فلسفه تاريخ2 - صفحه : 91

مكتب الهی قائل هستند اين است كه در مكتب الهی هيچ چيزی بلاغايت نيست‏ و جهان غايت دارد ، غايت جاودانه دارد . نهايت درجه [ ماترياليسم ] نيستی [ است ، ] چون اگر هستيها همه به نيستی مطلق منتهی شود آخرش پوچی‏ است ، يعنی اين مساله مطرح می‏شود كه پس هستی برای چيست ؟ برای نيستی . هستی كه بخواهد برای نيستی باشد آخرش پوچی است ، همين موج پوچی‏گرايی كه‏ در دنيا پيدا شده . اينها يك راه توجيهی از نظر خودشان پيدا كرده‏اند كه‏ با اين راه توجيه می‏خواهند خود را از اين پوچی‏گرايی و از آن ياس فلسفی - كه هميشه فلسفه‏های مادی منجر به ياس و خودكشی و بدبينی می‏شود - نجات‏ بدهند . راه نجاتی كه پيدا كرده‏اند دو ريشه دارد . يك ريشه در انسان‏گرايی دارد . ريشه انسان‏گرايی‏اش همان بود كه از فويرباخ شروع می‏شد . ريشه ديگری در اصل سوم ديالكتيك دارد كه اصل تكامل باشد .

. 1 انسان‏گرايی

اما آن ريشه‏ای كه در انسان‏گرايی دارد - كه اين ديگر امروز يك حرف‏ رايجی شده و حتی در اين مقالاتی هم كه عده‏ای در جرايد و مجلات می‏نويسند خيلی روی اين قضيه تكيه می‏كنند - اين است كه درست است كه فرد فانی‏ است ولی نوع باقی است . فرد فانی است ، من فانی هستم ، من نيست می‏شوم‏ ، ولی نوع انسان كه باقی است . چه مانعی دارد كه غايت فعاليتهای انسان‏ نوع باشد بدون اين كه كوچكترين تماسی با فرد داشته باشد . [ اينكه غايت‏ فعاليتهای انسان ] نوع باشد معنايش اين است كه صد در صد ديگری باشد . اينكه " وقتی من خودم نباشم مجموع افراد ديگر هستند " معنايش اين است‏ كه من نباشم ، افراد ديگر ، منتها وقتی بگوييم كل افراد ديگر ، اين می‏شود نوع . راجع به اين كه اصلا برای بشر چنين چيزی امكان دارد كه با توجه به‏ نيستی مطلق خودش ، با توجه به اين كه از اين كارش به هيچ نحو چيزی به‏ او برنمی‏گردد ، [ كاری را انجام دهد ؟ ] آيا چنين چيزی ممكن است ؟ يعنی‏ آيا امكان دارد انسان از دايره من ، ولو من عالی خودش ، من متعالی خودش‏ ، پا بيرون بگذارد ؟ انسان عاشق چيزی باشد كه آن چيز به هيچ نحو به او ارتباط پيدا نمی‏كند ، چنين چيزی اصلا امكان دارد يا نه ؟ عده‏ای اين امر را ممكن دانسته‏اند و عده‏ای غيرممكن ولی بعد برای آن توجيهی ساخته‏اند . توجيهش هم در واقع يك توجيه مضحك است اگرچه مورد قبول اين‏