توحيد - صفحه : 254

من نمی‏دانم چرا اين " اصل توجه به غايت " اين قدر در ميان اروپاييها بدنام شده است ؟ ! به آن " فيناليزم " می‏گويند . يك كتابی هست به‏ نام " فرضيه‏های تكامل " كه [ نويسنده ] خيلی هم روی آن زحمت كشيده و آنچنان با اين فيناليزم دشمنی به خرج می‏دهد [ كه می‏گويد ] آلودگيهای‏ فيناليستی ! من نمی‏دانم علت اين دشمنی چيست . حتی در ميان مسلمين هم‏ گاهی يك حرفهای كودكانه‏ای درباره اين اصل " علت غايی " گفته‏اند كه با نظريات علمی جور درنمی‏آيد . خود فرنگيها در چند كتاب از جمله در همان‏ كتاب فرضيه‏های تكامل نقل می‏كنند و من اولين‏بار در كتاب انورخامه‏ای ( يكی از توده‏ای‏ها ) خواندم كه كشيشی اين حرف را گفته كه اين خطوطی كه روی‏ طالبی قرار می‏گيرد ( طالبی را می‏بينيد قاچ قاچ است و روی هر قاچ آن يك‏ خطی هست ) برای اين است كه وقتی ما به خانه می‏رويم و می‏خواهيم برای‏ بچه‏ها طالبی قسمت كنيم ، به اصطلاح قاچ قاچ قسمت كنيم . اگر بنا شود كه‏ ما علت غايی را اين طور توجيه كنيم و هدف از قاچها و خطوط روی طالبی را اين بدانيم كه ما بفهميم چطور كارد را روی طالبی قرار دهيم و آن را تقسيم‏ كنيم ، واضح است [ كه قابل قبول نيست ] اما اگر مقصود اين است كه سير طبيعت يك سير هدفی است ، يك نوع نور و عشق به كمالی در ذات طبيعت‏ قرار دارد ، طبيعت سر دوراهی‏ها قرار می‏گيرد و راه اصلح را خود انتخاب‏ می‏كند ، در اين صورت چاره‏ای از آن نيست . اگر تمام حرفهای داروين صد درصد هم درست باشد ، بالاخره بايد به اين [ عامل ماوراءالطبيعی ] معترف شد . اگر " موتاسيون " يا جهش هم درست‏ باشد - كمااينكه گويا حالا ديگر تكيه روی اين اصل است نه روی تغييرات‏ تدريجی - باز تا اين عامل مجهولی كه آنها می‏گويند و همان اصلی كه الهيون‏ درباب نظامات خلقت گفته‏اند را دخالت ندهيم ، پيدايش موجودات زنده‏ قابل توجيه نيست . هم لامارك و هم داروين ، چون شخصا مطالعه داشته‏اند و از نزديك اشياء را می‏ديده‏اند - بالاخره مرد عالم با غير عالم فرق می‏كند - با اينكه تكيه‏شان روی علل طبيعی بوده ، ولی در عين حال آن جريان واقعی‏ طبيعت را حس می‏كرده‏اند كه به چه شكل و چه نحو است . داروين می‏گويد به‏ من می‏گويند تو كه می‏گويی " انتخاب طبيعی " ، آخر به صورت يك قوه‏ فعاله ماوراءالطبيعی تعبير می‏كنی . بعد می‏گويد البته اين تعبيرات ، تعبيرات مجازی است كه من می‏گويم و شما به كلمه " انتخاب " خيلی‏ خرده‏گيری نكنيد . بالاخره در بعضی از حرفهايش می‏گويد : خوب ، حالا ما اگر برای طبيعت