نظري به نظام اقتصادي اسلام - صفحه : 83

جستجو كرد ، بلكه بر عكس ، افزايش تقاضا ، نتيجه حتمی تنزل بها است ، و علت اوليه پايين آمدن بها نيز تنزل ارزش ( تقليل زمان كار اجتماعا لازم برای توليد ) می‏باشد " . به نظر می‏رسد اين ايراد مبتنی بر دو اصل است ، يكی اين كه برخلاف آنچه‏ طرفداران عرضه و تقاضا گفته‏اند ، تقاضا علت اصلی نيست و ميزان ثابت‏ ندارد ، همان طوری كه علت افزايش عرضه و افزايش بهاست ، احيانا معلول‏ كاهش بها كه آن خود معلول تقليل زمان كار ( زمان اجتماعا لازم ) است‏ واقع می‏شود . اصل ديگر اين كه آنها نظرشان فقط به روابط عرضه و تقاضاست‏ و هيچ فكر نمی‏كنند كه عامل ديگری غير از افزايش نسبت عرضه بر تقاضا نيز ممكن است علت كاهش بها يا افزايش آن گردد ، و آن تقليل و يا احيانا تكثير زمان كار است . اما اصل اول ، ظاهرا طرفداران عرضه و تقاضا از آن حمايت نمی‏كنند ، يعنی مدعی نيستند كه تقاضا هميشه علت است نسبت به عرضه و نرخ ، و هيچگاه معلول واقع نمی‏شود ، ما خود قبلا اين مطلب را در درس توضيح‏ داده‏ايم . اما اصل دوم : اگر كسی مدعی شود كه تقليل زمان كار يعنی سهولت به‏ اصطلاح ما مؤثر نيست ، ايراد وارد است ، ولی اگر كسی تأثير سهولت را در طول افزايش نسبی عرضه بداند چنان كه ما در بحث پايه ارزش گفته ايم‏ ايراد وارد نيست . ما گفته ايم كه برخی چيزها مؤثر در عرضه هستند ( علاوه‏ بر تقاضا ) ، از آن جمله است اسهليت ، بی‏خطر بودن ، موافق عادت بودن و غيره . از آنچه گفته شد معلوم شد اولا اگر كار را پايه ارزش ، و زمان را واحد سنجش كار بدانيم ، بايد كار شخصی را مورد سنجش