جامعه و تاريخ - صفحه : 89

ممكن است توسط توالی ديگری كه از نظر ما نامربوط است قطع يا منحرف‏ گردد ؟ " ( 1 ) . پاسخ اين اشكال بستگی دارد به اينكه جامعه و تاريخ ، طبيعت جهت‏داری‏ داشته باشد يا نداشته باشد . اگر تاريخ از طبيعتی جهت‏دار برخوردار باشد ، نقش حوادث جزئی ناچيز خواهد بود ، يعنی حوادث جزئی هر چند مهره‏ها را عوض می‏كند ، در مسير كلی تاريخ تأثيری ندارد ، حداكثر اين است كه جريان‏ را تند يا كند می‏كند . اما اگر تاريخ فاقد طبيعت و شخصيت و راه تعيين‏ شده از ناحيه آن طبيعت و شخصيت باشد ، البته تاريخ مسير معين و مشخص‏ نخواهد داشت و فاقد كليت خواهد بود و غير قابل پيش بينی . از نظر ما كه برای تاريخ ، طبيعت و شخصيت قائليم و اين شخصيت و طبيعت محصول تركيب شخصيتهای فردی انسانهاست كه بالفطره تكامل جو می‏باشند ، نقش حوادث تصادفی به كليت و ضرورت تاريخ زيان نمی‏رساند . منتسكيو سخنی زيبا درباره نقش تصادف دارد كه قسمتی از آن را قبلا نقل‏ كرديم ، می‏گويد : " اگر تصادف يك نبرد ، يعنی علتی خاص ، دولتی را واژگون كرده باشد يقينا علتی كلی در كار بوده كه موجب گرديده است تا دولت مذكور به‏ دنبال يك نبرد از پا درآيد " ( 2 ) . و هم او می‏گويد :

پاورقی : . 1 همان مأخذ ، ص . 146 . 2 مراحل اساسی انديشه در جامعه‏شناسی ، ص . 27