توحيد - صفحه : 121

حساب اگر همه اجزای عالم را فقط يك ماشينهايی هم بدانيم ، برای اين‏ دليل كافی است ، عالم ماشين هم باشد ، كافی است كه وجود خدا را ثابت‏ كند . ولی اصل هدايت يك امر عليحده‏ای است ، زائد بر اين ، چيز ديگری است‏ كه مربوط به ساختمان اشياء نيست ، مربوط به كار اشياء است . اين ( اصل‏ ) اگر بخواهد دليل مستقل باشد ، ريشه مطلب اينجاست : اگر كاری كه اشياء می‏كنند كاری باشد كه لازمه قهری و جبری ساختمان آنهاست ، اين ديگر دليل‏ عليحده‏ای نيست و همان [ اصل نظم ] است . ماشين وقتی كه منظم شد ، لازمه‏ اين ماشين آن كار بخصوص است ، مثل يك ساعت كه هر چه هست در ساختمان‏ آن است و وقتی كه ساخته شد ، اين كار منظمی كه می‏كند ديگر يك چيز عليحده‏ای نيست كه بگوييم ببينيد كار اين ساعت چه جور منظم است ، اين‏ دارد در كار خودش هدايت می‏شود ، اين ديگر هدايت نمی‏خواهد ، همان‏ ساختمانش كافی است برای اين كاری كه انجام می‏دهد . اما اگر مطالعات‏ علمی درباره ذی حياتها - كه آن جلسه راجع به غير ذی حياتها هم بحث كرديم‏ و عرض كرديم در ذی حياتها مشخص‏تر است نشان داد كه ساختمان بسيار دقيق‏ و منظم اين موجودات البته دخيل است در كار اينها ولی در عين حال آن‏ كاری كه اينها انجام می‏دهند ، يك نيروی مجهولی در رهبری آنها دخالت‏ دارد ، ساختمان ماشينی اشياء برای اين طرز كاری كه انجام می‏دهند كافی‏ نيست ، اگر اين ثابت شد ، اصل هدايت به عنوان يك دليل مستقل بر خداشناسی ثابت می‏شود و همان‏طوری كه عرض كرديم ظاهر آيات قرآن هم همين‏ است كه [ نظم و هدايت ] دو مطلب است : " « ربنا الذی اعطی كل شی‏ء خلقه »" يك مطلب است ، " « ثم هدی »" مطلب ديگری است . ما از كجا بفهميم ؟ می‏گوييد طرز كار . چه قرائنی در طرز كار اشياء می‏تواند وجود داشته باشد كه حكايت كند ساختمان ماشينی اگر فرضا اينها يك ماشين‏ می‏بودند برای اين كار كافی نيست ؟ اين را بايد يك توضيح مختصری بدهيم .

علت غايی از نظر ماديون و الهيون

معروف است كه می‏گويند " علتهای چهارگانه " : علت مادی ، علت صوری‏ ، علت فاعلی ، علت غايی . شايد هم در ابتدا كه اين نظريه اظهار شده‏ است ، خيلی دقيق نبوده ولی چون معمولا وقتی مثال ذكر می‏كنند به مصنوعات‏ بشر مثال می‏زنند ، مسلم در