فلسفه تاريخ1 - صفحه : 86

ده هزار تومان دو هزار تومان تمام شود ، يعنی با آن ده هزار تومان بجای‏ يك فرش ، پنج فرش عرضه می‏دارد او آن فرش را كمتر از ده هزار تومان‏ نمی‏تواند به بازار عرضه بدارد ولی كسی كه از ماشين استفاده می‏كند می‏تواند مثلا به پنج هزار تومان عرضه بدارد اين امر جبری است كه محصول اول از بين‏ می‏رود ، اين ديگر اختياری و انتخابی نيست نظامات اقتصادی ، خودش را بر انسان تحميل می‏كند . اما مسائل اخلاقی و معنوی ، پيچش دست خود ماست ، اين متد اخلاقی را انتخاب كنيم يا آن متد را ما ناچاريم آنچه را كه در اختيار ماست تابع‏ آن چيزی قرار بدهيم كه در اختيار ما نيست ( جبرا اينجور می‏شود ) مسائل‏ اقتصادی خودش را به ما تحميل كرده و ما نمی‏توانيم از جبر او آزاد باشيم‏ و بايد او را داشته باشيم ، در نتيجه هميشه بشر مسائل اخلاقی و معنوی را تابع آن قرار می‏دهد اين مطلب فی حد ذاته تا حدی مطلب درستی است ( هميشه بايد جنبه های مثبت و منفی حرفها هر دو را گفت ) در اينكه وجدان‏ انسان در بسياری از مواقع تابع ضرورتهای عملی است نمی‏توان شك كرد . به عنوان مثال ذكر اين داستان ، مناسب به نظر می‏رسد : شخصی بود نجف‏ آبادی به نام " آقا شيخ محمد حسن " ، خيلی مرد خوبی بود و اندكی در كارها وسواس داشت ، مخصوصا در طهارت ، نجاست و وضو گرفتن رفت مكه و برگشت مثل اينكه همان سال حاجی كويتی‏ها بود و با ماشين رفتند آنجا وسيله‏ نبود يك آفتابه آب داشتند كه پانزده نفر می‏بايست با آن وضو بگيرند گفت من آنجا ديدم خيلی ساده با يك استكان آب هم می‏شود وضو گرفت . آدمی كه در مدرسه جده هميشه يك رودخانه آب از جلويش رد می‏شود ، خيلی‏ دير يقين پيدا می‏كند كه صورتش را شست يا نشست اما آنجايی كه بيش از يك استكان آب وجود ندارد زودتر هم يقين می‏كند آب قليل خودش احكامی‏ دارد ، ولی مردمی كه هميشه سر و كارشان با آب لوله و آب جاری و استخر داخل حياط است ، كم كم طهارت با آب قليل به