حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 268

شيخ اشراق قائل است حركت عرض است ، و عرض احتياج به موضوع دارد پس‏ موضوع در حركت همان موضوع در ساير عرضها است ، ( والبته مبنای اين بيان‏ كه عرض بودن حركت است مردود است ) . بيان دوم : كه بيان خود مرحوم آخوند مبتنی بر آن است ، اينستكه حركت‏ يك امری است بين القوش والفعل ، يعنی امری است كه تدريجا از قوه به‏ فعل می‏رسد ، پس حادث و بلكه عين حدوث است ، و ما قبلا ثابت كرديم كه‏ هر حادثی نيازمند به قابل است و گفتيم " كل حادث مسبوق بقوش و مادش تحملها " پس هر چه كه حدوث پيدا می‏كند ، نياز به موضوع ، ماده ، بدن‏ دارد ( با اختلاف حادثها اسم حاملش مختلف ميشود ) . به عبارت ديگر آنچه كه حادث ميشود نحوه وجودش وجود تعلقی و مقبولی است و وجودش‏ هميشه به صورت مقبول بايد باشد ( 1 ) . پس اين بيان با بيان سابق فرق‏ دارد و بنايش بر اينستكه حركت حادث و مقبول است و وجودش وجود تعلقی‏ است و احتياج به قابل دارد ، اعم از اينكه عرض يا صورت باشد ، كلام‏ مرحوم آخوند در اينجا به همين وجه اشاره می‏كند . بيان سوم ، در كلمات مرحوم آخوند آمده است و قابل مناقشه هم هست ، و آقای طباطبائی هم مثل اينكه در آن مناقشه می‏كنند ، و آن اينكه حركت در وحدت شخصية خودش [ احتياج به موضوع دارد ] . يك مبحث مهمی است كه‏ بعدا می‏آيد ، و آن اينكه تشخص حركت به چيست ؟ ملاك تعدد ، يا وحدت و كثرت در حركت چيست ؟ شكی نيست كه اگر حركتهائی داشته باشيم كه فاعلها و موضوعها و زمانها و مبدأها و منتهی ها ، همه در آنها مختلف باشند ، آن‏ حركتها هم متعدد و متكثر خواهد بود ، مثلا يكی حركت در مكان باشد و ديگری‏ حركت در كيف و امثال آن ، يا حركتی از مبدأ شروع شود و به منتهی ختم‏ شود و

پاورقی : 1 - اشكال : اين برمی‏گردد به بيان اول كه می‏گفت حركت عرض است و احتياج به محل دارد . پاسخ : نه ، قابل اعم از موضوع و محل عرض است ، صورت هم احتياج به‏ ماده دارد ، ولی ماده موضوع عرض نيست و صورت هم عرض نيست .