فلسفه تاريخ2 - صفحه : 153

است ، پس اين زيربنا تحت تاثير آن روبناها هم قرار می‏گيرد . و نتيجه‏ نهايی باز اين می‏شود كه زيربنا بودن سر جای خودش محفوظ است چون‏ تعيين‏كننده نهايی باز هم اقتصاد است . روبنا روی زيربنا اثر می‏گذارد اما اين اثرگذاشتن منافات ندارد با اينكه تعيين‏كننده واقعی و نهايی باز هم‏ زيربنا باشد . مثل يك سواره و يك مركوب ، كه اين روی آن تا حدی اثر می‏گذارد ولی باز راه واقعی را اوست كه دارد می‏رود نه اين ، اگرچه مثال‏ راكب و مركوب مثال كافی نيست . از اين مطلب بگذريم . در خلال بحثها [ مولف ] می‏گويد گذشته از اينكه خودشان آمدند با اين‏ بيان يعنی با استمداد از يك اصل از اصول ديالكتيك كه اصل تاثير متقابل‏ باشد تعديلی به وجود آوردند ، از راه ديگر هم باز می‏توان اين تعديل را به‏ وجود آورد . البته آن راه ديگر هم اگر بخواهد مبنای فلسفی داشته باشد به‏ همين راه می‏پيوندد . خود اصل تاثير متقابل را آنها چگونه تشريح می‏كنند ؟

اصل تاثير متقابل

آنها در اصل تاثير متقابل بيش از اين نمی‏گويند كه همه چيز در همه چيز اثر می‏گذارد ، يعنی خودشان اين‏طور بيان می‏كنند . اين اصل تاثير متقابل‏ مثل همه اصول ديگر باز از هگل گرفته شده . يك وقت ديگر هم عرض كرديم‏ فلسفه هگل يك فلسفه عقلانی است ، يعنی بر اساس انتزاعات ذهن است ، منتها چون هگل قائل است كه ذهن و عين يك چيز هستند و يك جور عمل‏ می‏كنند و آنچه را كه ذهن انتزاع می‏كند عين همين چيزی می‏داند كه در خارج‏ وجود پيدا می‏كند ، اين است كه می‏گويد معقول هميشه مطابق است با موجود ، هر معقولی موجود است و هر موجودی معقول . هگل بر اساس آنچه كه در معقولات گفته می‏شود(ما هم می‏گوييم " اضافات و نسب " . در آنجا اين‏ بحث مطرح است كه آيا اشيا همه با يكديگر پيوند دارند ، اضافه و نسبت‏ دارند ؟ )می‏گويد همه چيز با همه چيز پيوند دارد ، اضافه دارد . اضافه‏ معنايی است كه شامل - به قول فلاسفه ما - اموری كه حتی در خارج هم وجود عينی ندارند می‏شود ، مثل اينكه الان شما كه در اينجا روی اين زمين‏ نشسته‏ايد اضافه‏ای با اين سقف داريد ، سقف اضافه‏ای با شما دارد و آن اين‏ است كه بالاسر شماست . اين خودش يك اضافه است ، يك نسبت است . يك‏ نسبت با شما دارد كه