شرح منظومه1 - صفحه : 188

آوردن آنها و تميز آنها از اوهام است مقصود از " حقائق " يعنی يك‏ سلسله افكار و معلوماتی كه با واقع مطابقت داشته باشد . اساسا هر معنی و مفهومی آنگاه اطلاق " حقيقت " به آن می‏شود كه واقعيت و خارجيت داشته‏ باشد . پس صدق يا حقيقت در مورد فكر يا جمله‏ای گفته می‏شود كه با واقع و خارج خود مطابقت كند در اينجا اشكالی پديد می‏آيد بدين بيان كه يك سلسله‏ قضايا وجود دارند كه شكی در صحت و صدق آنها نيست ، اما در عين حال‏ می‏بينيم كه اين قضايا با خارج مطابقت ندارد نظير قضايای منطقی يعنی‏ قضايائی كه با مفاهيم منطقی تشكيل می‏شود . مثل اينكه می‏گوئيم انسان كلی‏ است و يا می‏گوئيم كلی ذاتی است يا عرضی . و حال بدين منوال است در مورد قضايائی كه مفاهيم منطقی در اجزاء آنها وارد شده مثل اينكه می‏گوئيم‏ انسان نوع است و يا كلی است . شك نيست كه اين قضايا صادق است ليكن‏ با خارج مطابقت ندارد زيرا انسان در خارج كلی نيست . اين اشكال حتی در مطلق قضايای مستعمله در علوم كه اصطلاحا " قضايای حقيقيه " ناميده می‏شود نيز جاری است زيرا ثابت شده كه در مسائل علوم آنجا كه محمولی را برای‏ موضوعی اثبات می‏كنيم اختصاص نمی‏دهيم به افرادی كه در خارج واقعيت دارد بلكه اعم است از افراد عينی و خارجی و افراد مفروض ذهنی و بلا شك اين‏ قضايا صادق است و حال آنكه نمی‏توان گفت كه اين قضايا با خارج و عين‏ منطبق است . پس قضايای منطقی بهيچوجه با خارج مطابقت ندارد و قضايای‏ كلی ساير علوم معنائی وسيعتر از آنچه در خارج است دارد و خارج كوچكتر از مفاد آن قضاياست بهر حال انطباق و تطابقی بين اين قضايا با خارج وجود ندارد بلی تنها اين تعريف در مورد قضايائی كه در اصطلاح منطق " قضايای‏ خارجيه " ناميده می‏شود صادق است و همچنين است در مورد " قضايای شخصيه‏ " . پس می‏توان گفت