درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 196

زيرا غايت هم به معنی آن چيزی است كه شی‏ء به آن منتهی می‏شود بهر نحو باشد و هم به معنی آن چيزی است كه وقتی فعلی می‏كنند قصد آنرا دارند . و مقصود چه در حركت طبيعی و چه در حركت ارادی محدود است و منظور ما در اينجا از غايت ذاتی همان چيزی است كه قصد آنرا كرده باشند . و نيز گفته‏اند غايت به جعل جاعل لازم نيست غايت شود تا اينكه چون كسی‏ به دكان می‏رود اگر ملاقات وامدار را غايت قرار داد غير بختی محسوب شود و اگر نه بختی باشد . جواب گوئيم اين سخن هم مسلم نيست كه امور تابع‏ جعل جاعل نباشد زيرا كه جعل جاعل يكی از دو امر را اكثری می‏كند و ديگری‏ را اقلی . مثلا كسيكه محل وامدار را می‏داند و به سوی او می‏رود كه به او برسد اكثر اوقات به او می‏رسد و آن كه نمی‏داند و به دكان می‏رود غالبا به‏ وامدار نمی‏رسد . پس در صورتيكه اختلاف نيت اكثری و غير اكثری بودن امر را تغيير دهد اتفاقی و غير اتفاقی بودن را هم مختلف می‏سازد .

رأی ذيمقراطيس در باب اتفاق باطل است

و اما ذيمقراطيس كه تكون عالم را به اتفاق می‏داند و معتقد است كه‏ كائنات به طبيعت موجود می‏شوند ، فساد رأی او از توضيحی كه در باب‏ حقيقت اتفاق خواهيم داد ظاهر خواهد شد ، به اين معنی كه اتفاق غايتی‏ است عرضی برای امر طبيعی يا ارادی بلكه قسری ، و هم منتهی به طبيعی يا ارادی می‏شود زيرا واضح خواهيم كرد كه هيچ قسری ، الی غير النهايه بحال‏ قسری باقی نمی‏ماند . پس ذات طبيعت يا اراده بر اتفاق مقدم است . پس‏ سبب اول عالم ، طبيعت يا اراده است . از اين گذشته ذيمقراطيس معتقد به اجرام صلب است كه جوهرشان يكی و اشكالشان مختلف است و ذاتا در خلاء متحرك می‏باشند ، و بقوه و صورت هم قائل نيست پس اين اجرام هر گاه‏ مجتمع شوند و با هم تماس كنند اجتماع آنها و مقتضای شكلهای آنها اين‏ نخواهد بود كه بعضی به بعضی بچسبند بلكه بايد ذاتا از هم جدا بوده و حركت ذاتی آنها مستمر باشد . پس واجب می‏شود كه ذاتا متحرك و منفصل‏ باشند و اتصال آنها باقی نماند ، و اگر چنين بود وجود آسمان