوان‏ يادآوری نكته‏ای را عرض می‏كنم : يكی از مسائل بسيار ظريف ، و يك نوع روانشناسی بسيار عالی و لطيف ، نوعی اخلاق به اصطلاح امروز ديناميك است كه عرفا اين نوع اخلاق را به نام‏ سير و سلوك ذكر كرده‏اند ، و اين همان مكانيزمی است كه آقايان می‏خواهند بدانند و فوق العاده با ارزش است . از مسائلی كه فرنگيها در معارف‏ شرقی فوق العاده به آن

پاورقی : . 1 در سخنرانيهای " تقوی " كه در كتاب ده گفتار چاپ شده است اين‏ مطلب به طور مشروح بيان شده است .