درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 326

اشراق را هم به افلاطون نسبت می‏دهند . در باب مكان بعضی‏ها به بعد مجرد از ماده يعنی فضای غير مادی كه هم بعد است و هم غير مادی است معتقد می‏باشند . يعنی در آن فضا جسم نيست ولی‏ بعد هست . اين خودش مسأله‏ای است . شيخ می‏گويد افلاطون صور را مجرد از ماده می‏دانسته و برای آنها حقيقتی مجرد از ماده قائل بوده ، اما در تعليميات بعد مجرد از ماده را منكر بوده است . و اين درست عكس آن‏ چيزی است كه در كتابهای ما به افلاطون نسبت می‏دهند . برهانی هم شيخ از طرف منكرين بعد مجرد از ماده ذكر می‏كند . آنها می‏گويند بعد مجرد از ماده‏ به اين دليل محال است كه آن بعد يا متناهی است و يا غير متناهی . اگر غير متناهی باشد ، علت غير متناهی بودنش چيست ؟ آيا طبيعتش اقتضا می‏كند ؟ يعنی از آن جهت كه بعد است و از آن جهت كه بعد مجرد است چنين‏ اقتضائی دارد ؟ يا اينكه طبيعتش اقتضای غير متناهی بودن را ندارد ، بلكه‏ امر ديگری چنين اقتضا كرده ؟ اگر بگوئيد طبيعت بعد چنين اقتضا می‏كند لازم‏ می‏آيد كه بعد متناهی نداشته باشيم و همه ابعاد عالم غير متناهی باشد و هر جسمی را كه فرض كنيم ابعادش غير متناهی باشد ، در حاليكه چنين نيست . پس نمی‏شود گفت بعد از آن جهت كه بعد است مساوی با غير متناهی بودن‏ است . اگر كسی شق ديگر را انتخاب كند و بگويد كه بعد غير متناهی است‏ به دليل اينكه مجرد از ماده است و در اين صورت ايراد قبل وارد نمی‏شود ، زيرا آن ايراد وقتی وارد بود كه می‏گفتيم بعد از آن جهت كه بعد است غير متناهی است و به ابعاد مادی كه متناهی هستند نقض می‏گرديد . بنابراين‏ بعد مجرد از آن جهت كه مجرد است غير متناهی است ، نه از آن جهت كه‏ بعد است كه ما به الاشتراك ابعاد مادی و مجرد است . اگر چنين حرفی را بزنيد ناچار بايد بگوئيد كه بعد از آن جهت كه بعد است غير متناهی بودن‏ را اقتضا می‏كند و از آن جهت كه مادی است و مقرون به ماده است ، اقترانش به ماده تناهی بودن را اقتضا می‏كند . پس بايد قائل باشيم كه‏ ماده مفيد حصر ، يعنی تناهی و مفيد صورت است و حال آنكه اين مطلب مسلم‏ است كه ماده جز قابليت چيز ديگری نيست . مثل اين می‏ماند كه ما بعد را ماده گرفته باشيم و ماده را