درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 111

اول شيخ مقدمه‏ای ذكر می‏كند كه فاعل‏ها بر دو قسمند : 1 - گاهی فاعل ، فعلی مانند خود و از نوع خود ايجاب می‏كند ، مثل اينكه‏ ناری علت ناری بشود . ( البته در اينجا علت واقعی آن آتش نيست بلكه‏ نار اول علت معده است لذا ما با تسامح صحبت از علت می‏كنيم ) . 2 - و گاهی علت و معلول داخل در دو نوعند ، مثل اينكه علت ، جوهر و معلول ، عرض باشد ، يا علت ، كيف و معلول ، كم باشد كه در اين دو مثال‏ علت و معلول از دو مقوله مختلفند و يا هر دو از يك مقوله ولی از دو نوع‏ باشند . در قسم اول اين سؤال مطرح است كه در عين اينكه نوع واحدند آيا اشديت‏ واضعفيتی در كار هست يا نه . شيخ گويد مشهور اين است كه علت ، اشد از معلول است . بعد گويد اين موضوع نه روشن است و نه بطور عموم قابل قبول‏ است . بعد تعبيری می‏كند كه قدری مبهم است : می‏گويد بلی ، اين موضوع‏ بكليتش درست نيست مگر آنجائيكه علت مفيد وجود و حقيقت معلول باشد ، در اينجاست كه علت و معلول هر دو ، نوع واحد هستند و علت ، اشد و اقوی‏ است . سپس مطلب را از سر شروع كرده ، تقسيمات متعددی می‏كند و مطلب‏ را تطويل می‏دهد . اما آن جهت ابهام در بيان شيخ اين است كه معلوم نيست‏ كه آيا مقصود شيخ علت وجود است در مقابل علت حركت يا مقصودش وجودی‏ است كه متأخرين در مقابل ماهيت بكار می‏برند . آن وقت آيا نظر شيخ اين‏ بوده كه گاه علت ، موجد وجود است و گاه موجد ماهيت ؟ احتمال ديگر اينكه گفتيم شيخ در بعضی جاها " وجود خاص " را به معنای همان ماهيت‏ بكار می‏برد . چيزی كه در اينجا قابل ذكر است اين است كه در منظومه هم يكی از ادله‏ اصالت وجود اين است كه : آنجائی كه فردی از يك نوع ، علت می‏شود برای‏ فردی از همان نوع ، مثلا نار برای نار ، اگر ماهيت اصيل باشد لازم می‏شود كه ماهيت نار علت باشد برای ماهيت نار ، در صورتيكه می‏دانيم كه از طرفی ماهيت دو نار فرقی با يكديگر ندارند و از طرف ديگر علت بايد اشد از معلول باشد . پس ماهيت ، علت برای ماهيت نتواند بود و وجود بايد علت باشد برای وجود . . .