فلسفه تاريخ1 - صفحه : 147

اينجا يك مطلب هست و آن مطلب كه مچ اينها در اينجا گرفته می‏شود اين‏ است كه مؤلف در مواردی اعتراف می‏كند كه : پس مورخ بايد با توجه به‏ اين امور تاريخ بنويسد ، با توجه به اينكه من در چه شرايطی هستم و آن‏ زمانی كه تاريخ آن را می‏نويسم در چه شرايطی بوده است اينجا قهرا اين‏ مسأله مطرح می‏شود كه گيرم مورخ بتواند يكچنين توجهی بكند ، آيا مورخ‏ می‏تواند خودش را از شرايط زمانش خارج كند يا نمی‏تواند ؟ مطابق آن اصلی‏ كه شما می‏گوييد كه انسان جبرا محكوم شرايط زمان خودش است ، همان وقتی‏ هم كه می‏خواهد فكر كند كه خودش را [ از شرايط زمانش ] خارج كند ، چون‏ در شرايط زمان واقع است ، همان كار را هم باز تحت شرايط زمان انجام‏ می‏دهد ، يعنی نمی‏تواند از آن بيرون بيايد و چنين چيزی امكان ندارد . اينجاست كه بايد آن مسأله ای را كه قبلا مطرح كرديم مطرح كنيم و آن اين‏ است كه شكی نيست كه ذهن انسان خطا می‏كند ، يعنی قابل خطاست ، تحت‏ تأثير شرايط ذهنی و عينی خودش قرار می‏گيرد و كج قضاوت می‏كند ، همين طور كه يك آينه ، چيزی را احيانا خلاف نشان می‏دهد ، ولی مسأله اين است كه‏ آيا انسان قادر هست ذهن خودش را تصحيح كند يا نه ؟ يعنی آيا انسان قادر هست خودش را از آن شرايطی كه موجب خطای اوست آزاد كند يا نه ؟ آيا انسان در قضاوت ، يك پايگاه آزاد دارد يا ندارد ؟ " منطق " معنايش‏ همان پايگاه آزاد انسان است كه درست است كه من خطا می‏كنم ولی می‏توانم‏ خطاياب باشم با معيارهايی كه آن معيارها حتما خطا نيست يعنی مطلق است‏ اگر اينجور باشد خطايابی معنی دارد ، ولی اگر هر معياری كه انسان بخواهد برای خطايابی به كار ببرد مانند خطاهای اول آسيب پذير باشد ، مثل اين‏ است كه يك آينه معيوب ، صورتی را غلط نشان می‏دهد ، بعد ما بخواهيم با يك آينه معيوب ديگر خطای آن را اصلاح كنيم كه كجايش خطا بوده و كجايش‏ خطا نبوده بديهی است آينه ديگری كه عين عيبهای آينه اول را دارد نمی‏تواند عيبهای