آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 160

بلكه نسبت علوم با فلسفه از قبيل نسبت يك درجه از معرفت با يك درجه‏ كاملتر از معرفت درباره يك چيز است . يعنی فلسفه ، ادراك وسيع‏تر و كلی‏تر همان چيزهائی است كه مورد ادراك و معرفت علوم است . برخی ديگر مانند كانت ، قبل از هر چيز تحقيق درباره خود معرفت و قوه‏ای كه منشأ اين معرفت است ، يعنی عقل را ، لازم شمردند و به نقد و نقادی عقل انسان پرداختند و تحقيقات خود را فلسفه يا فلسفه نقادی‏ Critical Philosophy نام نهادند . البته اين فلسفه نيز با آنچه نزد قدما به نام فلسفه خوانده می‏شد جز اشتراك در لفظ وجه مشترك ديگری ندارد . همچنانكه با فلسفه تحققی اگوست‏ كنت و فلسفه تركيبی اسپنسر نيز وجه اشتراكی جز لفظ ندارد . فلسفه كانت‏ به منطق كه نوعی خاص از فكر شناسی است از فلسفه كه جهانشناسی است‏ نزديكتر است . در جهان اروپا كم كم آنچه ( نه علم ) بود ، يعنی در هيچ علم خاصی از علوم طبيعی يا رياضی نمی‏گنجيد و در عين حال يك نظريه درباره جهان يا انسان يا اجتماع بود ، به نام فلسفه خوانده شد . اگر كسی همه ( ايست ) هايی را كه در اروپا و امريكا به نام فلسفه‏ خوانده می‏شود جمع كند و تعريف همه را بدست آورد ، می‏بيند كه هيچ وجه‏ مشتركی جز ( نه علم ) بودن ندارند . اين مقدار كه اشاره شد برای نمونه‏ بود كه بدانيم تفاوت فلسفه قديم با فلسفه‏های جديد از قبيل تفاوت علوم‏ قديمه با علوم جديده نيست .