شرح منظومه2 - صفحه : 47

هم صورت بگيرد قابل دوام نيست . شعر سوم ( 1 ) حاجی سبزواری كه قبلا ترجمه شد ، اشعار به اين مطلب دارد ( 2 ) . ديگر اينكه علت عدم دوام حركت قسری اين است كه هر حركتی دائما با يك سلسله معاوق‏ها برخورد می‏كندكه می‏خواهند او را از حركت باز دارند ، اگر حركت طبعی باشد و نيروی معاوق‏های پی در پی هر كدام كمتر از نيروی‏ طبيعت باشد و هيچكدام نتواند در مقابل طبيعت مقاومت كند خواه ناخواه‏ طبيعت به حركت خود ادامه می‏دهد . اما اگر حركت طبيعت قسری باشد ، نظر به اينكه حركت طبيعت بحكم اثری است كه عامل خارجی روی طبيعت گذاشته‏ است و از طرف ديگر معاوقها در جهت مخالف آن قاسر اولی روی طبيعت اثر می‏گذارند ، تدريجا اثر قاسر اولی خنثی می‏شود و طبيعت به حالت اول‏ بازگشت می‏كند . عليهذا اگر حركت قسری در خلا صورت بگيرد كه هيچگونه‏ عائقی وجود نداشته باشد برای هميشه دوام خواهد يافت . از گفتار بعضی‏ فلاسفه مانند بو علی كه گفته‏اند " لولا مصادمه الهواء المخروق لو صل‏

پاورقی :

1 - اذ مقتضی الحكمه والعنايه
ايصال كل ممكن لغايه .

2 - در مورد اين مطلب كه دليل حكماء بر اينكه قسر نمی‏تواند دائمی يا اكثری باشد چيست ، در اين مبحث از كتاب منظومه فقط اشاره‏ای شده است و تفصيل مطلب به " الهيات بالمعنی الاخص " حواله داده شده است . و اشاره اين است كه اگر حركت قسری دائمی يا اكثری باشد لازم می‏آيد كه‏ طبيعت از حركت طبيعی خود باز بماند و چون هر حركتی غايتی دارد ( و به‏ عبارت ديگر شی‏ء كه امكان حركت دارد ، امكان خروج از قوه‏ای به فعليتی‏ دارد . ) اگر بنا شود كه همه حركات قسری باشد لازم می‏آيد حركات طبعی در حدود " امكان " باقی بمانند و هيچگاه به فعليت نرسند ، و به عبارت‏ ديگر لازم می‏آيد كه استعدادهای نهفته واقعی اشياء هيچگاه بروز و ظهور نكند و اين مخالف عنايت و حكمت پروردگار است ، كه در الهيات به ثبوت‏ خواهد رسيد .