آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 73

پنجگانه فوق الذكر و غير آنها ذكر می‏كنيم : . 1 توحيد . توحيد جزء اصول پنجگانه معتزله نيز بود همچنانكه جزء اصول‏ اشاعره نيز هست ، با اين تفاوت كه توحيد مورد نظر معتزله كه مشخص‏ مكتب آنها به شمار می‏رود توحيد صفاتی است كه مورد انكار اشاعره است و توحيد مورد نظر اشاعره كه مشخص مكتب آنها به شمار می‏رود توحيد افعالی‏ است كه مورد انكار معتزله است . قبلا گفتيم كه توحيد ذاتی و توحيد در عبادت چون مورد اتفاق همه است از محل بحث و نظر خارج است . اكنون ببينيم كه توحيد مورد نظر شيعه چه توحيدی است ؟ توحيد مورد نظر شيعه - علاوه بر توحيد ذاتی و توحيد در عبادت - هم شامل‏ توحيد صفاتی است وهم شامل توحيد افعالی . يعنی شيعه در بحث صفات‏ طرفدار توحيد صفاتی است و در بحث افعال طرفدار توحيد افعالی ، اما توحيد صفاتی شيعه با توحيد صفاتی معتزله متفاوت است ، توحيد افعالی او نيز با توحيد افعالی اشاعره مغايرت دارد . توحيد صفاتی معتزله به معنی خالی بودن ذات از هر صفتی و به عبارت‏ ديگر به معنی فاقد الصفات بودن ذات است ، ولی توحيد صفاتی شيعه به‏ معنی عينيت صفات با ذات است ( 1 ) . تفصيل اين

پاورقی : . 1 آنچه به معتزله درباره صفات نسبت داده می‏شود همين است كه گفته‏ شد . حاجی سبزواری می‏گويد :

الاشعری بازدياد قائله
و قال بالنيابة المعتزلة

ولی از برخی از معتزله ، مانند ابوالهذيل ، تعبيراتی نقل می‏شود كه‏ مفادش عين آن چيزی است كه شيعه قائل است .