حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 464

ذكر خواهد شد . مرحوم آخوند بعد از راه حلی كه برای موضوع حركت جوهريه ذكر می‏كند مخصوصا اينكه اختصاص به حركت جوهريه ندارد و حركات عرضيه هم موضوعشان‏ مثلا " جسم و أين ما " است ، می‏گويد : از اينجا ضمنا راه حلی كه متاخرين در مورد حركت كميه گرفتارش هستند پيدا می شود . مقصودش از متأخرين ، حكمای اسلامی است ، چون قبلا اين‏ مسأله اصلا مطرح نبوده است . شيخ الرئيس درباب حركت در كم دچار مشكل‏ شده است كه در آنجا موضوع چيست ؟ حكما دو نوع يا دو فرد حركت و كميت قائل هستند يك نوع كه تخلخل و تكاثف می‏نامند ، يعنی يك نوع حركت كميه‏ای كه در جمادات هم وجود دارد و اختصاصی به نباتات و حيوانات ندارد ، و مقصودشان از تخلخل و تكاثف‏ اين است كه اجسام در طبيعتشان قابليت انقباض و انبساط هست هر چند كه‏ مصمد باشند نه اينكه خلاهای درونشان تبديل به ملا شود ، و يا ملا آن تبديل‏ به خلا گردد . نوع ديگر از حركت كميه همان نمو است كه در نباتات و حيوانات هست ، و نمو به وسيله تغذيه پيدا می‏شود ، يعنی ماده از خارج وارد می‏شود ، البته‏ نه اينكه ضميمه شود و ضم مقداری بمقداری باشد مثل اينكه انبار گندمی‏ داريم و در آن باز گندم بريزيم ، اينكه امر جدائی است . مقصود اين است‏ كه موجود زنده مانند نباتات و حيوانات كه قوه غاذيه دارند ، كار اين‏ قوه اين است كه يك ماده خارجی را می‏گيرد بعد تبديل می‏كند به ماده آماده‏ هضم در خود ، و هضم در خود اينست كه واقعا ضميمه آن شود نه اينكه مواد تازه در كنار مواد قبلی قرار گيرد بلكه تبديل می‏شود به همان شی‏ء متغذی ، به اين معنی كه اين ماده صورتش تغيير می‏كند و صورت آن را بخودش‏ می‏پذيرد ، پس به صورت ضميمه شدن نيست . بلكه با آن شی‏ء متصل واحد می‏شود ، اين معنای تغذيه است . حكما هم در توجيه حركت نموی و هم تخلخل و تكاثف ، دچار اشكال‏