شرح منظومه2 - صفحه : 163

پس از اين مقدمات می‏گوئيم : نفس انسان در آغاز كار يعنی مرحله جنينی‏ و نوزادی ، از نظر عالم بودن ، و عاقل بودن و عالم عقلانی بودن يك موجود بالقوه است . يعنی اين معانی را در درجه استعداد و امكان دارد ، نه در درجه فعليت و كمال . و در مراحل بعدی تحت تاثير يك سلسله عوامل از قبيل مشاهدات حسی و تجارب و آزمايشات ، و تحت تاثير عوامل تعليمی و تربيتی به صورت عالمی عقلانی در می‏آيد ، و جهانی می‏گردد از " انديشه " كه در گوشه‏ای نشسته است ( 1 ) . سخن در اين است كه اين علوم و ادراكات و معقولات ازكجا پيدا شد و سرمنشائش از كجا بود واز چه منبع و ماخذی ظهور كرد ؟ آيا ديدن و شنيدن‏ كه از نظر مادی و فيزيكی چيزی جز " تابش نور " بر اعصاب باصره و تموج‏ هوای مجاور سامعه نيست ؟ آيا اين امور كه در مرتبه ذات خود فاقد درجه‏ وجودی علم و عقل می‏باشند ، می‏توانند افاضه كننده علم و عقل برجان ما باشد ؟ و يا اين كه اينها صرفا يك سلسله علل اعدادی می‏باشند ؟ يعنی استعداد نفس ما را بيشتر می‏كنند و اما نور عقل و علم ، چيز ديگری است ، و از خورشيد معنوی كه در ذات خود ، عين علم و عقل و ادراك است افاضه می‏شوند ؟ شك نيست كه سخن دوم درست است ، يعنی عوامل مادی كه از طريق حواس‏ ما بربدن ما اثر می‏گذراند . برای خروج نفس ما از حد امكان و استعداد عالم عقلانی ( عقلی ) بودن ، به حد فعلت آن ( عالم عقلی بالفعل ) كافی‏ نيست . می‏توانيم اين مطلب را با بيانی ساده چنين بگوئيم : ما می‏بينيم كه در جهان ، عقل و علم و انديشه وجود دارد و لااقل در انسان‏ها وجود دارد و ممكن نيست كه در جهان كانونی از علم و عقل وانديشه‏ وجود نداشته

پاورقی :

1 - هر آنكس زدانش بزد توشه‏ای
جهانی است بنشسته در گوشه‏ای