فلسفه تاريخ1 - صفحه : 285

مسأله ديگر " آزادی " است ، يعنی جهت ديگر تكامل ( ما می‏خواهيم‏ جهت تكامل را نشان بدهيم ، می‏خواهيم جهت يابی كنيم ) آزادی است ، بدين‏ معنی كه انسان در آينده به سوی آزادی بيشتری خواهد شتافت ، و آزادی هم‏ در دو قسمت خلاصه می‏شود ( بلكه گفتيم در سه جهت خلاصه می‏شود ) يكی آزادی‏ انسان از اسارت طبيعت مثلا ما محكوم زمين هستيم و به يك معنا در زندان‏ زمين محبوس هستيم چون از اول عمر در اين زندان بوده ايم و مطمئنيم كه تا آخر عمر هم از اين زندان خارج نمی‏شويم احساس دلتنگی نمی‏كنيم ولی هر روزی‏ كه درب كرات ديگر به روی انسان باز بشود آن انسانی كه مجبور باشد هميشه‏ در روی زمين باشد مثل يك انسانی است كه او را ممنوع الخروج از كشور كرده باشند ، و اين می‏شود نوعی اسارت در مقابل طبيعت همچنين است‏ اسارت در مقابل بيماريهايی كه غير قابل علاج است از قبيل سرطان يا بعضی‏ بيماريهای قلبی كه انسان ذليل و زبون آن بيماريهاست و بالاخره خود مرگ‏ كه ديگر بالاترين اسارتهاست . پس يكی اين كه بگوييم بشر در جهت آزادی از محكوميت طبيعت پيش‏ خواهد رفت ديگر مسأله آزادی از حكومت خود بر خود يعنی [ آزادی از ] هواهای نفسانی خود است انسان از آن جهت كه انسان است اسير خودش است‏ از آن جهت كه يك حيوان است انسانيت انسان اسير حيوانيت او است ، يا اگر به تعبير دينی و مذهبی بخواهيم بگوييم ، ملكوت انسان ، جنبه علوی‏ انسان اسير جنبه سفلی اوست ، كه در تعبيرات شعرای ما وقتی كه انسان را تشبيه می‏كنند به يك يوسف كه در چاه افتاده است مقصودشان از " چاه " همان ظلمتكده طبيعت است كه وقتی روح انسان مطيع تمايلات نفسانی و طبيعی‏ باشد و عقل انسان جز در خدمت طبيعت و ماده نباشد ، اين هم اسارت ، بردگی و بندگی نفس تلقی می‏شود « ا رايت من اتخذ الهه هواه »( 1 ) . اين همان است ، يعنی معبود واقع شدن هوای نفس .

پاورقی : . 1 فرقان / . 43