آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 210

مقوله اضافه ، مقوله جده ، مقوله فعل ، مقوله انفعال . به عقيده ارسطوئيان ، حركت ، تنها در مقوله كم و مقوله كيف و مقوله‏ اين واقع می‏شود . در ساير مقولات حركت صورت نمی‏گيرد . تغييرات ساير مقولات همه دفعی است و به عبارت ديگر ساير مقولات از ثبات نسبی‏ برخوردارند ، و سه مقوله‏ای هم كه حركت در آنها وقوع می‏يابد ، نظر به اين‏ كه خود حركت دائم نيست ، گاه هست و گاه نيست ، بر آن سه مقوله نيز ثبات نسبی حكمفرما است . پس در فلسفه ارسطو ثبات بيش از تغيير ، و يكنواختی بيش از دگرگونی به چشم می‏خورد . بو علی سينا معتقد شد كه در مقوله وضع نيز حركت صورت می‏گيرد . يعنی‏ او ثابت كرد كه برخی حركات ، مانند حركت كره بر گرد محور خودش ، از نوع حركت وضعی است نه از نوع حركت أينی . از اينرو حركات أينی بعد از بو علی اختصاص يافت به حركات انتقالی . آنچه بو علی كشف كرد و مورد قبول ديگران واقع شد وجود يك حركت ديگر نبود ، بلكه توضيح ماهيت يك‏ نوع حركت بود كه ديگران آنرا از نوع حركت أينی می‏دانستند و او ثابت‏ كرد كه از نوع حركت وضعی است . از جمله تحولات اساسی كه در فلسفه اسلامی و به وسيله صدرالمتألهين رخ‏ داد ، اثبات حركت جوهريه بود . صدرالمتألهين ثابت كرد كه حتی بر اصول‏ ارسطوئی ماده و صورت نيز بايد قبول كنيم كه جواهر عالم در حال حركت‏ دائم و مستمر می‏باشند ، يك لحظه ثبات و همسانی در جواهر عالم وجود ندارد و اعراض ( يعنی نه مقوله ديگر ) به تبع جوهرها در حركت‏اند . از نظر صدرالمتألهين ،