انسان و سرنوشت - صفحه : 14

. 7 ملل اسلامی در حال بيدار شدن و به پا خاستن‏اند . بعد از اين بحث مقدمی ، كه خود رساله جداگانه‏ای خواهد بود ، لازم است‏ بحثی عميق و فلسفی درباره " طبيعت زمان " كه به فلسفه تاريخ مربوط است صورت گيرد ، كه آيا همان طوری كه بعضی از فلاسفه تاريخ دعوی دارند ، همواره همان چيزی كه سبب ترقی و پيشرفت قومی می‏شود ، سبب انحطاط آنها نيز می‏گردد ؟ يعنی هر عاملی فقط در شرايط و ظروف معينی كه مربوط به‏ دوره‏ای خاص از تاريخ متطور بشری است می‏تواند جامعه‏ای را پيش ببرد و ترقی دهد و با تغيير آن شرايط و ظروف و با طلوع فجر جديدی از تاريخ ، آن‏ عامل قادر به جلو بردن نيست ، سهل است ، خود موجب ركود و تأخر و انحطاط است . اگر اين فلسفه درست باشد ، هر تمدنی به موجب همان عواملی كه به وجود آمده بايد از ميان برود و لزومی ندارد عامل بيگانه‏ای دخالت كند ، همواره‏ عوامل كهنه ، پس برنده و به اصطلاح ارتجاعی است و عوامل نو ، پيش برنده‏ است ، عوامل اجتماعی نو ، تمدن نوينی ايجاب می‏كند كه خواه ناخواه با تمدن پيشين مغاير است . اگر اين قاعده درست باشد ، طبعا تمدن اسلامی نمی‏تواند ، مستثنی باشد ، پس بحث از علل انحطاط مسلمين به عنوان بحثی مستقل و تفكيك شده از علل‏ و عوامل مشكله تمدن اسلامی بحثی بيهوده است . بنابراين فلسفه و قاعده ، لزومی ندارد كه شخص يا قوم يا جريانی را مسؤول انحطاط مسلمين بدانيم ، نابودی تمدن اسلامی مانند هر تمدن ديگر ، و بلكه هر پديده زنده ديگر ، از قبيل سررسيدن اجل طبيعی يا غير طبيعی است‏ كه به هر حال دير يا زود فرا می‏رسد ، تمدن اسلامی زاييده شد و رشد كرد و جوان شد و به پيری رسيد و سپس مرد ، آرزوی بازگشت آن چيزی شبيه آرزوی‏ بازگشت مردگان است به دنيا كه از نظر قوانين طبيعی قابل توجيه نيست و با چيزی نظير اعجاز و خرق