حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 373

تغيير می‏كند . پس شی‏ء در حالی هم كه ساكن در مكان است متحرك در مكان‏ است ، ولی حركت می‏كند از فردی از مكان به فردی مثل خودش ، و در صورتيكه حركت انتقالی بكند و منتقل به مكان ديگر شود از فردی به فرد مغاير منتقل می‏شود ( 1 ) . پس علامه طباطبائی شی‏ء ساكن در مكان را هم متحرك در " أين " می‏دانند . حال اين سؤال پيش می‏آيد كه پس اين حركات مكانی كاملا محسوس چيست ؟ می‏گويند اين حركت در حركت است ، حركت جوهر متحرك در " أين " است‏ در " أين " ، نه تحرك جوهر در " اين " كه تلقی همه فيلسوفان اينطور بوده است ، حركت جسم متحرك در " أين " در " أين " است ، به تعبير ديگر حركت جسم متحرك در " أين " به نوعی ديگر از حركت در " اين " است . پس تمام حركتهای محسوسی كه ما در عالم داريم حركت در حركت است‏ . علامه طباطبائی در اينجا برهان مرحوم آخوند و ديگران را بر محال بودن‏ حركت در حركت رد نمی كند ، ملاك اين برهان اين بود كه حركت شی‏ء در مقوله ای معنايش اينست كه " يكون للمتحرك فی كل آن فرد مما فيه‏ الحركة " بعد گفتيم مافيه الحركه اگر از سنخ حركت باشد فرد آنی ندارد و نمی تواند داشته باشد ، جواب اين چيست ؟ بعدا بحث می‏شود .

پاورقی : 1 - آقای طباطبائی اين نوع حركتها را حركت وضعی می‏دانند . حال اين‏ حرف درست است يا نيست كار نداريم ، ايشان حركت أينی را حركتی‏ می‏دانند كه شی‏ء با جوهرش " أين " اش هم تغيير كند اما حركتی كه وضع‏ شی‏ء را با اطراف تغيير دهد حركت وضعی می‏دانند .