شرح منظومه2 - صفحه : 59

و فاعل صادق است كه آن شكل را برای اين استفاده به وجود آورده است ، نه‏ از نظر طبيعت خود شكل و واقعيت آن استفاده . اكنون می‏گوئيم حكماء معمولا غايت را به دومعنی تفسير می‏كنند : الف - " ماليه الحركه " : يعنی چيزی كه حركت به سوی او است . اين‏ همان است كه اكنون توضيح داديم . ب - " مالاجله الحركه " يعنی چيزی كه حركت به خاطر او است . ممكن‏ است تصور شود كه اين معنی همان است كه عامه مردم معمولا درباره‏ء غايت‏ تصور می‏كنند ، كه رابطه‏ء غايت و ذی غايت را در ذهن فاعل جستجو می‏كنند و به عبارت ديگر با مصنوعات بشری قياس می‏كنند . ولی اين تصور غلط است ، چنين تصوری در كار نيست . مقصود حكماء اين‏ نيست كه غايات طبيعی از آن جهت غايت به شمار می‏روند كه فاعل كل آنها را به خاطر يك شی‏ء بخصوص به وجود آورده است بدون آنكه ميان غايت و ذی‏ غايت رابطه‏ء ذاتی وجود داشته باشد . بلكه از نظر حكماء ، همان غايت به‏ معنی اول از نظر فاعل كل مفهوم " مالاجله " پيدا می‏كند . از نظر حكماء علم فاعل كل به اشياء علم به نظام است چنانكه هست ، و چون در متن‏ واقعيت ، هستی مغيی وابسته به غايت است و " به سوی غايت بودن " مقوم وجود او است به طوری كه اگر غايت نمی‏بود مغيی هم نبود قهرا از نظر علم فاعل ، مغيی به خاطر غايت و برای غايت است . مفهوم " مالاجله " از نظر كسانی كه رابطه‏ء مغيی و غايت را فقط در ذهن‏ فاعل جستجو می‏كنند ، مساوی است با مفهوم محركيت و باعثيت غايت نسبت‏ به فاعل ، ولی از نظر حكيم كه نظام علمی و عينی را متطابق می‏داند عبارت‏ است از