انسان کامل - صفحه : 353

بازرگانان . سومی عبادت آزادگان است « فتلك عبادش الاحرار » ( 1 ) . انسان حر و آزاده در منطق علی ( ع ) حتی به بهشت و جهنم بستگی ندارد ، از بهشت و جهنم هم آزاد است ، فقط به خدای خودش بستگی دارد . گواينكه قصد داشتم يك جلسه را به جمع‏آوری آنچه كه تا به حال گفتيم ، اختصاص دهم و همه مطالب را يك جا جمع كنم و انسان نمونه اسلام را يكجا نشان دهم ولی در ضمن همه اين مكتبها كه شرح دادم ، نظر اسلام را بيان كردم‏ . معلوم شد كه اسلام اولا تك ارزشی نيست ، چشمی دارد كه همه جا را می‏بيند ، آنچه را كه فلاسفه گفته‏اند ، اسلام پيش از فلاسفه گفته است ، آنچه را كه‏ عرفا ديده‏اند اسلام بهتر ديده است ، و آنچه را كه مكتب محبت گفته است‏ اسلام بيشتر گفته ، آنچه را كه مكتب قدرت ديده است ، اسلام بهتر ديده و آنچه كه مكتب [ اشتراكی ] گفته ، اسلام بهتر ديده و آنچه را كه مكتب‏ آزادی ديده ، اسلام بهتر ديده است و در عين حال نقاط ضعف هيچ يك از اينها را ندارد . منطق بسيار مشخص و بسيار روشن به ما نشان می‏دهد كه‏ اسلام مكتب [ جامع و كامل ] است . اينهاست كه به ما ثابت می‏كند اسلام‏ از طرف خداست . مگر نه اين است كه اين مكتبهائی را كه گفتيم ، همه را نوابغ درجه اول‏ دنيا گفته‏اند و ارائه داشته‏اند ولی می‏بينيم همگی در مقابل مكتب اسلام‏ رنگ می‏بازند . پ يغمبر هر چه نابغه بود تازه نابغه‏ای كه به " مكتب‏ نرفت و خط ننوشت " محال و ممتنع بود كه يك مغز خودش بتواند اينگونه‏ حرف بزند ، معلوم است كه از

پاورقی : . 1 نهج‏البلاغه ، حكمت . 237