جامعه و تاريخ - صفحه : 199

به پيش رانده است . نيروی محرك اصلی اين مبارزه فشار طبقه ديگر نبوده‏ است ، بلكه همان عامل غريزی و فطری گرايش به حقيقت و شناخت نظام وجود چنانكه هست و گرايش به عدالت يعنی ساختن جامعه چنانكه بايد ، بوده‏ است . احساس محروميتها و مغبونيتها نبوده كه بشر را به پيش رانده است‏ ، بلكه احساس فطری كمال جويی بوده كه بشر را به پيش رانده است . استعدادهای حيوانی انسان در انجام تاريخ همان است كه در آغاز بوده‏ است ، رشد و نمو علاوه‏ای در طول تاريخ نصيبش نشده و نمی‏شود ، ولی‏ استعدادهای انسانی انسان تدريجا شكوفاتر می‏شود تا آنجا كه در آينده بيش‏ از آنچه هست خود را از قيود مادی و اقتصادی می‏رهاند و به عقيده و ايمان‏ می‏گرايد . آن بستری كه تاريخ در آن بستر رشد كرده و تكامل يافته ، مبارزات مادی و منفعتی و طبقاتی نيست ، بلكه مبارزات ايدئولوژيكی ، خدايی و ايمانی است . اين است مكانيسم طبيعی تكامل انسان و پيروزی‏ نهايی پاكان و صالحان و مجاهدان راه حق . و اما وجهه الهی اين پيروزی . از نظر وجهه الهی آنچه در طول تاريخ‏ جريان پيدا می‏كند و تكامل می‏يابد و در سرانجام تاريخ به نهايت خود می‏رسد ، ظهور و تجلی [ ( ربوبيت " و " رحمت " الهی است كه اقتضا می‏كند تكامل موجودات را ، نه صرفا عدل الهی كه اقتضا می‏كند " جبران " را . به عبارت ديگر ، آنچه نويد داده شده بروز و ظهور ربوبيت ، رحيميت و اكرميت خداوند است نه صرفا بروز جباريت و منتقميت الهی . پس می‏بينيم كه آيه استضعاف و آيه استخلاف ( و آيات