مساله شناخت - صفحه : 19

می‏بينم كه اشتباه است ، جای ديگر كه می‏بينم نمی‏توانم به آن اعتماد كنم . عقل چطور ؟ می‏گويد آن كه از حس بيشتر خطا می‏كند . در استدلالهای عقلی‏ علما و فلاسفه دائما اشتباه رخ می‏دهد . پس حس خطا می‏كند ، عقل هم خطا می‏كند ، و ما غير از اين دو ، چيز ديگری نداريم . پس هر چه را كه فكر می‏كنيم و درباره هر چه كه می‏انديشيم ، يا حواس ما دخالت دارد يا عقل ما ، و يا هر دو ، و اين هر دو جايزالخطا هستند ، پس به هيچكدام از اينها نمی‏توان اعتماد كرد .

شك غزالی

می‏دانيد در ميان علمای اسلامی آن كسی كه فكر خودش را و فلسفه و مكتب‏ خودش را از شك شروع كرده است غزالی است . غزالی كار خودش را از شك‏ شروع كرده است ، مانند كار معروف دكارت . هر دو نفر از يك نقطه‏ عزيمت كرده‏اند . هر دو كارشان را از شك شروع كرده‏اند و هر دو مدعی‏ هستند كه به يقين دست يافته‏اند ، ولی هستند افرادی كه از شك شروع‏ كرده‏اند و در شك هم مانده‏اند ، چه در دنيای اسلام و چه در دنيای غرب ، كه اين تاريخچه را شايد وقت ديگری عرض كنم . غزالی وقتی می‏خواست علم‏ خودش را شروع كند در همه چيز شك كرد ، يعنی به هر جايی كه دست انداخت‏ ، ديد قابل شك كردن است . سراغ حواس آمد ، گفت من الان اينجا نشسته‏ام‏ ، كتاب جلويم هست و اين قلم و كاغذ