اصول فلسفه و روش رئاليسم1 - صفحه : 214

از بيان فوق می‏توان نتيجه گرفت : . 1 وجود خطا در خارج ، بالعرض است يعنی در جايی كه ما خطا می‏كنيم‏ هيچيك از قوای مدركه و حاكمه‏مان در كار مخصوص به خود خطا نمی‏كند بلكه‏ در مورد دو حكم مختلف از دو قوه مثلا ، حكم اين قوه را به مورد قوه ديگر تطبيق می‏نماييم ( حكم خيال را به مورد حكم حس يا به مورد حكم عقل ) و اين نكته مضمون سخنی است كه فلاسفه می‏گويند كه " خطا در احكام عقليه به‏ واسطه مداخله قوه خيال است " . و از همين جا می‏شود نتيجه گرفت كه اگر چنانچه ما در تكون علوم كنجكاوی‏ كرده و به تميز ادراكات حقيقی و مجازی ( بالذات و بالعرض ) نائل گشته‏ و خواص كلی آنها را به دست آوريم می‏توانيم به كليات خطا و صواب خود واقف گرديم و به اصطلاح منطق " در موارد قضايا ميان خطا و صواب تميز دهيم " . . 2 در مورد هر خطايی صوابی هست . نظرياتی كه در اين مقاله به ثبوت رسيد به قرار ذيل می‏باشد : . 1 هر تصديق ، مسبوق به تصور است . . 2 ميان مدرك حسی و صورت خيالی و صورت عقلی وی نسبت ثابتی موجود می‏باشد . . 3 صورت عقلی موجود خارجی مسبوق به صورت خيالی وی و صورت خيالی وی‏ مسبوق به ادراك حسی وی می‏باشد . . 4 معلومات تصوری كه به نحوی قابل انطباق به خارج می‏باشند منتهی به‏ حس هستند ( اين حكم نيازمند به توضيحی است كه در مقاله آينده داده‏ می‏شود ) . . 5 ما به ماهيات اشياء فی‏الجمله نائل می‏شويم . . 6 در مرتبه وجود حسی ( اثر موجود در عضو حساس ) خطايی نيست . . 7 در مرتبه ادراك حسی مفرد خطايی نيست . . 8 در حكمی كه در مرتبه حس می‏باشد خطايی نيست . . 9 خطا در هر جا محقق شود در مرتبه ادراك و حكم و مقايسه با خارج‏ است . . 10 وجود خطا در خارج بالعرض است . . 11 در مورد هر ادراك ناصواب ، ادراك صوابی نيز داريم ، چنانكه به‏ حسب واقع هر دروغی راستی دارد . . 12 علم حضوری قابل خطا نيست .