جامعه و تاريخ - صفحه : 244

فرهنگی و مذهبی و سياسی و نظامی و اجتماعی - جلوه‏گاه شيوه توليدی و روابط توليدی آن جامعه است . تغيير و تحول در بنياد اقتصادی جامعه است كه‏ جامعه را از بيخ و بن زيرورو می‏كند و جلو می‏برد . نوابغ كه در نظريه پيش‏ سخنشان به ميان آمد جز مظاهر نيازهای اقتصادی ، سياسی و اجتماعی جامعه‏ نيستند و آن نيازها به نوبه خود معلول دگرگونی ابزار توليد است . كارل‏ ماركس ، و به طور كلی ماركسيستها و احيانا عده‏ای از غير ماركسيستها ، طرفدار اين نظريه‏اند . شايد رايج‏ترين نظريه‏ها در عصر ما همين نظريه باشد . . 5 نظريه الهی : طبق اين نظريه آنچه در زمين پديد می‏آيد ، امر آسمانی‏ است كه طبق حكمت بالغه به زمين فرود آمده است . تحولات و تطورات‏ تاريخ ، جلوه‏گاه مشيت حكيمانه و حكمت بالغه الهی است . پس آنچه تاريخ‏ را جلو می‏برد و دگرگون می‏سازد اراده خداوند است . تاريخ پهنه بازی اراده‏ مقدس الهی است . " بوسوئه " مورخ و اسقف معروف كه ضمنا معلم و مربی‏ لويی پانزدهم بوده است طرفدار اين نظريه است . اينهاست نظرياتی كه‏ معمولا در كتب فلسفه تاريخ به عنوان علل محركه تاريخ طرح می‏شود . از نظر ما اين گونه طرح به هيچ وجه صحيح نيست و نوعی " خلط مبحث " صورت گرفته است . غالبا اين نظريات به علت محركه تاريخ كه در پی كشف‏ آن هستيم مربوط نمی‏شود . مثلا نظريه نژاد يك نظريه جامعه‏شناسانه است و از اين جهت قابل طرح است كه آيا نژادهای بشری از نظر عوامل موروثی يك‏ گونه استعداد دارند و هم سطح‏اند يا نه ؟ اگر هم سطح باشند همه نژادها به‏ يك نسبت در