حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 134

هيچ هويتی ندارد ، جز قابليت محضه و جز استعداد محض هيچ فعليتی ندارد . تمام فعليتش اين است كه قوه ساير اشياء است ، امكان ساير اشياء است . حال اگر برای او حيثيتی قائل شويم او ديگر ماده نيست ، او مجموعی از ماده و صورت است . ماده چيزی است كه شی‏ء بواسطه آن می‏تواند بپذيرد . غير از اينكه مناط پذيرش است مناط هيچ چيز ديگری نيست . چنين چيزی را چطور می‏توان منشاء حركات مختلف دانست و گفت منشاء حركات مختلف ماده‏ های مختلف است . ماده اگر منشاء حركت شود ، حيثيتی غير از حيثيت‏ پذيرش پيدا كرده است . اين خلاصه پاسخ مرحوم آخوند به اشكال فخر رازی بود و غير از اين ايراد ، ايراد پنجمی نيز فخر رازی مطرح كرده است كه مرحوم آخوند می‏گويند اين‏ ايراد هم برميگردد به عدم درك صحيح قوه و قابليت كه در مباحث قبل بيان‏ كرديم . فخر رازی در ضمن مطالب خود مطلبی را طرح می‏كند كه در حقيقت مغاير است با برهان پنجم حكما در اثبات نيازمندی شی‏ء متحرك به محركی غير خود در برهان پنجم ، فلاسفه گفته اند قابل و فاعل نمی تواند يك چيز باشد . فخررازی همين مطلب را نقض می كند .

اشكال فخر رازی بر مغايرت فاعل و قابل :

به نظر فخررازی در لوازم ماهيات قابل و فاعل يكی است . يعنی ماهيت‏ برای لوازم خودش هم فاعل است و هم قابل ، مثل زوجيت برای اربعه آيا اربعه فاعل زوجيت است يا قابل زوجيت ؟ جواب اين است كه اربعه به‏ اعتباری فاعل زوجيت و به اعتباری ديگر قابل زوجيت است . اربعه قابل‏ زوجيت است زيرا غير از اربعه چيز ديگری نيست كه بگوئيم زوجيت عارض‏ آن شده و به تبع آن چيز عارض اربعه شده است ، بلكه عارض خود اربعه‏ است . در عين حال فاعلی هم در كار نيست كه بگوئيم از خارج آمده است و اربعه را زوج كرده است . اربعه زوجيت را خودش به خودش داده و خودش‏ نيز از خودش پذيرفته است پس هم فاعل است و