نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 202

آيا يك سلسله بايدهای كلی و مطلق كه همه انسانها مانند يكديگر در آنجا حكم ميكنند داريم يا نه ؟ كه هر وجدانی درباره آنها حكم يكسان داشته باشد ، و همه ملهم به آن باشند " « فألهمها فجورها و تقواها " " و اوحينا اليهم فعل الخيرات »" كه از نظر ايشان ( آقای طباطبائی ) باو اوحينا اليهم فعل الخيرات مفهومش فرق دارد آيا چنين بايدهائی داريم يا نداريم‏ ؟ و اگر داريم ، بنابراين مبنی كه هر بايدی برای رسيدن بمقصدی است اين‏ بايدهای كلی چگونه توجيه ميشوند ؟ اتفاقا از اينجا ما به نتايج عالی‏ ميرسيم ، همين قدر كافی نيست كه در فرق ميان حكمت نظری و حكمت عملی‏ بگوييم : آن ، يك سلسله " است‏ها " است . و اين ، يك سلسله " بايدها " . مطلق " بايد " ، برای تفسير حكمت عملی كافی نيست ، حكمت‏ عملی بالاخره حكمت است ، و حكمت مربوط به امور كلی است ، پس حكمت‏ عملی به بايدهای كلی بايد تفسير شود ، والا در هر كاری ، هندسه ، صنعت . و غيره يك سلسله بايد ، هست ، اينها كه حكمت عملی نميتوانند باشند . بحث در بايدهای كلی است كه همه اذهان آن بايدها را دارند ، پس ناچار آن بايدها ، بايد برای مقصدهائی باشد كه آن مقصدها فردی و جزئی نباشند . [ بعبارت ديگر ] مسئله مهم در اين باب اينستكه : اساسا مسائل اخلاقی‏ را از چه راه ميشود ثابت كرد ؟ و از چه راهی ميشود برهان اقامه كرد كه‏ اين اخلاق خوب است ، و آن اخلاق خوب نيست ، آقای طباطبائی كه تصريح‏ ميكنند كه اينها برهان بردار نيست ، برهان در امور اعتباری نمی آيد ، فقط از راه لغويت ميشود اينها را ثابت كرد ، يعنی چيزی اگر ذهن اعتبار ميكند ، برای هدف و مقصدی است ، و اگر به آن هدف خودش نرساند باطل‏ است ، غير از راه لغويت راه ديگری ندارد يك امر عينی نيست كه ما بخواهيم تجربه كنيم ، نه از طريق قياسی و منطقی و نه از طريق تجربی ، اما از طريق قياسی به دليل اينكه مبادی قياس بايد از بديعيات اوليه يا محسوسات و يا وجدانيات يا مجربات باشد ، در صورتيكه حكمت عملی مربوط است به مفهوم خوب ، و بد و مفهوم خوب و بد از بايدها نبايدها انتزاع‏ ميشود و بايدها و نبايدها ، تابع دوست داشتنها و دوست نداشتنها است و دوست داشتن و نداشتن در افراد يكسان نيست ، مردم بحسب وضع شخصی و منافع شخصی هر كدام و هر دسته و يا هر طبقه و يا هر ملت ، و يا پيروان‏ هر عقيده هدفها و خواسته‏های متفاوت دارند و هر گروهی چيزی را دوست‏ می‏دارد ، پس بايدها و نبايدها ، و قهرا خوبيها و بديها كاملا امور نسبی و ذهنی ميباشند ، پس معانی اخلاقی يك سلسله امور عينی نيست كه قابل تجربه‏ و يا قابل اثبات منطقی باشد ، تجربه يا قياس صرفا در امور عينی جريان‏ می‏يابد . اكنون بايد مسأله را در دو مرحله بررسی كنيم : يكی اينكه ببينيم آيا عملا يك احكام مشترك و كلی و دائم در وجدان افراد وجود دارد يا ندارد [ كه اين صغری را از راه تجربه بايد بدست بياوريم ] . يعنی آيا علاوه بر خوبی و بديهای موقت و جزئی و فردی كه