نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 299

به اين معنی از تضاد است كه گفته می‏شود عالم طبيعت در تزاحم است ، دار اضداد است ، و سر اينكه اين عالم عالم فنا هست همين تزاحمها و تضادهاست ( البته از نظر شيخ و ديگران ، و الا مرحوم آخوند اين حرف را صد در صد قبول نميكند چون او كه قائل به حركت جوهريه است و معتقد است‏ كه در طبيعت و در ذات خود ماده صورتها متكامل ميشوند و بعد ميرسد به‏ مرحله‏ای كه نيازش از ماده بريده و قطع ميشود ، قهرا قبول ندارد كه همه‏ مرگها و فناها اخترامی هستند بلكه قائل به مرگ طبيعی نيز هست ، و نتيجه‏ حرف ايشان اين ميشود كه علت موت در درون خود اشياء هست ولی نه به‏ نحوی كه اينها ميگويند يعنی به عنوان يك عامل مخرب ، بلكه به عنوان‏ اينكه نفس ( و هر صورتی ) مدبر بدن است ، تدريجا كه تكامل پيدا ميكند ، رابطه‏اش ضعيف ميشود ، رابطه‏اش كه ضعيف شود قهرا پيری و فرسودگی‏ بدنبال آن خواهد آمد ، پس بنابراين ، عامل مرگ در درون شيئی است ولی‏ نه به معنای اينكه عاملی از درون به تخريب شيئی ميپردازد ، بلكه به‏ معنای ضعيف شدن و رفته رفته از بين رفتن تدبير است ( جريان خودداری شيخ‏ از معالجه خويش در مرض موت ، و اظهار اينكه آن نيروی مدبر دست از تدبير كشيده است و معالجه نميتواند در چنين حالتی مؤثر باشد ) پس اين تضادی كه در اينجا ميگوييم به معنای تزاحم موجودات با يكديگر است ، و در مثنوی خيلی بر اين موضوع تكيه شده است و ميگويد : اين عالم‏ ، عالم تضاد و تزاحم است لذا در اين عالم مرگ هست ، فنا هست ، و آن‏ عالم ديگر از آن جهت عالم بقاست كه در آنجا تزاحم نيست ، جنگ و ستيز تنها در اين عالم است .

" اين جهان جنگ است چون كل بنگری
همچو جنگ مؤمنی با كافر "

تضاد به اين معنی با تضاد به معنای اول خيلی متفاوت است ، اين تضاد به صورت قانون موجود در طبيعت است آن تضاد ، حكم عدمی است برای‏ طبيعت ، يعنی در طبيعت چنين چيزی نيست ، و اضداد با يكديگر اجتماع‏ پيدا نميكنند ، از احكام موجود بما هو موجود اينستكه اضداد با يكديگر اجتماع پيدا نميكنند متناقضين اجتماع پيدا نميكنند ، يعنی حكم عدمی است‏ برای موجودات و در مسئله شناخت برای ما استفاده خواهد داشت . و تضاد به معنای دوم تزاحم در اصل وجود نيست بلكه ناسازگاری دو موجود است ، و تضاد به اين معنی يك قانون موجود در عالم است ، مانند همه قوانين موجود در عالم . اين دو معنای تضاد را نبايد با يكديگر اشتباه كرد و ، بايد حساب آنها را از يكديگر جدا كرد .

اجتماع وجود و عدم در حركت :

يك مسئله ديگری كه بعنوان يك بحث مقدماتی قبل از طرح نظر ماركسيستها لازم است ذكر شود اين است كه فلاسفه اسلامی درباب حركت تعبيری دارند و ميگويند كه : در حركت ، وجود و عدم مشتبك هستند يعنی هر حركتی به يك‏ اعتبار تركيبی است از وجود و عدم ، تركيبی است از اين دو نقيض ( 1 ) حالا آيا واقعا در حركت نقيضين باهم جمع ميشوند ، يا بقول

پاورقی : 1 - در مقاله "اصل تضاد در فلسفه اسلامی" اين مسأله را مطرح كرده‏ايم .