حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 214

علل چهارگانه ارسطوئی ( علت مادی ، غائی ، صوری و فاعلی ) علت مادی صدق‏ نمی كند . و چنين چيزی حادث زمانی نيز نخواهد بود ، چون مفروض اين است‏ كه نفس امكان ذاتيش برای موجود شدنش كافی است و اگر فاعل تام‏ الفاعليه والعليه است قهرا هيچ حالت منتظره ای در كار نيست و با وجود علت موجود خواهد شد . چنين چيزی را " مبدع " می‏ناميم و اگر هم به آن‏ حادث بگوئيم ، منظور حادث ذاتی است نه زمانی . ولی اگر شق ديگر را در نظر بگيريم يعنی امكان ذاتی شی‏ء برای موجود شدن كافی نباشد و نيازمند شرايطی باشد ، قهرا اين شرائط برمی گردد به نحوه وجود آن شی‏ء يعنی نحوه‏ وجودش نحوه تعلقی است و نحوه وجودش تعلق و وابستگی به شی‏ء ديگر است ، قهرا چنين چيزی بدون وجود آن شی‏ء وابسته به آن ، وجود پيدا نمی كند هر چند كه علت تام العليه باشد . مثل عرض كه بدون محل وجود پيدا نمی كند و در ذات خود امتناع دارد از وجود در غير موضوع و اين يك مطلب كلی است‏ كه در بعضی از جاهای اسفار به آن اشاره شده است كه هر ممكن الوجودی‏ امكان وجود خاص خودش را دارد و به نحوه وجودهای ديگر ممتنع است . مثلا ممكن نحوه وجود امكانی را دارد و نسبت به وجود واجبی ممتنع است و همچنين واجب و يا جوهر و عرض كه هر يك امكان وجود نحوه وجودی خود را دارد و نسبت به نحوه های ديگر امتناع دارد . بنابراين ما يك سلسله اموری داريم كه نحوه وجودی آنها وجود در شی‏ء ديگر و يا با شی‏ء ديگر است و اين شی‏ء ديگر و يا با شی‏ء ديگر بودن نحوه‏ وجود آنهاست . مثال عرض به خوبی روشن كننده مطلب است ( 1 ) . حال كه‏ نحوه های

پاورقی : 1 - صورت هم از همين قبيل است ، نسبت و رابطه صورت با ماده يك‏ رابطه تشريفاتی نيست كه قابل تبدل باشد ، مثل نسبت راننده به اتومبيل‏ كه قابل انفكاك است و زائد بر ذات و وجود آن . رابطه صورت با ماده . نحوه وجود است و همچنين نفس كه يك نحو تعلقی با ماده دارد كه ذاتی‏ است و در عين حال اين تعلق ذاتی قابل تجرد هم هست . فرق نفس با عقل‏ همين است كه عقل مجرد است و هيچگونه تعلقی به ماده ندارد به خلاف نفس‏ كه به ماده تعلق دارد كه نفس بودنش به اين تعلق است ( و اينكه اين‏ تعلق چگونه >