آشنايي با قرآن 4 - صفحه : 172

تنها عاقلها و ذی شعورها را ، ولی ضمير را آنچنان برمی‏گرداند كه گويی همه‏ موجودات عالم عاقلند و شاعر ، و چون می‏گويد : " « و لكن لا تفقهون‏ تسبيحهم »" . " هم " در زبان عرب ضميری است كه برای اشخاص می‏آورند نه برای اشياء ، و قرآن با اينكه سخنش درباره اشياء است ضمير را ضمير اشخاص آورده ، يعنی می‏خواهد بگويد كه همه اشياء از يك نظر اشخاصند [ و شعور دارند ] ، و در همين آيه‏ای كه خوانديم " مرغان " را هم اضافه كرده‏ ، اگر " مرغان " نمی‏بود می‏گفتيم قرآن می‏گويد " كسانی كه در آسمان و زمين هستند " ، كسانی كه در آسمان‏اند يعنی ملائكه و كسانی كه در زمين‏اند يعنی انسانها ، مقصود از انسانها هم انسانهای مؤمن است " « كل قد علم‏ صلاته و تسبيحه »" همه اينها به نماز و تسبيح خودشان آگاهند ، می‏گفتيم‏ اين ديگر مانعی ندارد ، انسانها و ملائكه به تسبيح خودشان آگاهند . ولی‏ می‏گويد " . . . و مرغان " ، مرغان را هم داخل كرده است ، مرغ كه مسلم‏ شعور انسان و شعور ملائكه را ندارد ، پس معلوم می‏شود و در عالم مرغان هم‏ يك حسابی هست كه ما وارد نيستيم و نمی‏دانيم . گفتيم تفسير اول تفسير حكيمانه است . حكيم ابونصر فارابی كه يكی از حكمای بسيار بزرگ جهان اسلام است عبارت خيلی شيرينی ظاهرا در كتاب‏ فصوص دارد . او همين مطلب را ولی بيشتر با موضوع " زبان حال " بيان‏ كرده است ، می‏گويد : " صلت السماء بدورانها و الارض برججانها و المطر بهطلانه " آسمان كه گردش می‏كند ، با گردش خود به درگاه الهی نماز می‏برد . گردش آسمان نماز آسمان است . زمين كه تكان می‏خورد ، تكان خوردن زمين‏ نماز زمين است . باران كه می‏ريزد ، ريزش باران نماز باران است ،