شرح منظومه2 - صفحه : 145

بايد جستجو كرد نه در " عدم سابق " كه منشاء انتزاع حدوث می‏شود . درست است كه هر حادثی نيازمند به علت است ولی نه از آن جهت كه حادث‏ است . هيچ مانعی نيست كه يك موجود قديم باشد و نيازمند به علت باشد . زيرا آن چيزی كه ملاك نيازمندی است اين است كه شی‏ء در ذات خود " خلاء وجودی " داشته باشد يعنی ذاتش غير از حقيقت هستی باشد . ذاتش چيزی‏ باشد كه به خودی خود نسبت به هستی و نيستی بی طرف و بی تفاوت باشد . فلاسفه چنين ذاتی را ماهيت ناميدند و اين بی تفاوتی و لااقتضائی را " امكان ذاتی " خواندند . لهذا گفتند مناط احتياج به علت " امكان ذاتی‏ " است ، و بر عكس ، مناط بی نيازی از علت ، " وجوب " ذاتی است‏ يعنی اين استكه حقيقت ذات شی‏ء بی طرف و بی تفاوت نسبت به وجود و عدم‏ نباشد بلكه ذات بنفسه اقتضای وجود داشته باشد . غالبا چنين يادآور شدند كه يك ذات آن گاه بنفسه اقتضای وجود دارد و از عدم امتناع می‏ورزد كه عين وجود باشد . پس در حقيقت آن چيزی كه ملاك‏ بی نيازی و هم ملاك وجوب وجود است " ملاء ذاتی " است ، اين عقيده‏ء فلاسفه‏ای نظير فارابی و بو علی بود تا زمان صدرالمتالهين . و البته اقليتی هم يافت می‏شدند كه برای آنها مسئله " ملاء " و " خلاء " وجودی مطرح نبود . مدعی بودند هيچ ضرورتی ندارد كه ذات واجب الوجود عين هستی باشد . مانعی نيست كه ذات واجب الوجود ماهيتی باشد دارای‏ وجود ، چيزی كه هست ماهيت واجب مجهول الكنه است . پس از نظر فلاسفه امثال بو علی ملاك نقص ، ماهيت داشتن است و ماهيت‏ داشتن موجب اين است كه در ذات شی‏ء " خلاء " هستی و نيستی باشد و علتی‏ بايد آن خلاج را پر كند . و هر موجودی كه در ذات خود چنين باشد نيازمند به علت