حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 278

در جوهر عرضی نمی تواند باشد چون حركت در اعراض است كه عرضی است ، اما حركت در جوهر مثل خود جوهر ، جوهر است . به طور كلی حركت در هر مقوله ای تابع همان مقوله است ، ان كان عرضا فعرض و ان كان جوهرا فجوهر . اما اگر از اين راه نياز به موضوع را ثابت كرده باشيم كه حركت حادث‏ است و هر حادثی مسبوق به قوه ای است و ماده ای كه حامل آن قوه باشد ، اين وجه هم در حركت ذاتی نمی آيد ، چون اين حرف درحركتهايی است كه‏ برای اشياء حدوث پيدا می‏كنند ، اما حركتهايی كه از حاق شيئی انتزاع‏ می‏شوند ، اين برهان در آنها ديگر جاری نيست . اين جوابی است كه مرحوم‏ آخوند به اين سؤال كه در حركتهای ذاتی وضع موضوع و ثبات موضوع چگونه‏ می‏شود ، می‏دهد . مرحوم آخوند مطلب ديگری می‏گويد كه جواب سؤال مقدری می‏باشد ، و آن‏ سؤال خيلی مهمی است ، و به جوابش هم بايد درست توجه كرد . آن سؤال‏ اينست كه اين درست است كه در حركتهای عرضيه حركت حادث می‏شود برای‏ موضوعی ، لذا حركت نياز به فاعل و قابل يا علت و موضوع دارد ، ولی در حركتهای ذاتی چون حركت از ذات شيئی انتزاع می‏شود ، لذا احتياجی به علت‏ ندارد ، امور انتزاعی علت جدا از منشأ انتزاعشان نمی خواهند همچنين‏ موضوع هم نمی خواهند چون امر حقيقی نيست ، اينها درست است ، ولی كلام‏ را به منشأ انتزاع نقل می‏كنيم ، يعنی همان جوهر جسمانی ، و می‏گوييم خود آن صورت جسمانی امر حادثی است بلكه عين حدوث و تجدد است ، ما عين‏ همان حرف را در " متحرك جوهری " می‏آوريم ، نه در " حركت جوهری " تا جواب بدهيد در آنجا حركت انتزاعی است ، چون متحرك جوهری متجدد است و آنا فانا حادث می‏شود پس نياز به موضوع دارد . جواب اين مطلب اينست كه متحرك به حركت جوهری همان صور جسميه است‏ ، همان فعليتها است ، و موضوع اينها همان هيولای اولی است ، پس متحرك‏ جوهری از آن جهت كه يك امری است كه در حال حدوث و بين القوش و الفعل‏ است ،