درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 31

اينجا است كه تصريح می‏كند به علل در تمام وجوه ، يعنی حتی علت غائی و صوری ، اگر چه در اول فصل به تناهی علل فاعلی و قابلی اشاره كرد . علاوه‏ بر اين اينجا ثابت می‏كنيم كه چنين نيست كه علت فاعلی مستقل باشد ، علت غائی هم مستقل ، علت مادی و صوری هم هر كدام مستقل . بلكه همه آن‏ سه علت به علت فاعلی منتهی می‏شود . اكنون آن مقدمه يك سطری را كه ما توضيح داديم و گفتيم كه حتما بايد به‏ نكته در آن توجه كرد بيان می‏كند : فنقول : أما أن عله الوجود للشی‏ء تكون موجوده معه فقد سلف لك و تحقق. همانطور كه گفتيم اين نكته را در فصل دوم از مقاله ششم آورده است . ثم نقول : انا اذا فرضنا معلولا ، و فرضناله علة ، ولعلته علة ، فليس‏ يمكن أن يكون لكل علة علة بغير نهاية ، لان المعلول و علته و عله علته اذا اعتبرت جملتها فی‏القياس الذی لبعضها الی بعض كانت عله العلة علة اولی‏ مطلقة للامرين ، وكان للامرين نسبة المعلولية اليها ، و ان ختلفا فی أن‏ أحدهما معلول بمتوسط والاخر معلول بغير متوسط ، ولم يكن كذلك الاخير ولا المتوسط لان المتوسط - الذی هوالعلة المماسة للمعلول - عله لشی‏ء واحد فقط ، والمعلول ليس عله لشی‏ء ) . ) اگر معلولی داشته باشيم مثل " ج " كه معلول " ب " است و " ب " نيز معلول " الف " باشد ، چنين فكر نكن كه بدان جهت به " الف " می‏گوئيم علت اولی كه چون علت معلول اول است . نه ، بدان دليل به " الف " می‏گوئيم علت اولی است كه هم علت " ب " است و هم علت " ج‏ " ، اما در طول يكديگر . يعنی علت علت هميشه علت است . و نيز نه‏ تنها معلول بلاواسطه علت اولی معلول او است بلكه معلول مع‏الواسطه‏اش هم‏ معلول او است . اما نه اخير می‏تواند علت مطلقه باشد و نه متوسط ، زيرا متوسط فقط علت يك شی‏ء واحد است و اخير نيز اصلا علت