حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 262

كه رابطه شی‏ء و موضوع خودش و رابطه عارض و معروض رابطه استلزامی و لزومی است ، آنجا ديگر عليت و جعل معنی ندارد . جعل در لازم ملزومات همين جا بايد يك توضيح ديگری بدهيم كه اين توضيح در جاهای ديگر لازم‏ می‏شود . و آن اين است كه ممكن است سؤال شود چرا در باب لازم و ملزوم‏ عليت نيست ؟ آيا در عالم اشيائی داريم كه اين اشياء چون لازم وجود شی‏ء ديگرند بی‏نياز از علتند ؟ اگر شی‏ء بی‏نياز از علت باشد معنايش وجوب‏ وجود است ؟ آيا ملزوم ممكن الوجود و لازم واجب الوجود است كه می‏گوئيد استغناء از جعل دارد ؟ پاسخ اين است كه نه ، اينجا هم اگر می‏گوئيم‏ استغناء از جعل ، برای اين است كه برای لازم ، وجودی غير از وجود ملزوم‏ قائل نيستيم . يعنی لازم يك معنی و مفهومی است كه عقل از ملزوم انتزاع‏ كرده . تعدد و كثرت ملزوم و لازم ، كثرتی است كه عقل در مرحله معرفت و شناخت و در مرحله تحليل به وجود می‏آورد . و چه بسا از اين كثرتها داريم‏ كه در خارج جز وحدت چيزی نيست . عقل يك شی‏ء را در قرع و انبيق خودش‏ به معانی متعدد تكثير می‏كند . اين كثرت ، كثرت عقلی است . نه اين كه‏ زوجيت چيزی است و اربعه چيز ديگر و نه اينكه اربعه وجودی دارد و علاوه‏ بر وجود خودش وجود ديگری بر آن عارض شده است به نام زوجيت ، ولی اين‏ وجود ، بدون علت پيدا شده و بدون علت هم چسبيده به آن وجود . چنين چيزی‏ محال است . به اين جهت بود كه بعضی از اساتيد ما هميشه در اينجاها توضيح می‏دادند كه در باب لازم و ملزوم اگر می‏گوئيم جعل متخلل نمی‏شود ميان‏ ملزوم و لازم به اين معنی است كه لازم يك مفهوم انتزاعی است . و الا اگر لازم خودش از سنخ وجود باشد ، در اين صورت جعل متخلل می‏شود ولی به اين‏ معنا كه ملزوم خودش جاعل اين لازم است . هر معلولی لازم علت خودش و لاينفك از علت خودش است . جعل هم اينجا در كار است . ولی نه اينكه‏ جعل