معاد - صفحه : 94

استاد : اما سؤال اول كه فرموديد ، تصور از مسأله روح بود . مسأله روح‏ را ما جداگانه بحث می‏كنيم . اولا اين را عرض كنيم كه ما اتفاقا برعكس‏ تعبير شما مسأله روح را پايه برای قيامت قرار نداديم و هيچ وقت در تعبيرات ما اين نبود كه برای اينكه قيامت را توجيه كرده باشيم بايد قائل به روح شويم ، زيرا آن مرحله‏ای كه قرآن از قيامت می‏گويد ، می‏گويد همين مرده‏ها زنده می‏شوند . حرف ما اين است كه قرآن يك مرحله قبل از قيامتی يك مرحله بعد از مردن ، از مردن تا قيامتی قائل است كه در اين‏ مرحله حياتی برای انسانها ( چه انسانهای سعادتمند و چه انسانهای شقی ) قائل است . با اينكه خود قرآن هيچ نمی‏خواهد بگويد اين مرده‏هايی كه بعدها می‏خواهند زنده شوند [ يعنی ] اين جسمها زنده هستند ( می‏گويد اين جسمها در قيامت زنده می‏شوند ) و با اينكه اين جسمها فعلا مرده هستند و به صورت‏ ذرات پراكنده چنين و چنان در می‏آيند ، در عين حال [ می‏گويد ] در فاصله‏ مردن تا قيامت ، افراد زنده هستند . از مجموع تعبيرات زيادی كه در قرآن‏ بود گفتيم اين نه از باب مقدمه قيامت [ است ، بلكه ] اين خودش‏ می‏رساند كه قرآن برای انسان واقعيتی قائل است كه می‏گويد ما آن واقعيت‏ را در مردن می‏گيريم : " « الله يتوفی الانفس حين موتها »" ( 1 ) ، " « يتوفيكم ملك الموت »" ( 2 ) و آيات ديگری كه نمی‏خواهم تكرار كنم . پس آن مقدمه برای اين مطلب نبود . گفتيم به هيچ علم و فن و فلسفه‏ای هم‏ كار نداريم ، ما واقعا می‏خواهيم ببينيم نظر قرآن چيست ؟ آياتی كه قرآن‏ راجع به روح دارند تنها آيه : " « قل الروح من امر ربی »" ( 3 ) نيست‏ كه آن را هم بحث می‏كنيم كه بگوييد آن مربوط به روح انسان نيست . قرآن‏ آيات ديگری دارد كه اينها جز با همان فرض روح امكان ندارد ، تصوير ندارد ، يعنی در قرآن تصريح است . بعد خواستيد بگوييد كه اگر روزی علم‏ آمد خلاف آن را ثابت كرد ما چه بگوييم ؟ اولا ما اگر چيزی را از قرآن‏ استنباط می‏كنيم ، بعد ، از ترس اينكه مبادا روزی علم خلافش را بگويد نمی‏توانيم بگوييم امروز استنباط نمی‏كنيم . حداكثر اين است كه قرآن ما اين طور گفته ، علم هم خلاف آن را گفته است . شما بايد به ما ايراد بگيريد كه آيا از قرآن چنين چيزی استنباط می‏شود يا نمی‏شود ؟ از ترس‏ اينكه مبادا روزی علم

پاورقی : . 1 زمر / . 42 . 2 سجده / . 11 . 3 اسراء / . 85