درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 359

" و قوم جعلوا المبادی‏ء الزائد والناقص والمساوی ، وجعلوا المساوی‏ مكان الهيولی ، اذ عنه الاستحاله الی الطرفين " . اينها خود عدد را مبدأ قرار نداده‏اند ، بلكه آن چيزی را كه صفت عدد است ، يعنی زائد و ناقص و مساوی بودن را مبدأ قرار داده‏اند . هيولی آن‏ امری است كه ما می‏گوئيم بالقوه است و استعداد پذيرفتن صورت را دارد . شی‏ء در حالت تساوی بدين معنا است كه در حال اعتدال است و در حال‏ اعتدال اين امكان را دارد كه مستحيل به يكی از طرفين شود . به همين دليل‏ مساوی را مكان هيولی قرار داده . " و قوم جعلوه مكان الصوره ، لانها المحصوره المحدوده ولا حد للزائد والناقص . " گروه ديگر مساوی را بمنزله صورت قرار داده‏اند . زيرا زائد و ناقص حد ندارد ، هر چه بالا برود زائد است و هر چه هم پائين بيايد ناقص است . " ثم تشعبوا فی أمر تركيب الكل من التعليميات ، فجعل بعضهم العدد مبدأ للمقدار ، فركب الخط من وحدتين ، والسطح من أربع وحدات . وبعضهم‏ جعل لكل واحد منهما حيزا علی حده ، وأكثرهم علی أن العدد هو المبدأ ، والوحده هی المبدأ الاول ، و أن الوحده والهويه متلازمتان أو مترادفتان ، وقد رتبوا العدد وانشاءه من الوحده علی وجوه ثلاثه " . شيخ می‏گويد در چگونگی تركيب كل از تعليميات اينها چند دسته شدند به‏ ترتيبی كه شيخ در اينجا آورده ما در جای ديگر نديده‏ايم ، البته اين تا اندازه‏ای به اختلاف نسخ و نقص آنها بر می‏گردد گروهی عدد را مبدأ مقدار قرار دادند ، كه اين را ديگران هم گفته‏اند كه رابطه‏ای ميان عدد و مقدار است . اين در كلام شيخ نيست كه بعضی گفته‏اند وحدت مساوی نقطه هندسی‏ است و اثنين مساوی با خط است . می‏گويد آن گروه معتقد شدند كه خط از دو وحدت تركيب يافته و سطح از چهار وحدت . در حاليكه ما در كلام شهرستانی‏ خوانديم كه سطح از سه و جسم از چهار وحدت تركيب شده . شايد اين نقل قول‏ ديگری است .