درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 401

چنين چيزی است . كسی كه در يك علم يا در يك فن به حدی رسيده باشد كه‏ ملكه او شده باشد ، و به تعبير ما به درجه اجتهاد رسيده باشد ، يعنی‏ ضوابط و قواعد و اصول آن فن و كيفيت استخراج فروع از اصول در او به حد ملكه باشد ، هر مسأله فرعی مربوط به آن علم را كه بر او عرضه بداريد ، به‏ حكم آن ملكه ، جواب آن مسأله را می‏دهد ، بدون آن كه نيازی باشد كه قبلا با خود اين مسأله سابقه داشته باشد . مثلا فقيهی كه قواعد و ضوابط فقهی به‏ نحو ملكه و اجتهاد در وجود او هست ، اگر يك مسأله خيلی تازه و جديد كه‏ اساسا تا حالا به گوش او نخورده است ، بر او عرضه شود ، بدون آن كه‏ نيازی به تعلم داشته باشد ، جواب آن را می‏داند و می‏گويد . بر چه اساس ؟ براساس همان ملكه بسيطه اجماليه كه در روح او هست . براساس آن جواب‏ می‏دهد . آن وقت اگر بپرسيم كه آيا جواب اين مساله را قبلا می‏دانست يا نمی‏دانست ؟ جواب می‏دهيم كه به يك معنا نمی‏دانست ، برای اين كه اين‏ مسأله برای اولين بار بر او عرضه شده است و اصلا تا به حال چنين مسأله و فرعی به گوشش نخورده است . و در عين حال می‏دانست ، برای اين كه آن را به صورت اجمال و به صورت ملكه بسيطه می‏دانست . ملكه‏ای كه اين مسأله و غيرمتناهی مسأله مشابه اين را دربر می‏گير د . پس به آن صورت اين را می‏دانست . اين خودش يك مرتبه‏ای از عقل است . مقصود از عقل هم در اينجا همان‏ ادراك مجرد است . پس اين خودش مرتبه‏ای از ادراك مجرد است كه در انسان هست . و لهذا ما سه جور انسان داريم : يك انسان كه جاهل به اين‏ مسأله است ، و تا حالا نه اين مسأله را شنيده و نه آن ملكه استخراج و استنباط را دارد . يكی ديگر آن كسی است كه هم اين ملكه را دارد و هم اين‏ مسأله بر او عرضه شده است ، و اين مسأله را هم به تفصيل می‏داند . سوم آن‏ كسی است كه ملكه دانستن اين مسأله در او هست ، بدون آن كه صورت تفصيلی‏ اين مسأله در ذهن او منعكس شده باشد ، به اين معنا در وقتی هم كه او خواب است ، می‏داند . آقای بروجردی [ ره ] در وقتی هم