معاد - صفحه : 175

می‏بيند خيلی بيش از آن چيزی كه فكر می‏كرده لذت دارد . آن ايرادی هم كه‏ به بهشت می‏كنند وارد است ، منتها جوابهای ديگری دارد ، همان طور كه‏ فرموديد بهشت ، نوع لذائذش بكلی فرق می‏كند . استاد : در مورد ايرادها يا سؤالهای آقای مهندس ، من هم بايد بگويم‏ حرفهای ايشان را درست نفهميدم ( 1 ) ! مسأله اولی كه ايشان طرح كردند ، می‏گويند كه اينها يك فرضيه است ، يعنی به اصطلاح يك سوء ظنی دارند قهرا اين سوء ظن به آقای مهندس بازرگان هم هست كه چون يك مفروضاتی در دين و مذهب هست ، امثال ما می‏خواهيم توجيه كنيم و ناچار می‏آييم اين حرف را می‏زنيم و الا از جنبه علمی ثابت نيست . من عرض می‏كنم مقصود شما از جنبه علمی چيست ؟ اولا ضرورتی ندارد كه هر چيزی اول از جنبه علمی ثابت باشد ، به اين معنا كه اول علما قبول كرده‏ باشند تا بعد ما به پيروی از آنها قبول كرده باشيم . اگر يك استدلالی از نوع همان استدلالهايی باشد كه علما در جاهای ديگر می‏كنند و ما در اينجا استدلال كنيم ، باز شما می‏گوييد قبول نيست ؟ اصلا علم چطور می‏تواند وجود قوه ( به معنای نيرو ) را اثبات كند ؟ مگر خود نيرو اساسا يك فرضيه‏ نيست ؟ آيا شما نيرو را به عنوان يك پديده جدا از ماده می‏توانيد بررسی‏ كنيد و مثلا آن را از ماده جدا كنيد ، بعد تجزيه‏اش كنيد و زير ميكروسكپ‏ آن را ببينيد ؟ يا اينكه نه ، اين خودش يك استدلال روشنی است ؟ شما الان‏ به حيات به عنوان يك نيرو و شيئی كه مبدأ اين آثار و خواص است و اعتقاد داريد ، در صورتی كه خود حيات را علم چطور می‏تواند اثبات كند ؟ علم فقط يك سلسله آثار می‏بيند كه اگر علم نخواهد از حدود حس تجاوز كند ، بيانش در مسائل فوق العاده محدود می‏شود . اگر علم بخواهد به‏ محسوسات و تجربياتش قناعت كند ، اول چيزی كه نبايد حرفش را بزند خود مسأله عليت و معلوليت است . عليت و معلوليت پيوندی است كه الان علما آن را قبول دارند ، پيوند تأثير و تأثر به معنای اينكه [ شی‏ء ] دوم كه‏ نامش معلول است وابستگی واقعی وجودی

پاورقی : . 1 گفته‏اند مرحوم حاج شيخ عبدالكريم می‏آمد درس ، آمد خيابان را قطع‏ كند ، يك آدمی رسيد و شروع كرد يك خواب خيلی مفصلی را برای ايشان نقل‏ كردن در فضيلت ايشان . حاج شيخ هم فهميد كه اين آدم كلاشی است و پول‏ می‏خواهد . حرفهايش را خوب گوش كرد و وقتی به آخرش رسيد كه حالا منتظر بود كه آقا دست در جيب ببرد و يك پولی به او بدهد ، آقا گفت ان شاء الله من هم يك خوابی برای تو ببينم !