نبوت - صفحه : 285

فطرت يعنی خلقت . خلقت بديع و بی‏سابقه را می‏گويند فطرت ، چون " خداوند فاطر سموات و ارض است " يعنی خداوند كه خلقت را خلق كرده‏ است بدون سابقه است به اين معنا كه يك بشر وقتی يك ابداعی ايجاد می‏كند يك زمينه سابقی در كار هست كه از آن زمينه مايه می‏گيرد و بعد يك‏ ابداعی می‏كند ولی " خداوند فاطر است " يعنی ابداع خداوند بی‏سابقه است‏ . خلقت ابداعی را می‏گويند : " فطر " [ و به صيغه فعل ماضی ] " فطر " : " « فاقم وجهك للدين حنيفا فطره الله التی فطر الناس عليها » " می‏گويد اصلا حس دينی يك چيزی است كه در سرشت بشر قرار داده شده است . اين را از كجا پيغمبر آورد و گفت ؟ [ آيا ] در آن محيط [ سابقه داشت‏ ] ؟ ما در غير آن محيطش هم سابقه [ سراغ ] نداريم . ما كه مثلا فلسفه‏ يونان را برايمان نقل كرده‏اند ، در هيچ جای فلسفه يونان كه در آن روز عالی‏ترين مكتب روز بوده است نخوانده‏ايم كه چنين چيزی برای بشر گفته‏ باشند . قرآن از كجا اين مطلب را گفت ؟ [ آيا ] غير از اين [ است ] كه‏ بگوييم اين زبان زبان همان خدای هستی است ، از قلب هستی برخاسته است ، اين زبان زبان كسی است كه بشر را ساخته و به او آگاه است ؟

وجدان اخلاقی از نظر قرآن

مسأله ديگری راجع به روان انسانی داريم و آن مسأله وجدان اخلاقی است . اين را هم باز نمی‏خواهم عرض كنم كه مورد اتفاق همه علمای عصر جديد هست‏ ولی قدر مسلم است كه هرچه علم پيشتر رفته است بيشتر به اين مطلب اذعان‏ پيدا كرده است . می‏گويند كانت فيلسوف معروف آلمانی كه از بزرگترين‏ فيلسوفان جهان شناخته شده است جمله‏ای دارد كه همان جمله را بر سنگ لوح‏ قبرش حكاكی كرده و كنده‏اند و آن اين است : دو چيز است كه اعجاب انسان‏ را بيش از هر چيز ديگر بر می‏انگيزد : يكی آسمان پرستاره‏ای كه در بالای سر ما قرار گرفته است ، و ديگر وجدانی كه در دل ما قرار دارد ، كه هر دوی‏ اينها مورد توجه قرآن است . اما آسمان بالای سر ما كه مكرر قرآن ما را توجه می‏دهد : " « ان فی خلق السموات و الارض و اختلاف الليل و النهار لايات لاولی الالباب »" ( 1 ) و اما راجع به آنچه كه در وجدان بشر قرار گرفته : " « و الشمس و ضحيها 0 »

پاورقی : . 1 آل عمران / . 190