آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 219

چيزی نمی‏تواند بشود و هر چيزی ناشی از هر چيزی نمی‏تواند باشد . ما در تجربيات عادی خود به اين حقيقت جزم داريم كه مثلا غذا خوردن علت سير شدن است و آب نوشيدن علت سيراب شدن و درس خواندن علت باسواد شدن . لهذا اگر بخواهيم به هر يك از معلولات نامبرده دست بيابيم به علت خاص‏ خودش متوسل می‏شويم . هيچگاه برای سير شدن به آب نوشيدن يا درس خواندن‏ متوسل نمی‏گرديم و برای باسواد شدن غذا خوردن را كافی نمی‏دانيم . فلسفه ثابت می‏كند كه در ميان تمام جريانات عالم چنين رابطه مسلمی‏ وجود دارد و اين مطلب را به اين تعبير بيان می‏كند : " ميان هر علت با معلول خودش سنخيت و مناسبت خاصی حكمفرماست كه‏ ميان يك علت و معلول ديگر نيست " . اين اصل مهمترين اصلی است كه به فكر ما انتظام می‏بخشد و جهان را در انديشه ما ، نه به صورت مجموعه‏ای هرج و مرج كه در آن هيچ چيزی شرط هيچ‏ چيزی نيست ، بلكه به صورت دستگاهی منظم و مرتب در می‏آورد كه هر جزء آن‏ جايگاه مخصوص دارد و هيچ جزئی ممكن نيست در جای جزء ديگر قرار گيرد . مسأله ديگر در باب علت و معلول اين است كه در فلسفه ارسطو علت چهار قسم است : علت فاعلی ، علت غائی ، علت مادی ، علت صوری . در مصنوعات بشری اين چهار علت به خوبی صادق است . مثلا اگر خانه‏ای بسازيم‏ ، بنا و عمله علت فاعلی است و سكونت در آن خانه ، علت غائی است ، و مصالح آن خانه