شرح منظومه1 - صفحه : 251

اما امكان استقبالی : امكان استقبالی از همه امكان های ديگر اخص است‏ . توضيح اينكه هر امكانی در مقابل يك ضرورت است . امكان عام در مقابل‏ ضرورت عدم ( امتناع ذاتی ) و امكان خاص در مقابل ضرورت وجود و ضرورت‏ عدم ( ضرورت ذاتی امتناع ذاتی ) ، و امكان اخص در مقابل ضرورت وصفی . اما امكان استقبالی در مقابل ضرورت به شرط محمول است . يعنی چيزی كه نه‏ ضرورت ذاتی دارد و نه امتناع ذاتی و نه ضرورت وصفی بلكه اگر مربوط به‏ زمان حال يا گذشته باشد از يك نوع ضرورت ديگر برخوردار است كه آن‏ ضرورت به شرط محمول است زيرا محمول وجودا يا عدما تعين يافته است و انقلاب شی‏ء عما هو عليه امكان ناپذير است . ولی اگر مربوط به زمان آينده‏ ( زمان مستقبل ) باشد قهرا هيچ يك از وجود و عدم درباره او تعين نيافته‏ است امكان هر دو طرف در او هست . پس از نظر تفاوتی كه ميان گذشته و حال از يك طرف و استقبال از طرف ديگر هست نوعی ديگر امكان برای امور استقبالی هست كه در امور گذشته و حال نيست بلكه به جای آن ضرورت است‏ ( 1 ) .

پاورقی : > عام و امكان خاص و امكان اخص اقسام امكانند يا نوعی اشتراك لفظی‏ است ، روشن شد . معلوم شد اشتراك لفظی است زيرا تقسيم يك معنی به يك‏ عده معانی كه بعضی اعم از ديگری است معنی ندارد . مثل اين است كه‏ بخواهيم حيوان را تقسيم كنيم به انسان و ايرانی و تهرانی . انسان و ايرانی و تهرانی سه قسم از حيوان نيستند ، زيرا شرط تقسيم اين است كه‏ اقسام در برابر يكديگر قرار گيرند . انسان و ايرانی و تهرانی در برابر يكديگر نيست بلكه انسان شامل ايرانی و ايرانی شامل تهرانی است . امكان‏ نيز چنين است امكان عام ، شامل امكان خاص ، و امكان خاص ، شامل امكان‏ اخص است . هر چند اندك تفاوتی در كار است كه اكنون مجال بحث آن‏ نيست . 1 - امكان به اين معنی را كه بازگشتش به تفاوت ميان گذشته و حال با استقبال است بوعلی متعرض شده ولی برخی متاخران به آن ايراد كرده‏اند . حاجی سبزواری در >