فلسفه تاريخ1 - صفحه : 225

پس درباب تصادف اگر كسی بخواهد منكر تصادف بشود ، به اين معنا منكر می‏شود كه [ در پاسخ به اين سؤال كه ] آيا علت اصلی حوادث تاريخی و تحولات تاريخی تصادفات است ؟ می‏گويد خير ، تصادفات در عين اينكه‏ بی‏تأثير نيست نقش اصلی از آن آنها نيست يك جريان زير پرده ای هست كه‏ آن جريان كار خودش را انجام می‏دهد اگر تصادف هم رخ نمی‏داد آن باز كار خودش را انجام می‏داد از اين جهت نظير نظريه قهرمانان است كه عرض‏ كرديم در نظريه قهرمانان ، آنان كه منكر بودند می‏گفتند قهرمان مظهر علت‏ اصلی است نه اينكه قهرمان علت اصلی است شما وقتی می‏بينيد قهرمانی در زمانی آمد و تاريخ را ورق زد و آن را عوض كرد خيال می‏كنيد كه اين قهرمان‏ ناگهان پيدا شد و دنيا را عوض كرد ، در حالی كه جريانی در بطن اجتماع و در زير پرده اجتماع وجود داشته [ كه موجد آن حادثه شده است ] مثل يك‏ آب زيرزمينی كه در جايی جريان دارد ، می‏خواهد نقطه ای را پيدا كند كه از آن نقطه بجوشد قهرمان " مظهر " است ، چنانكه دهنه قنات را " مظهر قنات " می‏نامند شخصيت قهرمان مظهر اراده جامعه و مظهر اراده توده مردم‏ است و الا قهرمان كاره‏ای نيست . اينجا هم همين حرف را بايد بزنيم كه حادثه تصادفی يك نمايش است ، كسی كه عميق نباشد آن را علت می‏داند و می‏گويد ببينيد ! با يك ادرار كردن ، يك دولت به كلی منقرض می‏شود نمی‏داند كه اين يك بهانه ظاهری‏ بود كه آن واقعه را دو روز جلو يا عقب انداخت يك جريان پشت پرده ای‏ وجود داشت كه حكومت بنی‏اميه را محكوم به انقراض كرده بود و اگر آن‏ ادرار هم نبود بالاخره اينها منقرض می‏شدند . اين مسأله ، مسأله قابل توجهی است و بستگی دارد به اين مسأله كه آيا