شرح منظومه2 - صفحه : 89

از ترس جانش كار كند ، در اينجا قوه عامله و قوه عاقله در كار هست ولی‏ قوه‏ء شوقيه ( طبق تحقيقی كه در فرق بين شوق و اراده شده است ) در كار نيست . و گاهی ممكن است عمل موافق شوق و رغبت نيز باشد ولی موافق عقل‏ نباشد . مثلا انسان به حسب عقل می‏يابد كه مصلحت بر اين است كه از خواب‏ و تفريح بكاهدو به درس و تحصيل بيفزايد ، ( ولی طبع او به تفريح و گردش‏ متمايل است ) يعنی مقتضای طبع چيزی است و مقتضای عقل چيز ديگر ، پس‏ هماهنگی بين قوا نيست . و گاهی ممكن است يكی از قوا هيچ گونه تحرك و فعاليت نداشته باشد ولی‏ قوه‏ء ديگر فعاليت داشته باشد . در اينجا علت ناهماهنگی تناقض و كشمكش‏ بين دو قوه نيست ، بلكه علت ، سكون و ركود يك قوه و يكه تازی قوه‏ء ديگر است مانند كارهائی كه طفل به حكم طبع انجام می‏دهد ، مثلا وقت مدرسه‏ را به بازی می‏پردازد و هنوز رشد عقلی پيدا نكرده است كه بفهمد و بداند بازی در اين وقت بر خلاف مصلحت است .

مقدمه هفتم ( 1 )

در مقدمه اول گفتيم كه غايت به دو معنی است ، يكی " مااليه الحركه و يكی ما عجله الحركه " . اكنون همين مطلب را به تعبير ديگر می‏گوئيم كه‏ غايت بر دو قسم است ، يا غايت فعل است ( به شرط آن كه فعل تدريجی و از نوع حركت باشد ) و يا غايت فاعل است . غايت فعل عبارت است از آن‏ چيزی كه فعل به او منتهی می‏شود ( ما اليه الحركه ) ، و غايت فاعل عبارت‏ است از آن چيزی كه فاعل ، فعل را به خاطر آن چيز انجام می‏دهد ( ما عجله‏ الحركه ) . و به عبارت ديگر

پاورقی : 1 - اين مقدمه توضيحی است برای مقدمه اول و بعضی مقدمات ديگر .