فلسفه تاريخ2 - صفحه : 135

است ولی راهی است كه مقصد دارد و در عين حال غيرمتناهی است و خدا مقصد كل است . در بند بودن يك شی متكامل ، در بند آن مقصد كمالی خودش بودن‏ ، اين در بند خود بودن است نه در بند ناخود بودن ، يعنی يك شيئی كه از نقص به كمال حركت می‏كند ، از " خود " به " ناخود " حركت نمی‏كند ، از " خود " به " خود " حركت می‏كند . . . (1)يك بذر كه در زير زمين‏ قرار می‏گيرد و آن وضع موجود خودش را رها می‏كند و بعد به سوی بوته شدن‏ حركت می‏كند ، آيا اين از خودش به سوی ناخود رفته ، يعنی مثل اين است‏ كه [ اين بذر ] در يك موجود ديگر جذب شده باشد ؟ يا نه ، به سوی كمال‏ خودش حركت كرده ، يعنی در عين اينكه از خودی رفته است ، به خودی رسيده‏ ، از خود ناقصتر به خود كاملتر حركت كرده است ، و لهذا مسير الی‏الله‏ عبارت است از حركت از خود به سوی خود: « " و نحن اقرب اليه منكم " (2) از خود شما به شما نزديكتر هستيم . آن روح معنايش اين است كه از شما خودتر هستيم برای شما ، خود واقعی شما ما هستيم . اينها خيال كردند خدا يعنی يك موجودی كه مثلا در بالای آسمانها نشسته چرت می‏زند . اگر من‏ آنچه دارم به او نسبت بدهم به بيگانه نسبت داده‏ام . او بيگانه است . " آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا می‏كرد " . نمی‏داند كه رابطه خدا با انسان رابطه خود عالی‏تر با خود دانی‏تر است ، يعنی رابطه انسان است با غايت خودش ، نه رابطه يك موجود مباين با يك موجود مباين . اين است‏ كه هر چه انسان بيشتر در بند او باشد بيشتر به خود رسيده است يعنی بيشتر به خود واقعی رسيده است و خود واقعی را دريافته است . او را از ياد بردن و او را گم كردن مساوی است با جذب در ديگران شدن و خود را از دست‏ دادن كه در اين زمينه مطالب زيادی در معارف اسلامی هست ، چه در متون‏ اوليه اسلامی مثل قرآن ، نهج‏البلاغه يا احاديث ، چه در كلمات حكمای اسلامی‏ و چه در كلمات عرفا بالخصوص . در كلمات عرفا در اين زمينه اينقدر مطلب است كه الی ماشاالله . اگر بخواهيم در اين زمينه صحبت كنيم شايد چند جلسه وقت بگيرد و من از همان قديم نوشته‏های زيادی در همين زمينه‏ دارم تحت عنوان " خود واقعی و خود خيالی " كه انسان دو گونه خود دارد ، خود واقعی چيست و خود خيالی چيست ؟ عرض كردم از بيست سال پيش اين‏ مساله فكر

پاورقی : . 1 [ چند ثانيه‏ای در نوار افتادگی وجود دارد . ] . 2 واقعه / . 85 [ در بيان استاد به جای " اليه " " اليكم " آمده‏ و ترجمه مطابق همان است . ]