شرح منظومه1 - صفحه : 136

بپذيريم و مقصود از اتصاف را وجود رابط و مقصود از عروض را وجود نفسی‏ بدانيم باز هم بايد ابوت و بنوت را از معقولات اوليه بدانيم نه از معقولات ثانيه ، زيرا هر يك از آنها ماهيات مستقلی هستند كه می‏توانند موجود يا معدوم باشند و چنانكه می‏دانيم به اتفاق قوم مقوله اضافه يكی از مقولات نه گانه عرضيه است . پس از ذكر ايرادات وارد بر نظريه حكماء اكنون دو مطلب ديگر بايد گفته شود : يكی بيان مناط معقولات ثانيه منطقی و بيان فرق آنها با معقولات اوليه و معقولات ثانيه فلسفی و ديگر بيان رابطه هر يك از معقولات اوليه و معقولات ثانيه منطقی و معقولات ثانيه فلسفی با قضايای‏ خارجيه و قضايای ذهنيه و قضايای حقيقيه . اما در مورد مطلب اول بايد گفت تعريف معقول اولی همان است كه قبلا بيان شد ، خواه آنكه مصداق آن حقيقت خارجی باشد مثل انسان و حيوان و شجر و يا حقيقت نفسانی باشد مثل لذت و درد و محبت و كراهت . و اما معقول‏ ثانی فلسفی آن است كه صفت و حكم موجود خارجی باشد بما هو خارجی ، و خودش موجود خاصی از موجودات نباشد مثل وجود و عدم و وجوب و امكان و امتناع و غيره . و اما معقول ثانی منطقی آن است كه مثل معقول ثانی فلسفی‏ صورت موجود خاصی از موجودات خارجی يا نفسانی اين جهان نيست بلكه صفت‏ خاصی است از صفات موجودات ، لكن صفت وجود ذهنی بما هو ذهنی ( با صفات موجودات نفسانی اشتباه نشود ) . پس معقولات ثانيه منطقی با معقولات ثانيه فلسفی در اين جهت مشتركند كه صور و ماهيات موجودات خاصی‏ نيستند و ذهن آنها را به عنوان حالت ماهيات درك می‏كند و فرقشان اينست‏ كه معقولات ثانيه فلسفی حالت ماهياتند بماهی خارجيه و اينها حالت‏ ماهياتند بماهی ذهنيه . و از اينجا می‏توان