مساله شناخت - صفحه : 80

تاريخ يك امر جبری است كه صورت می‏گيرد ، من چه بخواهم و چه نخواهم ، اراده كنم يا اراده نكنم ، هيچ تأثيری ندارد ، مثل گردش زمين به دور خورشيد يا گردش زمين به دور خودش ( كه لااقل عجالتا برای ما چنين چيزی‏ است ) . زمين يك گردش سالانه به دور خورشيد دارد ، من چه بخواهم و چه‏ نخواهم ، اين ، قانون و سنتی خارج از اختيار من است . دانستن آن برای من‏ هيچ فايده‏ای ندارد چون من نمی‏توانم آن را پس و پيش كنم يا الگويش را بسازم . پس معلوم می‏شود كه انسان [ در تحولات تاريخ ] نقشی دارد و می‏تواند نقشی داشته باشد . اگر عوامل مؤثر در تاريخ عوامل سوء باشد ، عوامل فساد باشد ، مثلا تنها عامل مؤثر در تاريخ زور باشد و عامل ديگری غير از آن نقشی در تاريخ‏ نداشته باشد ، يا يگانه عامل مؤثر در تاريخ زر و پول و اقتصاد باشد و هيچ‏ عامل ديگری نقش نداشته باشد ، در اين صورت تاريخ معلم بشر است اما معلم بسيار بدی ، چرا ؟ چون به انسان می‏گويد هيچ چيز در تاريخ نقش ندارد جز شهوت و زن و پول و زر ، پس بهتر است انسان اصلا تاريخ را مطالعه‏ نكند ، چون اگر مطالعه كند و به راز تاريخ دست يابد به سخنی كه برخی‏ می‏گويند می‏رسد كه " حق هيچوقت نقشی در عالم نداشته و نمی‏تواند هم نقشی‏ داشته باشد ، اصلا زور به تمام معنی اخلاقی است ، اخلاق يعنی زور و زور يعنی اخلاق و نقشها همه در زور خلاصه می‏شود و غير از اين چيزی در عالم‏ نيست " . اما اگر تاريخ تصادف نباشد ، سنت باشد ، اگر سنت تاريخ جبری محض‏ نباشد ، انسان در آن نقش داشته باشد ، و اگر آن