جامعه و تاريخ - صفحه : 80

اعتماد است يا نه ؟ اگر قابل اعتماد نباشد هرگونه تحقيق علمی درباره‏ قوانين حاكم بر جامعه‏ها در گذشته ، پوچ و بی‏مورد است . . 2 فرضا تاريخ نقلی قابل اعتماد باشد و فرضا برای جامعه طبيعت و شخصيت مستقل از افراد قائل بشويم ، استنباط قوانين و قواعد كلی از وقايع‏ و حوادث تاريخی موقوف به اين است كه قانون " عليت " و " جبر علی و معلولی " در حوزه مسائل انسانی يعنی مسائل وابسته به اراده و اختيار انسان ، و از آن جمله حوادث تاريخی ، حكمفرما باشد والا قابل تعميم و كليت نيست و تحت قاعده و ضابطه درنمی‏آيد . آيا قانون عليت بر تاريخ‏ حكمفرماست ، و اگر حكمفرماست تكليف آزادی و اختيار انسان چه می‏شود ؟ . 3 آيا تاريخ ، طبيعت مادی دارد و ماترياليست است ؟ آيا نيروی اصلی‏ حاكم بر تاريخ نيروی مادی است و نيروهای معنوی همه فرع و تابع و طفيلی‏ نيروی مادی تاريخ است يا برعكس ، طبيعت تاريخ يك طبيعت معنوی است و نيروی حاكم بر تاريخ نيروی معنوی است و نيروهای مادی فرع و تابع و طفيلی‏ است يعنی تاريخ در ذات خود " ايده آليست " است ، و يا شق سومی در كار است و آن اينكه طبيعت تاريخ يك طبيعت مزدوج است و تاريخ دو نيرويی و چند نيرويی است ، نيروهای متعدد مادی و معنوی در نظامی كم و بيش هماهنگ و احيانا متضاد حاكم بر تاريخ است ؟