شرح منظومه2 - صفحه : 74

برهان نوعی برهان خلف است مثل همه براهينی كه در آنها امتناع تسلسل به‏ كار می‏رود . از آنچه گفته شد معلوم شد كه اختلاف تقرير اول و تقرير دوم در تفسير مقدمه دوم از مقدمات چهار گانه ای است كه ذكر شد . بنابر تقرير اول‏ قوه‏ء محركه عبارت است از طبيعت خود جسم كه با وی متحد است و ظرف‏ مكان و ظرف زمان هر دو يكی است . و اما بنابر تقرير دوم قوه‏ء محركه از وجود جسم متحرك خارج است . چيزی كه سبب می‏شود بگوئيم ارسطو تقرير دوم‏ را نمی‏خواسته است بگويد اين است كه ارسطو معتقد بوده است كه قوه محركه‏ همواره همراه حركت است واز وی جدا ناشدنی است وحركت آنگاه به نهايت‏ می‏رسد كه از طرف قوه محركه اقتضائی نباشد ويا مانعی پيش بيايد . بنابراين كسی كه چنين نظری داشته باشد چگونه ممكن است كه قوه محركه را عوامل وضربه های خارجی فرض كند ؟ زيرا لازم می‏آيد ارسطوا را منكر اين امر بديهی و محسوس بدانيم كه اگر گرسنگی را با دست به هوا پرتاب كنيم‏ پرتاب می‏شود ويا تيری را كه به كمان می‏گذارند از كمان پرتاب می‏گردد وامثال اينها . مجموعا از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه در مورد مساله احتياج حركت به‏ قوه محركه سه فرضيه در كار است : 1و2 - فرضيه قدما كه به نام ارسطو معروف شده است وآن اينكه حركت‏ حالتی است عارض بر جسم وجسم وجسم پذيرنده وقابل آن است وبه حكم برهان‏ فلسلفی بر امتناع اتحاد فاعل وقابل ، ماده همواره در حركت خود به قوه ای‏ احتياج دارد كه آن حركت را پيوسته به جسم بدهد . اين فرضيه چنانكه قبلا گفته شدبه دو نحو قابل تفسير است ، پس اين فرضيه در حقيقت دو فرضيه‏ است و ما هر دو را قبلا