فلسفه اخلاق - صفحه : 93

است ؟ از مقوله اراده است ؟ از مقوله وجدان است ؟ از مقوله زيبايی‏ است ؟ چه فايده ای دارد از نظر عملی و از نظر تربيت اجتماع ؟ آنچه لازم‏ و مفيد است اين است كه مردم عملا متخلق به اخلاق فاضله باشند ، چه ما بدانيم كه اخلاق از چه مقوله ای است و چه ندانيم اينها جز يك سلسله‏ بحثهای علمی كه نتيجه عملی ندارد چيز ديگری نيست پس فايده اين بحثها چيست ؟ نظير حرف آن كسی كه از او سؤال كردند : قرمه با " غين " است‏ يا با " قاف " ؟ گفت : نه با غين است و نه با قاف ، با گوشت است‏ و روغن حالا بحث اينكه اخلاق از چه مقوله ای است ، ممكن است بعضی خيال‏ كنند صرفا يك بحث نظری غير عملی است ولی اين طور نيست شناختن اينكه‏ اخلاق از چه مقوله ای است ، ممكن است بعضی خيال كنند صرفا يك بحث نظری‏ غير عملی است ولی اين طور نيست شناختن اينكه اخلاق از چه مقوله ای است‏ و اينكه از يك مقوله است يا از چند مقوله ، تأثير فراوانی دارد در اينكه ما بدانيم اگر بخواهيم اخلاق را در جامعه تكميل و تتميم بكنيم از كجا بايد شروع بكنيم ، و اتفاقا چنين سرگشتگيی وجود دارد افرادی كه طرز تفكرشان همان طرز تفكر هندی و مسيحی است می‏گويند اخلاق يعنی محبت داشتن‏ ، دشمن نداشتن ، كدورت نداشتن اگر می‏خواهيد اخلاق در جامعه بياوريد ، حس‏ محبت را در جامعه زياد كنيد و كاری كنيد كه كدورتها ، نفرتها و دشمنيها از ميان برود دشمنی را در جامعه از ميان ببريد و محبت را در دلها بر قرار كنيد ، اين اخلاق است ولی آن كسی كه اخلاق را از مقوله علم می‏داند مانند سقراط ، حرفش چيز ديگر است او می‏گويد مردم را بياموزانيد ، تعليم‏ كنيد ، دانا كنيد ، وقتی مردم دانا شدند همان دانش برای آنها اخلاق است‏ طبق اين عقيده ، هر آدم فاسد الاخلاقی به آن دليل فاسد الاخلاق است كه نادان‏ است منشأ فساد اخلاق ، نادانی است پس علم بر قرار كنيد كافی است : علموهم و كفی .