درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 225

مجموع عالم پيدا می‏شود نظير اين مثالهائی است كه ما ذكر كرديم ، منتهی‏ در مثال كارخانه اين نظم را اتفاق به وجود نياورده ، يك انسانی به وجود آورده . ولی می‏گويند مانعی ندارد كه تصادفات بی هدف سبب شده باشد يك‏ نظمی در دستگاه طبيعت به وجود آمده باشد و بعد طبيعت كار بی هدف خودش‏ را انجام داده است ولی در اثر اين رابطه ماشينی كه اجزای طبيعت با هم‏ پيدا می‏كنند و بر حسب تصادف هم اين رابطه ماشينی با يكديگر پيدا شده‏ است نتيجه‏اش محصولی است كه شما می‏دانيد آن محصول يك نظامی دارد . پس نظريه اتفاق در باب علت غائی معنايش اين است كه طبيعت به سوی‏ آنچه كه می‏بينيد رفته و رسيده است ، به سوی او نمی‏رفته است . از اول‏ طبيعت قاصد و طالب او نبوده است بلكه جبرا به سوی آنچه هست كشيده شده‏ است .

اتفاق در جزئيات است و در امور كلی اتفاق نيست و اقتضای طبيعت است

شيخ در پاسخ می‏گويد آنچه را كه شما اتفاق می‏ناميد غايت بالعرض هستند . نمی‏گويد آن اتفاقاتی را كه شما می‏گوئيد وجود پيدا نمی‏كند بلكه می‏گويد آنها ( اتفاقات ) همه غايات بالعرض هستند . مقصود از غايات بالعرض‏ چيست ؟ يعنی در همه اين موارد ، طبيعت به سوی غايت ذاتی خود می‏رود ، ولی اين رشته طبيعتها كه هر كدام به سوی غايت خود می‏رود از آنجا كه دار دار تزاحم است ، و از آنجا كه اين رشته‏های علت و معلولی اينگونه نيست‏ كه همواره به موازات يكديگر حركت كنند و با هم برخورد نداشته باشند ، بلكه گاهی اين خطوط يكديگر را قطع می‏كنند ، و آنجا كه اينها يكديگر را قطع می‏كنند حادثه‏ای به وجود می‏آيد كه ما اسم آن را اتفاق می‏گذاريم . اما معنای اتفاق چيست ؟ يعنی اين طبيعت كه به سوی غايت خود حركت می‏كرد به‏ يك غايتی رسيد غير از آن غايتی كه قصد كرده بود . پس ما اسم اين را غايت بالعرض می‏گذاريم . و از آن جهت غايت بالعرض می‏گوئيم كه در همين‏ جا هم طبيعت غايت داشته ولی به غايت خود نرسيده ، به غير