اصول فلسفه و روش رئاليسم1 - صفحه : 180

و نيز علم با تقسيم دومی منقسم می‏شود به جزئی و كلی ، چه اگر قابل‏ انطباق به بيشتر از يك واحد نبوده باشد " جزئی " است ، مانند اين‏ گرمی كه حس می‏كنم و اين انسان كه می‏بينم ، اگر قابل انطباق به بيشتر از يك فرد بوده باشد " كلی " است ، چون مفهوم انسان و مفهوم درخت كه به‏ هر انسان و درخت مفروض قابل انطباق هستند . علم كلی پس از تحقق علم به جزئيات می‏تواند تحقق پيدا كنند ، يعنی ما نمی‏توانيم مثلا انسان كلی را تصور نماييم مگر اينكه قبلا افراد و جزئياتی‏ چند از انسان را تصور كرده باشيم . زيرا اگر چنانچه ما می‏توانستيم كلی را بدون هيچ‏گونه يگانگی و رابطه‏ای‏ با جزئيات خودش تصور كنيم نسبت كلی مفروض به جزئيات خودش و غير آنها متساوی بود يعنی يا به همه چيز منطبق می‏شد يا به هيچ چيز منطبق‏ نمی‏شد با اينكه ما مفهوم انسان را مثلا ، پيوسته به جزئيات خودش تطبيق‏ نموده و به غير جزئيات خودش قابل انطباق نمی‏دانيم ، پس ناچار يك نوع‏ رابطه‏ای ميان تصور انسان كلی و تصور جزئيات انسان موجود بوده و نسبت‏ ميانشان ثابت و غير قابل تغيير می‏باشد . و همين بيان را می‏توان ميان صورت خيالی و صورت محسوسه جاری ساخت ( 1 ) زيرا اگر چنانچه يك نوع يگانگی و رابطه‏ای ميان صورت خيالی كه بدون‏ توسيط حواس تصور می‏كنيم و ميان صورت محسوسه همان تصور خيالی موجود نبود می‏بايست هر صورت خيالی به هر صورت حسی منطبق شود ( هر چه باشد ) و يا به هيچ چيز منطبق نشود با اينكه صورت خيالی فردی را كه تصور می‏كنيم تنها به صورت محسوسه همان فرد منطبق بوده و بجز وی با چيز ديگر هرگز تطابق‏ ندارد . پس يك نوع رابطه حقيقی ميان صورت محسوسه و صورت متخيله ، و ميان‏ صورت متخيله و مفهوم كلی ، و ميان صورت محسوسه و مفهوم كلی موجود می‏باشد . و اگر چنانچه ما می‏توانستيم " مفهوم كلی " را بی‏سابقه صورت محسوسه‏ درست كنيم ، در ساختن وی يا منشئيت آثار را ملاحظه می‏كرديم يا نه ، يعنی‏ در تصور " انسان كلی " يك فرد خارجی منشأ آثار را در نظر گرفته و مفهوم كلی بی‏آثار او را درست می‏كرديم يا نه . در صورت اولی بايد حقيقت‏ منشأ آثار را قبلا يافته باشيم و آن " صورت محسوسه " است و در صورت‏ ثانيه يك واقعيتی از واقعيتهای خارجی درست كرده‏ايم نه يك مفهوم ذهنی ، زيرا وجودش قياسی نيست و خود به خود منشأ آثار می‏باشد ، پس " مفهوم‏ " نيست .

پاورقی : . 1 فرق بين صورت محسوسه و صورت متخيله و صورت معقوله ( مفهوم كلی ) در پاورقی صفحات 91 - 93 با توضيح بيشتری گذشت .