مساله شناخت - صفحه : 216

می‏گويد اين حرف وقتی منطقی است كه شما ثابت كنيد كه در اينجا فرضيه يا فرضيه‏های ديگری وجود ندارد كه در عمل درست باشد . يعنی ممكن است كه چند فرضيه باشد كه در ميان آن چند فرضيه ، فرضيه‏ای غير از اين فرضيه ما نيز وجود داشته باشد كه درست باشد و در عمل [ مانند فرضيه ما ] نتيجه بدهد . [ به عبارت ديگر اين سخن وقتی صحيح است كه ثابت شود فرضيه‏ای كه در عمل‏ نتيجه مثبت می‏دهد منحصر به همين فرضيه است . به عنوان مثال ] مگر فرضيه‏ بطلميوس در باب افلاك در عمل نتيجه نمی‏داد ؟ البته كه می‏داد . آنها با خود می‏گفتند اگر زمين مركز باشد و خورشيد به دور زمين بچرخد و حركت‏ خورشيد تابع فلك الافلاك باشد و ماه هم مثلا در فلك قمر باشد و فلك قمر و فلك شمس و فلك الافلاك چنان حركاتی داشته باشند در فلان شب و فلان‏ لحظه خسوف می‏شود ، و خسوف هم می‏شد . مگر منجمهای قديم بر اساس همان‏ فرضيه‏ها و نظريه‏های بطلميوس ، خسوفها و كسوفها را به طور دقيق پيش بينی‏ نمی‏كردند ؟ الان هم بسياری از علما در عين اين كه می‏دانند فرضيه بطلميوس‏ غلط است ، چون فرضيه كپرنيك را بلد نيستند يا مشكلتر است ، محاسبات‏ خسوف و كسوف را بر اساس هيئت غلط بطلميوس انجام می‏دهند و نتيجه‏ درست هم می‏گيرند ، چرا ؟ چون اگر زمين مركز باشد و خورشيد به دور زمين‏ بچرخد ، بايد خسوف در آن ساعت و آن لحظه واقع شود ، و اگر خورشيد هم‏ مركز باشد و زمين به دور خورشيد بگردد ، باز بايد در همان لحظه خسوف‏ واقع شود . يعنی اگر اين فرضيه درست باشد ، در آن لحظه خسوف واقع می‏شود ، و اگر فرضيه دوم هم درست باشد ، خسوف در همان لحظه واقع می‏شود . پس‏ اگر