نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 330

دليلها است منتهی او ميگفت : ما عليت را تنها از راه تجربه ميتوانيم‏ كشف كنيم ، و وقتی از راه تجربه كشف بكنيم ، تجربه تنها يك قضيه‏ وجوديه است نه ضروريه . حرفش حرف راستی است ، و حرف بسيار بسيار دقيق مرحوم آخوند در باب اتحاد عاقل و معقول اينجا زنده ميشود . شيخ و ديگران در باب علم باری گفتند كه مناط علم او " لميت " است ، يعنی‏ ذات باری علت تامه است برای موجودات و ذات باری علم به ذات خودش‏ دارد و علم به ذات خودش كه علت موجودات است قهرا علم موجودات هم‏ هست . [ و مرحوم صدرالمتألهين ] جواب دادند كه اگر علم ، همان علم‏ حصولی و ارتسامی باشد كه شما ميگوييد يعنی علم ماهيات ، هيچ علم به‏ ماهيتی نميتواند علم به معلول آن ماهيت باشد و علم باری تعالی محال است‏ علم ارتسامی باشد ، چون لازمه اش اينستكه علم انفعالی باشد . ولی اگر علم‏ به وجودها باشد نه ماهيتها . [ بنابر اصالت وجود ] علم به حقيقت علت ، علم به حقيقت معلول هم هست ، و بنحو علم حضوری هم خواهد بود ، چون وجود علت . وجود معلول است بنحو اتم ، بخلاف ماهيت ، كه ماهيت علت عين‏ ماهيت معلول نميتواند باشد ، چون ماهيتها متباين بالذات هستند . پس‏ عليت و دليل هميشه دو باب جداگانه نيستند عليت تجربی و علم انفعالی‏ همينجور است ولی عليت وجودی اينجور نيست . ايراد دومی كه به مبنای هگل وارد است در مورد وحدت عين و ذهن است ، مسئله معرفت و شناخت از مسائل بسيار مهم است و مشكلاتی هم در آن هست‏ كه احيانا انسان را به اشتباهات بزرگ ميكشاند . دكارت آمد به دو نوع معرفت قائل شد . معرفت عقلی و معرفت حسی ، ولی‏ برای معرفت حسی ارزش قائل نشد ، گفت يگانه معرفت با ارزش معرفت‏ عقلی است . حواس برای ما ابزار شناسائی نيستند ، ابزار عمل هستند و به‏ ماهيت و واقعيت هيچ چيزی از راه حس نميشود نائل شد ، فقط از راه عقل‏ ميتوان به واقعيات رسيد . عقل هم يك سلسله فطريات دارد غير وابسته به‏ حس . بعد از دكارت پيروان او آمدند كه آنها را هم مثل دكارت عقليون‏ مينامند كه ابزار معرفت را فقط عقل ميدانند . بعد ، مكتبی در انگلستان بوجود آمد كه از فيلسوفی بنام جان لاك شروع‏ ميشود و بعد فيلسوفان ديگری آمدند و تأكيد بر نظريات او كردند . طبق نظر او مطلب درست برعكس است . و تمام شناسائيها از حس شروع ميشود و عقل‏ هيچ اصالتی ندارد كه از راه حس وارد جمله از لاك معروف است كه گفت : هيچ چيزی در عقل وجود ندارد كه از راه حس وارد نشده باشد . كار عقل از نظر اينها فقط تجزيه و تركيب و تجريد و تعميم فرآورده‏های حس است ، مثل‏ كارخانه‏ايست كه ماده خامش از راه حس به آن وارد ميشود و خودش‏ نميتواند مواد خام ايجاد بكند . بنابراين هر فكری كه ريشه‏ای از حس داشته‏ باشد ميتواند حقيقت باشد و اگر ريشه حسی نداشته باشد باطل و خيال است . بعد از اينها نوبت به هيوم رسيد . او آمد تأكيد فراوانی بر اين مطلب‏ كرد و افكار بشر را مورد تحليل و بررسی قرار داد و به اين نتيجه رسيد كه‏ بسياری از افكار مفكرين و فلاسفه ريشه حسی ندارند لذا بی ارزش و دور ريختنی است ، حتی مفهوم عليت را