جامعه و تاريخ - صفحه : 76

چگونگی توليد و پرورش بچه‏اش ، يا غرايزش ، يا مهاجرتش يا جفتگيريهايش . ولی بنابر نظريه تبدل و تكامل انواع ، علاوه بر قوانين ويژه هر نوع در دايره نوعيتش ، يك سلسله قوانين ديگر وجود دارد كه به تبدل و تكامل‏ انواع و انتقال نوع پست‏تر به نوع عاليتر مربوط می‏شود . اين قوانين است‏ كه شكل فلسفی پيدا می‏كند ، و احيانا فلسفه تكامل ناميده می‏شود نه علم‏ زيست‏شناسی . جامعه نيز به حكم اينكه يك موجود زنده است ، دو گونه قوانين دارد : قوانين زيستی و قوانين تكاملی ، آنچه به علل پيدايش تمدنها و علل انحطاط آنها و شرايط حيات اجتماعی و قوانين كلی حاكم بر همه جامعه‏ها در همه‏ اطوار و تحولات مربوط می‏شود ما آنها را قوانين " بودن " جامعه‏ها اصطلاح‏ می‏كنيم ، و آنچه به علل ارتقای جامعه‏ها از دوره‏ای به دوره‏ای و از نظامی‏ به نظامی مربوط می‏شود ما آنها را قوانين " شدن " جامعه‏ها اصطلاح می‏كنيم‏ . بعدا كه هر دو نوع مسائل را مطرح می‏كنيم ، تفاوت آنها بهتر روشن‏ می‏گردد . پس علم تاريخ در معنی سوم ، علم تكامل جامعه‏هاست از مرحله‏ای به‏ مرحله‏ای نه علم زيست آنها در يك مرحله خاص و يا در همه مراحل . ما برای اينكه اين مسائل با مسائلی كه آنها را " تاريخ علمی " ناميديم‏ اشتباه نشود ، اينها را " فلسفه تاريخ " اصطلاح می‏كنيم . غالبا ميان‏ مسائل مربوط به تاريخ علمی كه به حركات غيرتكاملی جامعه مربوط می‏شود با مسائل مربوط به فلسفه تاريخ كه به حركات تكاملی جامعه مربوط می‏شود ، تفكيك نمی‏شود و همين جهت اشتباهاتی توليد می‏كند .