بيست گفتار - صفحه : 306

احساس كند ، اما می‏تواند نامحدود را تعقل كند . انسان می‏تواند با ديده‏ بصيرت و با چشم غير جسمانی ، نامحدود را شهود كند ، ولی ممكن نيست كه‏ نامحدود در محدود و نامتعين در متعين جا بگيرد . مولوی می‏گويد :

چشم حس همچون كف دست است و بس
نيست كف را بر همه آن دسترس

اين بيت را در ضمن مثلی عالی برای همين موضوع يعنی برای موضوع محدود بودن ادراك حسی انسان آورده و آن اينكه فيلی از هندوستان به جايی كه اسم‏ فيل را شنيده بودند ولی خود فيل را نديده بودند آوردند و آن را در تاريكی‏ قرار دادند . مردم می‏رفتند در تاريكی آن حيوان را با دست خود لمس‏ می‏كردند و بعد بيرون می‏آمدند و درباره‏اش قضاوت می‏كردند . يكی دستش به‏ خرطوم فيل رسيد ، وقتی بيرون آمد از او پرسيدند فيل چه شكلی داشت ، گفت‏ به شكل ناودان بود ، ديگری دستش به گوش فيل خورده بود و در جواب كسانی‏ كه پرسيدند فيل چه شكلی داشت ، گفت به شكل بادبزن بود ، سومی كه دستش‏ به پای فيل خورده بود گفت فيل به شكل عمود است ، چهارمی كه پشت فيل را لمس كرده بود گفت فيل به شكل تخت است .

پيل اندر خانه‏ای تاريك بود
عرضه را آورده بودندش هنود
از برای ديدنش مردم بسی
اندر آن ظلمت همی شد هر كسی