شرح منظومه1 - صفحه : 194

يك مفهوم خاصی را كه واقعيت آن مفهوم با وجود اين موضوع در ذهن يا در خارج نسبتی ندارد به دروغ به آن نسبت بدهيم . بعد ايشان در تعريف نفس الامر چنين می‏گويد :

بحد ذات الشی‏ء نفس الامر حد
و عالم الامر و ذا عقل يعد

نفس الامر به حد ذات شی‏ء تعريف شده است و گفته‏اند كه معنای نفس‏ الامر يعنی " فی حد ذاته " ، تعريف ديگری كه از برای نفس الامر شده اين‏ است كه نفس الامر ، عالم امر است و عالم امر عبارت است از عالم عقل‏ كلی مجرد . در شرح اين جمله حاجی می‏گويد مقصود از " فی حد ذاته " اين است كه‏ شی‏ء قطع نظر از هر فرضی چنين است . البته درست است اگر بگوئيم مقصود از نفس الامر همان " فی حد ذاته " است و معنای " فی حد ذاته " يعنی‏ قطع نظر از فرض هر فرض كننده‏ای ، ولی اين مقدار بيان ، اشكالی را حل‏ نمی‏كند زيرا هر مستشكلی می‏تواند بگويد كه ما جز وجود خارجی و وجود عينی‏ خبری نداريم ماورای اين دو صرفا فرض است . پس اگر قضيه‏ای نه با وجود خارجی قابل انطباق باشد و نه با وجود ذهنی با نفس الامر هم مطابقت ندارد پس ما چاره‏ای نداريم از اينكه باب ديگری