شرح منظومه1 - صفحه : 104

می‏توان برای مدرك يك مرتبه ديگر وراء مرتبه مدرك قائل شد ، و اساسا می‏توان به دو نوع اتحاد عاقل و معقول ( يا اتحاد مدرك و مدرك ) قائل شد : يكی به نحو وحدت در كثرت كه عبارت است از اتحاد مدرك با مدرك در مرتبه وجود خاص مدرك ، و ديگر به نحو كثرت در وحدت كه عبارت است از وجود مدركات در مرتبه وجود خاص مدرك ، در مرتبه‏ای كه ادراك بنحو انشاء و ابداع تحقق يابد ( 1 ) . 2 - در اتحاد عاقل و معقول در صورتی كه عاقل غير ذات خود را تعقل كند اشكالی وجود دارد كه همان اشكال معروف شيخ است . پاسخ اين اشكال اين است كه يك حقيقت واحد بسيط می‏تواند مجمع عناوين‏ متعدده بوده و ماهيات مختلفه بر او صادق باشد . 3 - اشكالی هم بر برهان آخوند وارد است و آن اينكه فرضا ما برهان‏ ايشان را در باب اتحاد عاقل و معقول بپذيريم منتهای مطلب اين است كه‏ ثابت می‏شود كه معقول ( اعم از آنكه نسبت به نفس ، " عرض " باشد يا " صورت " در ذات خود عاقل ، و در مرتبه خود عاقل است و معقول ، و محال است كه خودش شعور به خودش نبوده و مشعور به بالذات غير بوده‏ باشد . اما اين مقدار كافی نيست ، زيرا اتحاد عاقل و معقول را فقط به‏ اين معنی ثابت می‏كند كه صورت معقوله در مرتبه ذات خود ، عاقل و معقولی‏ بر او صادق است ولی اين مطلب را ثابت نمی‏كند كه صورت معقوله با جوهر نفس متحد است و معنای او بر جوهر نفس صدق ذاتی

پاورقی : 1 - اگر عالم از قوه به فعليت برسد مثل عقل بالقوه كه تبديل به عقل‏ بالفعل می‏شود يا احساس بالقوه كه تبديل به احساس بالفعل می‏شود مرتبه‏ فعليت عالميت عين مرتبه فعليت معلوميت است . و در اينجا دو مرتبه به‏ نحو وحدت در كثرت و يا كثرت در وحدت نمی‏شود فرض كرد .