عدل الهي - صفحه : 108

معين می‏كند ، نظام ديگری بر خصوص جهان طبيعت حاكم است كه شرايط مادی و اعدادی بوجود آمدن يك پديده را تعيين می‏نمايد ( 1 ) . اين نظام ، نظام‏ عرضی ناميده می‏شود و به موجب اين نظام است كه تاريخ جهان وضع قطعی و مشخصی پيدا می‏كند . هر حادثه در مكان و زمان خاصی پديد می‏آيد ، و هر زمان‏ خاص و مكان خاص ، ظرف حوادث معينی می‏گردد . ما معمولا وقتی يكی از پديده‏ها را مورد سؤال و ترديد قرار می‏دهيم فقط به‏ خود آن پديده توجه می‏كنيم ، حساب نمی‏كنيم كه آن پديده در نظام هستی چه‏ جايی و چه وضعی دارد ؟ در حالی كه هر پديده‏ای خواه نيك باشد يا بد ، معلول يك سلسله علل مخصوص و وابسته به شرايط معينی است ، هيچوقت يك‏ حريق بدون ارتباط به عوامل و حوادث ديگر رخ نمی‏دهد و جلوگيری از وقوع آن‏ نيز جدا از يك سلسله علل و عوامل ، خواه مادی و خواه معنوی ، امكان پذير نيست . هيچ حادثه‏ای در جهان ، " منفرد " و " مستقل " از ساير حوادث‏ نيست ، همه قسمتهای جهان با يكديگر متصل و مرتبط است . اين اتصال و ارتباط ، همه اجزاء جهان را شامل می‏گردد و يك پيوستگی عمومی و همه جانبه‏ را بوجود می‏آورد . اصل وابستگی اشياء به يكديگر ، و به عبارت ديگر اصل‏ وحدت واقعی جهان - وحدت اندام واری - اصلی است كه حكمت الهی تكيه‏ فراوان بر آن دارد . اصل وابستگی اشياء ، در حكمت الهی مفهوم جدی تری‏ پيدا می‏كند و آن مفهوم " تجزيه ناپذيری " جهان است . بعدا درباره اين‏ اصل توضيح بيشتری خواهيم داد . در فلسفه گفته می‏شود : " كل حادث مسبوق بمادش و مدش " يعنی هر پديده‏ای در چهارچوب زمان خاص و مكان خاص واقع می‏شود . هر پديده ، زمان‏ خاصی و مكان خاصی دارد . ممكن نيست كه همه زمانها يا همه مكانها برای‏ يك حادثه ، بی تفاوت باشد .

پاورقی : . 1 علل مادی و زمانی ، مثل عليت پدر و مادر برای فرزند ، و عليت آب‏ و هوا و حرارت برای گياه . از نظر فلاسفه ، اين گونه عليتها ، عليت‏ اعدادی است نه ايجادی . اين علتها بوجود آورنده آن معلولات نيستند ، بلكه حكم مجرای عبور دارند و تنها زمينه بوجود آمدن و شرايط امكان وجود را از ناحيه خالق و فاعل ايجادی فراهم می‏كنند . فلاسفه ، اين علل را كه از لحاظ مرتبه وجود در عرض معلولات خود می‏باشند و احيانا معلولات در درجه‏ای عالی تر و كامل تر از علل خود قرار می‏گيرند هر چند از نظر زمان متأخر از علل خود می‏باشند " علل عرضی " و اما علل‏ موجده را كه از نظر مرتبه وجود در درجه‏ای عالی تر قرار دارند و محيط و مسلط بر اين عالمند " علل طولی " می‏نامند .