حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 460

است ، باز همين جور كه وجود جوهر مادی قائم به عقل مجرد است قهرا وحدت‏ جوهر مادی هم تابع وحدت عقل مفارق است ، پس اين حرف در طول حرفهای‏ گذشته است نه در عرض آن ، از اين بگذريم . عجز شيخ از تشخيص موضوع در حركت كميه بحثی دارند درباره حركت در " كم " ، درباب حركت در " كم " حكما دچار يك مشكل علمی هستند . بعضی از مسائل از نظر حسی واضح است ولی پای‏ تحليل فلسفی كه بميان می‏آيد به اشكال برخورد می‏كند ، يكی از حركات‏ محسوس ، حركت كمی است ، يعنی اينكه يك شی‏ء ابعادش تغيير كند لااقل از نظر قدما خيلی واضح بود ، هر چند از نظر امروزيها قدری مشكل شده است و رشد كند مثل گياه و حيوان ، يا آنچه كه قدما آنرا تخلخل و تكاثف‏ می‏ناميدند مثلا هوا در اثر تخلخل بر ابعادش افزوده شود يا بر اثر تكاثف‏ حجمش كم شود ، اين هم حركت كمی است . حكما در تصوير حركت كمی دچار اشكال هستند ، بعضی ها حركت كمی را انكار كردند . مثل شيخ اشراق و گفتند هر چه كه حركت كمی بنظر می‏آيد در واقع حركت كمی نيست هم چنانكه به حساب‏های امروز هم بعضی از حركات كمی‏ قدما را حركت كمی نمی دانند ، مثلا قدما جنين را متصل واحد می‏دانستند و می‏گفتند بر حجمش افزوده می‏شود ، ولی امروز كه مسأله سلولها پيدا شده و معلوم شده ازدياد حجم عبارت است از ازدياد سلول‏ها ، در واقع اين حركت‏ كمی نيست بلكه اضافه شدن شی‏ء از خارج است ، نه اضافه شدن بر ابعاد شی‏ء از درون خودش . شيخ الرئيس سخت دچار اشكال شده است و گفته ما حركات كمی نباتات و حيوانات را چگونه توجيه بكنيم ، و در جواب بعضی از شاگردهايش [ بهمنيار ] اظهار عجز كرده است و گفته من در كتاب " اصول المشرقيه " خوض عظيمی در اين مسأله