شرح منظومه1 - صفحه : 127

و قسم سوم را معقولات ثانيه فلسفی می‏نامند ( 1 ) . اين بود خلاصه بيانی كه متأخرين در مورد معقولات ثانيه دارند و چنين به‏ نظر می‏رسد كه اين بيان - كه در منظومه سبزواری هست - در ميان متأخرين‏ پيدا شده باشد و شايد هم از اختصاصات حكيم سبزواری باشد . تا كنون ما اين بيان را در كلمات ساير حكما و خصوصا حكمای بزرگ مانند ابن سينا و صدرالمتألهين نديده‏ايم فقط در يكی از فصول اسفار ( 1 ) جمله‏ای هست كه‏ اين مطلب از آن استشمام می‏شود و شايد همين جمله منشاء بيان متأخرين شده‏ باشد . اما به هر حال اين نظريه مخدوش و ايرادات متعددی بر آن وارد است كه به ذكر آن می‏پردازيم :

ايرادات وارده بر اين نظريه :

1 - اولين ايرادی كه بر بيان حاجی وارد است اين است كه مقسم همه اين‏ اقسام را عارض و يا محمول قرار داده است . يعنی هر وقت عارضی بر معروضی و يا

پاورقی : 1 - معقولات اوليه معمولا در علوم مورد بحث قرار می‏گيرند ، مثلا در علم‏ فيزيك ما با نور ، صورت ، حرارت ، الكتريسيته ، آهن و غيره سر و كار داريم كه اينها همه از معقولات اوليه بشمار می‏روند . بر عكس ، منطق ، معقولات ثانيه منطقی را مورد بحث قرار می‏دهد و به هيچوجه با معقولات‏ اوليه سر و كار ندارد . همچنين معقولات ثانيه منطقی بجز در منطق در ساير علوم ابدا مطرح نمی‏گردد . اما معقولات ثانيه فلسفی كه همان معانی عامه‏ هستند فلسفه را تشكيل می‏دهند . از معقولات اوليه نمی‏توان فلسفه بوجود آورد . معقولات اوليه يكسره با خارج و معقولات ثانيه منطقی يكسره با ذهن‏ سر و كار دارند . اما معقولات ثانيه فلسفی از يك جهت شبيه معقولات‏ اوليه و از جهت ديگر شبيه معقولات ثانيه منطقی هستند و از يك طرف با ذهن و از طرف ديگر با خارج ارتباط دارند . 1 - در كتاب اسفار ، جلد 2 ، صفحه 64 تعبيری هست در عروض خارجی و عروض ذهنی كه با تعبير حاجی فرق می‏كند و مؤيد اشكالات ما بر بيان حاجی‏ است و بر خود آن بيان شايد چندان اشكالی وارد نباشد .