عدل الهي - صفحه : 68

عارف كامل ) را با لحنی دو پهلو و نغز و توأم با " توريه " و " ايهام‏ " اينچنين بيان كرده است :

پير ما گفت خطا بر قلم صنع نرفت
آفرين بر نظر پاك خطا پوشش باد

يعنی در نظر بی آلايش و پاك از محدوديت و پايين نگری پير ، كه جهان‏ را به صورت يك واحد تجلی حق می‏بيند ، همه خطاها و نبايستنيها كه در ديدهای محدود آشكار می‏شود محو می‏گردد . جهان ، ظل حق و سايه حق است ، ذات حق ، جميل علی الاطلاق و كامل علی الاطلاق است . ظل جميل ، جميل است ، محال است كه جميل نباشد . در هر اندام زيبا اگر عضوی را تك و تنها ، بدون توجه به اينكه موقعيت عضوی دارد و با يك سلسله اعضای ديگر مجموعا يك اندام را تشكيل می‏دهند ، مورد توجه قرار دهيم ، حقانيت و درستی و كمال او را درك نخواهيم كرد و احيانا فكر می‏كنيم كه اگر به گونه‏ای ديگر بود بهتر بود ، اما همين كه با ديدی گسترده ، آن را به عنوان يك عضو در مجموعه يك اندام زيبا ببينيم ، نظر ما دگرگون می‏گردد ، و آنچه قبلا نادرست و نبايستنی می‏پنداشتيم بكلی محو می‏گردد . حافظ در بيتی ديگر از همين غزل ، همچنانكه عادت او است كه در هر غزلی‏ ( عموما يا غالبا و قريب به اتفاق ) مقاصد كنايی و استعاری و احيانا ايهام آميز و توريه آميز خود را با بيتی تفسير كند ، مقصود خويش را توضيح داده است :

چشمم از آينه داران خط و خالش شد
لبم از بوسه ربايان بر و دوشش باد

در مصراع اول اين بيت ، وصول خويش را به مرحله " عين اليقين " كه‏ جهان را مظهر خط و خال و چشم و ابروی او ، و هر چيز را در جای خود نيكو می‏بيند ، اعلام می‏دارد و در مصراع دوم ، آرزوی وصول به مرحله " حق اليقين‏ " را می‏نمايد . حافظ در غزلهای ديگر خويش نيز اين حقيقت را كه عارف پس از وصول به‏ حقيقت ، جز كمال و جمال و لطف و زيبايی در تفسيرش نيست ، مكرر بيان‏ كرده است ، مانند آنجا كه می‏گويد : روی خوبت آيتی از لطف بر ما كشف كرد زين سبب جز لطف و خوبی‏ نيست در تفسير ما يا می‏گويد :