وحي و نبوت - صفحه : 105

بررسی كند و به او ضمير و قوه تجزيه و تحليل داده كه در آنچه از راه‏ حواس به دست می‏آورد ، در مرحله بعد تعمق كند ، از ظواهر گذشته به درون‏ اشياء و قوانين حاكم بر آنها راه يابد . در اين آيه صريحا حواس ( كه البته ذكر " سمع " و " بصر " كه‏ مهمترين حواس اند به عنوان نمونه آمده است ) ابزار شناختن ( به اصطلاح‏ شناخت سطحی و مرحله اول شناخت ) و همچنين ضمير ( فؤاد ) نيز ابزار شناختن و علم پيدا كردن ( و به اصطلاح مرحله شناخت منطقی و عمقی ) معرفی‏ شده است . ضمنا در اين آيه به يك مساله ديگر در باب شناخت نيز اشاره شده و آن‏ مساله مراحل شناخت است . قرآن همچنانكه حواس و قوه تفكر را ابزار شناخت می‏داند ، تزكيه و تصفيه نفس و تقوا و پاكی را نيز وسيله ای برای شناخت می‏داند در آيات‏ بسياری به اين مطلب اشاره يا تصريح شده است : « ان تتقوا الله يجعل لكم فرقانا »( 1 ) . اگر خود را از آنچه خدا نمی‏خواهد نگهداری كنيد ، دل خود را پاك و ناآلوده نگه داريد ، خداوند مايه تميز و تشخيص برای شما قرار می‏دهد .

پاورقی : > اين است كه جوهر انسان جوهری است در حال رشد و تكامل و در مسير زندگی علاوه بر آنچه از راه حواس كشف می‏كند يك سلسله اصول اوليه برايش‏ كشف می‏شود كه تصور آنها برای تصديق قطعی و الزامی به آنها كافی است ، و اينكه در قرآن علاوه بر تعليم از " تذكر " نيز ياد شده است ، تذكر به‏ فطرت است به اين معنی كه گفته شد لهذا ميان آيات تذكر و آيات فطرت‏ از يك طرف و آيه سوره نحل و بعضی آيات ديگر به آن مضمون تضاد و تناقضی‏ نيست . . 1 انفال / . 29