درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 84

ميان دو شی‏ء هيچ نياز و وابستگی نباشد ديگر هيچيك علت و معلول يكديگر نيستند و نيز اگر بستگی باشد ولی نه در اصل وجود و هستی باز عليت و معلوليت در كار نيست . اين تعريف غير از تعريفی است كه در علوم طبيعی در مورد علت و معلول‏ می‏كنند ، كه می‏گويند هر گاه بين دو پديده تقارن می‏بينيم و يكی را پس از ديگری می‏بينيم اولی را علت و دومی را معلول می‏ناميم . اگر تجربه ثابت‏ كرد كه اينها دو شی‏ء هستند كه با وجود يكی ، ديگری پشت سرش پيدا می‏شود اولی را علت و دومی را معلول می‏ناميم . اين در واقع يك اصطلاح است كه‏ با اصطلاح فلاسفه متفاوت است . علت و معلول در اصطلاح فلاسفه و علت و معلول در اصطلاح علمای طبيعی اشتراك لفظی دارند . زيرا در تعريف فلاسفه‏ سخن از دو شی‏ء است كه يكی در وجود نيازمند وجود ديگری است بطوری كه اگر اولی نباشد هستی اين ديگری محال است . ولی در تعريف علمای طبيعی اصلا نيازمندی در اصل هستی و محال بودن معلول به هنگام نبودن علت ، مطرح‏ نيست ، و لذا از كجا معلوم است كه امر سومی نباشد كه علت برای هر دوی‏ اينها است . از نظر اين فلاسفه شرط علت و معلول اين نيست كه علت تقدم زمانی داشته‏ باشد بر معلول ، بلكه شرط عكس است ، اگر علت علت واقعی باشد معلول‏ همزمان با او موجود خواهد بود . نيازی كه بين علت و معلول است عميق‏ترين‏ نيازها است حتی عميق‏تر و شديدتر از نياز ما به هوا . ما به هوا احتياج‏ داريم ، احتياجی مبرم ، اما اين نياز و احتياج غير از نياز معلول به علت‏ است . اقسام علل : ارسطو علل را به چهار دسته تقسيم كرده است . زيرا : 1 - آنچيزی كه وجود يك شی‏ء بسته به او است گاهی چيزی است كه ملاك‏ فعليت اين شی‏ء است ، يعنی فعليت پيدا كردن اين شی‏ء از او است و اين ، " صورت " است . 2 - اگر آن چيز ، مناط بالقوه بودن اين شی‏ء يعنی معلول باشد آن ، " ماده " است .