جامعه و تاريخ - صفحه : 162

است . ماركس و انگلس به دنبال يك سلسله بحرانهای اقتصادی از سال 1827 تا 1847 كه يك سلسله انقلابهای سياسی و اجتماعی همراه داشت ، بر آن شدند كه انقلابهای اجتماعی نتايج ضروری و لاينفك بحرانهای اقتصادی است . ولی‏ به قول نويسنده تجديدنظر طلبی . . . : " شوخی تاريخ را بنگريد كه از 1848 تاكنون در كشورهای صنعتی هيچ بحران اقتصادی را نمی‏يابيم كه با انقلاب همراه باشد . همان در زمان ماركس و پيش از مرگ او چهار با نيروی مولده عليه روابط توليدی طغيان می‏كند بی‏آنكه هيچ انقلابی از آن حاصل‏ شود . . . بعدها بعضی اقتصاد دانان مانند " ج . شومپتر " تا بدانجا رفتند كه اين بحرانها را " ويرانی آفريننده " ناميدند و آنها را دريچه‏ اطمينانی برای بازگرداندن تعادل و رشد اقتصادی شمردند " . كشورهايی نظير انگلستان ، آلمان ، فرانسه و امريكا به پيشرفتهای عظيم‏ صنعتی نائل شده‏اند و سرمايه‏داری را به اوج خود رساندند و برخلاف پيش‏ بينی ماركس كه اين كشورها را نخستين كشورهايی می‏دانست كه در آنها انقلاب كارگری به پا خواهد شد و به كشورهای سوسياليستی تبديل می‏شوند ، از نظر نظام سياسی ، حقوقی ، مذهبی و آنچه روبنايی ناميده می‏شود ، تغييری‏ نكرده‏اند . كودكی كه ماركس انتظار تولدش را داشت نه ماه را تمام كرد ، از نه سال هم گذشت و به نود سال رسيد و متولد نشد و ديگر اميدی هم به‏ تولدش نيست . البته اين رژيمها دير يا زود سرنگون خواهد شد ، ولی انقلابی كه در اين‏ كشورها انتظار می‏رود قطعا انقلاب كارگری نخواهد بود و تئوری ماركسيستی‏ تاريخ تحقق نخواهد يافت ،