فلسفه تاريخ1 - صفحه : 268

تكامل تاريخ ( 3 ) اين بحثی كه به قول خودش درباره مسأله " اتحاد عاقل و معقول در تاريخ‏ " در اينجا طرح كرده ، با اين كه بحث ما درباره تكامل و پيشرفت در تاريخ است ، می‏خواهيم ببينيم به چه مناسبت مطرح كرده است اين بحث به‏ قول او " اتحاد عاقل و معقول " را كه مقصود اين است كه در اينجا آنچه‏ كه مورد مطالعه قرار می‏گيرد با خود مطالعه كننده يكی است ( در اصطلاح‏ اينها ) چون انسان خود انسان را دارد مطالعه می‏كند ، و به اين معنا اسمش‏ را می‏گذارد اتحاد عاقل و معقول از آن جهت مطرح می‏كند كه اگر ما تاريخ را صرفا يك امر عينی ندانيم كما اينكه صرفا يك امر ذهنی هم نمی‏دانيم بلكه‏ در واقع عبارت از رابطه ای ميان ذهن و عين بدانيم ، توجيه تكامل اندكی‏ دشوارتر و مشكل تر می‏شود زيرا در اين صورت به دست آوردن معياری برای‏ تكامل مشكل است . من بحث را به صورت ديگری طرح می‏كنم به نظر می‏رسد كه خود نويسنده هم‏ در اينجا سر در گم است .