جامعه و تاريخ - صفحه : 109

انسانها با محصول كار جامعه . با تغيير قهری و جبری روابط توليدی جبرا تمام اصول حقوقی و فكری و اخلاقی و مذهبی و فلسفی و علمی بشر تغيير می‏كند . در يك جمله : [ ( زيربنا اقتصاد است " . در كتاب ماركس و ماركسيسم از رساله نقد اقتصاد سياسی كارل ماركس نقل‏ می‏كند كه : " انسانها در توليد زندگی‏شان وارد روابط ضروری و معينی می‏شوند كه‏ مستقل از اراده آنهاست . آن روابط توليدی با درجه معينی از تكامل و توسعه نيروهای مادی مطابقت دارد . مجموع اين روابط روبنای اقتصادی‏ اجتماع را تشكيل می‏دهد ، يعنی پايه واقعی كه بر روی آن يك روبنای حقوقی‏ و سياسی كه با شكلهای معينی از شعور اجتماعی مطابقت دارد ساخته می‏شود . در زندگی مادی ، شيوه توليد تعيين كننده پويه زندگی اجتماعی ، سياسی و روشنفكری می‏باشد ، اين شعور بشر نيست كه تعيين كننده وجود اوست ، بلكه‏ برعكس ، وجود اجتماعی اوست كه تعيين كننده شعورش می‏باشد " ( 1 ) . و هم در آن كتاب از نامه ماركس به آننكوف نقل می‏كند : " وضعی از توسعه قوای توليدی انسانها را در نظر بگيريد . در برابر آن‏ ، شكلی از بازرگانی و مصرف وجود خواهد داشت . درجه‏ای از توسعه توليد بازرگانی و مصرف را در نظر بگيريد ، و شكلی از تركيب اجتماعی ، سازمان‏ خانواده ، صنفها يا طبقات و به طور خلاصه از جامعه مدنی وجود خواهد داشت‏ " ( 2 ) .

پاورقی : . 1 ماركس و ماركسيسم ، ص 246 ( ضميمه سوم ) . ايضا رجوع شود به‏ مراحل اساسی انديشه در جامعه شناسی ، ص 163 ، و به تجديدنظر طلبی از ماركس تا مائو . ص . 153 . 2 ماركس و ماركسيسم ، ص 247 ( ضميمه سوم ) .