درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 185

تعاريف گوناگون از " اتفاق " در باب اتفاق تعابير مختلفی شده است كه آنها را توضيح می‏دهيم : بعضی اتفاق را يك عامل و سبب دانسته‏اند . يعنی گفته‏اند كه غير از اين‏ علل چهارگانه‏ای كه می‏شناسيم ( علت فاعلی ، علت غائی ، علت صوری و علت‏ مادی ) يك علت ديگر و عامل و سبب ديگری هم در عالم وجود دارد كه نام‏ آن " اتفاق " است و در بعضی از جاها نام آن " بخت " است . بنابراين ، امر اتفاقی ، امری نيست كه " لا عامل له " و " لا سبب له‏ " بلكه به معنای " انه له سبب والسبب هو الاتفاق " . حالا اگر بپرسيم‏ اتفاق چگونه سببی است ؟ می‏گويند سببی است ماورای اين اسباب ديگر . اما اين حرف كه ما بگوئيم " للشی‏ء عله والعله هو الاتفاق " و اتفاق‏ را بخواهيم علتی و عاملی غير از اين عاملهای چهارگانه بدانيم اين امری‏ است كه فرض نمی‏شود . [ قابل فرض نيست ] . يعنی اينكه بگوئيم اتفاق‏ دخيل است بدون اينكه علت فاعلی باشد ، دخيل است بدون اينكه علت غائی‏ باشد ، دخيل است بدون اينكه علت صوری يا علت مادی باشد . يك عاملی‏ است ورای اين عاملها . اين اساسا فرض ندارند . همينطور كه شيخ نقل‏ می‏كند از بعضی از قدما . يك چيزی كه انسان می‏گويد اين سببی است غير از سببها اول بايد يك امر قابل تعريفی باشد ، يك امر قابل تصوری باشد . بعد بگوئيم اين شی‏ء كه من‏ اينجا تصور می‏كنم . لااقل تصورش يك تصور معقولی است . بعد بگوئيم اين‏ عامل فلان امر می‏شود . از هر كس شما سؤال كنيد و معنی بخت را از وی‏ بپرسيد نمی‏تواند از بخت يك تعريف صحيح بكند . حداكثر می‏گويند آدم‏ خوشبخت آدمی است كه اسباب و علل عالم با سعادت او وفق می‏دهد كما اينكه كلمه اتفاق هم كه در زبان عربی پيدا شده از همين ماده وفق است . وفق دادن