درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 316

مثال را از اين حكم مستثنی می‏كنند ، " « و ان دار الاخره لهی الحيوان " ( 1 ) . آنها می‏گويند كه آنجا حی محض است ، يعنی ممات و موت و ناآگاهی و بی‏خبری و بی‏حسی و لختی و اين حرفها در آنجا نمی‏تواند وجود داشته باشد . همه اين لختی‏ها و بی‏حسی‏ها و بی‏خبريها و دوربودنها ، جهلها و ظلمتها از مختصات طبيعت است . و در طبيعت هم آن موجودی به مرحله‏ آگاهی می‏رسد كه باز اين مراحل را در اين طول طی كرده ، يعنی خودش را به‏ افق غيرمادی بودن نزديك كرده است . هرقدر كه موجود در اثر همان‏ تركيبات كامل شود ، از مرتبه‏ای به مرتبه بالاتر می‏رود ، تا می‏رسد به جائی‏ كه ذی حيات می‏شود . حيات هم خودش مراتبی دارد ، هر چه كه قوس صعود بالاتر می‏آيد ، به مرتبه بالاتری می‏رسد تا به مرتبه شعور و آگاهی می‏رسد . در طبيعت نيز ، هر چه كه مرتبه طبيعت پائين‏تر و پست‏تر است ، مثل‏ طبيعت بی‏جان ، از آگاهی دورتر است . و هر چه كه مرتبه‏اش بالاتر می‏آيد و تكامل پيدا می‏كند ، به آگاهی نزديكتر می‏شود . البته يك مطلب ديگر هم‏ هست كه اين حكما برای طبيعت هم يك درجه بسيار بسيار ضعيفی از آگاهی ، در نهايت امر قائل هستند ، اما آن درجه‏ای است كه اصلا غير قابل تصور است . همانجور كه وجود طبيعت آن چنان با عدم آميخته است كه جدائی‏ ناپذير است ، و نمی‏شود مرزی برای آن قائل شد و مشخص كرد كه اينجا وجود است و آنجا عدم ، و چون آگاهی هم از وجود برمی‏خيزد و ناآگاهی از عدم ، به همين ترتيب هم اين آگاهی ، آن چنان آگاهی است كه به هيچ وجه نمی‏شود بين آن و ناآگاهی مرز قائل شد . اين است كه اين آگاهی برای انسان قابل‏ تصور نيست . با برهان فلسفی می‏شود اثبات كرد كه در تمام ذرات هستی‏ آگاهی هست . اما اين آگاهيها آن چنان آميخته با ناآگاهيها است ، و آن‏ چنان انوار ضعيفی هستند كه برای انسان قابل

پاورقی : 1 - سوره عنكبوت / . 64