توحيد - صفحه : 122

مخلوقات طبيعت اين مثالها آن جورها تطبيق نمی‏كند و نبايد هم تطبيق كند . مثلا به يك صندلی مثال می‏زنند : ماده‏ای بايد باشد كه با آن ماده اين‏ صندلی را بسازند ، مثلا چوب يا آهن . بايد به اين ماده شكل خاصی بدهند تا صندلی بشود ، اگر شكل ديگری به آن بدهند مثلا " در " يا نردبان می‏شود . آن چوب را می‏گويند علت مادی ، اين شكل را می‏گويند علت صوری . فاعلی ، نيرويی بايد باشد كه اين تغييرات را در آن بدهد و آن را به اين شكل‏ دربياورد ، اين را می‏گويند علت فاعلی . اين فاعل از ساختن آن هدفی را در نظر دارد ، صندلی را می‏سازد برای اينكه رويش بنشينند ، اين را می‏گويند علت غايی . آيا در طبيعت ، همه اين علتهای چهارگانه وجود دارد يا نه ؟ آن كه اصلا مورد ترديد نيست علت فاعلی است ، يعنی هيچ مكتب و فلسفه‏ای لزوم علت‏ فاعلی را برای پيدايش اشياء انكار نمی‏كند ، يك نيرويی لازم است كه‏ تأثير كرده باشد تا اين تحولات و تغييرات را در اشياء پديد آورد . چيزی‏ كه بيشتر از هر چيز ديگر مورد ترديد و ايراد و مورد اختلاف نظر ماديون و الهيون است اصل علت غايی است . ماديون می‏گويند اساسا اصل علت غايی در كار عالم دخالت ندارد ، اصل علت غايی مربوط به كارهای انسان ( يا حيوانات ) است و بس ، آنهم نه همه كارهای انسان [ بلكه ] قسمتی از كارهای انسان ، و تعميم دادن آن به همه عالم كار نادرستی است . الهيون‏ معتقد هستند كه اصل علت غايی در تمام كارهای عالم حتی كارهای طبيعت‏ بی‏جان دخالت دارد . ولی اصل علت غايی به مفهومی كه حكمای الهی می‏گويند ، غير از مفهوم عرفی و ساده‏ای است كه ديگران می‏گويند . ديگران خدا را مثل يك انسان حساب می‏كنند ، [ می‏گويند ] بله ، خدا وقتی می‏خواهد اين‏ درخت را بسازد ، يك ماده‏ای می‏آورد ، به او يك صورتی می‏دهد و از اين‏ كار هم يك هدفی دارد ، همان‏طوری كه يك انسان از كار خودش هدف دارد . هدف در كجاست ؟ هدف در علم خدا موجود است ، همان‏طوری كه هدف در مغز آن نجار موجود بود . اما مفهوم دقيقترش چيز ديگری است كه امروز من‏ مختصری توضيح می‏دهم كه اين مطلب معلوم باشد .

مناط وجود علت غايی

توضيح بيشترش اين است : اگر در پيدايش يك چيزی ، موجبات قبلی صد درصد