حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 295

بموازات عليتش برای حركت ، در خودش هم حركت حاصل می‏شود ولی اين‏ حركت از خارج به آن داده می‏شود نه اينكه در ذات خودش باشد ، و در علةالمتغير متغير لازم نيست كه علت ، متغير بالذات باشد ، چون تغيير شرط موجب می‏شود كه شرط و مشروط مجموعا متغير باشند ، پس تغير شرط به‏ خود طبيعت هم صفت تغيير می‏دهد . مرحوم آخوند می‏فرمايند كه اين توجيه شيخ توجيه غلطی است ، برای اينكه‏ ما نقل كلام می‏كنيم به همان شرائطی كه ملحق شده است ، چون اين شرائط از خارج طبيعت كه ملحق نمی شود . اين مراتب قرب و بعدی كه شما می‏گوييد خود اينها از كجا پيدا می شوند ، تجدد اين مراتب معلول چيست ؟ اينها هم‏ معلول طبيعت است ، يعنی همان چيزی را كه شما شرط می‏گيريد خود همان هم‏ باز معلول است ، پس باز اين سؤال زنده می‏شود كه چگونه طبيعت ثابت‏ علت اين تجدد قرب و بعدها شده است . اشكال : حكما مطلب را به اين شكل بيان نكرده اند كه طبيعت با تجدد مراتب قرب و بعد علت است برای حركت ، يعنی حركت را فقط در مرتبه‏ معلول بگيرند و تجدد مراتب قرب و بعد را در مرتبه علت ، يعنی دو چيز بگيرند جدا از يكديگر كه يكی به تمامه بر ديگری تقدم دارد ، بلكه اينها يك عليت متداخلی فرض می‏كنند ، يعنی می‏گويند طبيعت با قسمتی از مراتب‏ قرب و بعد علت است برای قسمتی از حركت ، و طبيعت باشطری از حركت‏ علت است برای شطری از قرب و بعد كه در واقع اينطور می‏شود كه قرب و بعد ، علت حركت می‏شوند با طبيعت ، و حركت هم علت قرب و بعد می‏شود با طبيعت . مثلا فرض كنيد اين سنگ كه از بالا حركت می‏كند ، خود سنگ با درجه ای از قرب و بعد علت است برای درجه ای از حركت ، بعد كه آن درجه‏ از حركت پيدا شد ، طبيعت با آن درجه از حركت علت است برای درجه‏ جديدی از قرب و بعد و باز طبيعت با اين درجه جديد از قرب علت است‏ برای حركت و همچنين . . . پاسخ : اينهم مشكلی را حل نمی كند . اولا هيچ فرق نمی كند كه