عدل الهي - صفحه : 132

است ولی نسبت به خودش يا انسان يا گرگ بد نيست . مولوی می‏گويد :

زهرمار ، آن مار را باشد حيات
ليك آن ، مر آدمی را شد ممات
پس بد مطلق نباشد در جهان
بد به نسبت باشد اين را هم بدان

( 1 ) و از طرف ديگر وجود حقيقی هر چيز كه به آن خلق و ايجاد تعلق می‏گيرد و وجود واقعی است ، وجود آن چيز برای خود است نه وجود آن برای اشياء ديگر . وجود هر چيز برای شی‏ء يا اشياء ديگر ، وجود اعتباری و غير حقيقی است و جعل و خلق و ايجاد به آن تعلق نمی‏گيرد . به بيان ديگر : هر چيزی يك وجود فی نفسه دارد و يك وجود لغيره ، و به‏ عبارت صحيح تر : وجود هر چيزی دو اعتبار دارد : اعتبار فی نفسه و لنفسه‏ و اعتبار لغيره . اشياء از آن نظر كه خودشان برای خودشان وجود دارند حقيقی هستند و از اين نظر بد نيستند . هر چيزی خودش برای خودش خوب‏ است ، اگر بد است برای چيز ديگر است . آيا می‏توان گفت عقرب خودش‏ برای خودش بد است ؟ گرگ خود برای خود بد است ؟ نه ، شك نيست كه‏ وجود عقرب و گرگ برای خود آنها خوب است ، آنها از برای خود همانطور هستند كه ما برای خود هستيم . پس بد بودن يك شی‏ء در هستی فی نفسه آن‏ نيست ، در وجود بالاضافه آن است . از طرف ديگر شكی نيست كه آنچه حقيقی‏ و واقعی است وجود فی نفسه هر چيز است ، وجودات بالاضافه ، اموری نسبی و اعتباری اند ، و چون نسبی و اعتباری اند واقعی نيستند ، يعنی واقعا در نظام وجود قرار نگرفته‏اند و هستی واقعی ندارند تا از اين جهت بحث شود كه چرا اين وجود يعنی وجود نسبی به آنها داده شده است . به عبارت ديگر هر چيز دو بار موجود نشده و

پاورقی : . 1 مولوی در اين بيت دو مطلب را با يكديگر مخلوط كرده است . يك‏ مطلب اين است كه بدی ( البته بديهای نوع دوم ) در وجود نسبی و قياسی‏ اشياء است نه در وجود واقعی و فی نفسه اشياء ، يعنی هر چيزی خودش برای‏ خودش خوب است ، اگر بد است برای چيز ديگر بد است ، چنانكه زهر مار برای مار خوب است و برای ديگران بد است . در اينجا بايد گفت بد بودن‏ زهر مار در وجود لغيره است نه در وجود لنفسه . مطلب ديگر اين است كه چيزی كه وجود او نسبت به همه چيز خير است آن‏ چيز را " خير مطلق " گويند مانند واجب الوجود ، و اگر چيزی فرض شود كه نسبت به همه چيز بد باشد آن چيز را " شر مطلق " و " بد مطلق " بايد ناميد . خير و شر نسبی در مقابل مطلق ، بدين معنی است كه يك چيز نسبت به بعضی از چيزها - نه نسبت به همه چيز - خير يا شر باشد ، مانند اكثر اشياء جهان . مطلبی كه مولوی در اين دو بيت آورده مخلوطی است از دو مطلب . بيت اول ، مطلب اول را به ياد می‏آورد و بيت دوم مطلب دوم‏ را .