شرح منظومه1 - صفحه : 114

بنابراين هر آنچه ما ادراك می‏كنيم يا محسوس است يا متخيل يا معقول و به عبارت ديگر ادراك ما بر سه نوع است : ادراك حسی ، ادراك خيالی و ادراك عقلی . ادراك حسی ، ادراكی است كه مستقيما به وسيله يكی از حواس ظاهری ( باصره ، سامعه ، شامه و ذائقه ) و يا حواس باطنی صورت‏ می‏گيرد . صورتی كه در اثر اين احساس در ذهن پيدا می‏شود " صورت محسوسه‏ " نام دارد . در اينجا آن چيزی كه بدون واسطه مورد ادراك قرار می‏گيرد همان تصويری است كه از شی‏ء محسوس در ذهن نقش می‏بندد و الا واقعيت آن‏ تصوير ، در خارج است نه در ذهن . حال اگر ارتباط و مواجهه مستقيم آن شی‏ء محسوس با حواس ما قطع شود به كمك همان صورت محسوسه‏ای كه در ذهن ما دارد خاطره‏اش در ذهن باقی می‏ماند و در خيال يا حافظه نگه‏داری می‏شود و آن‏ را در اين مرتبه " صورت خيالی " و ادراك آن را " ادراك خيالی " می‏نامند . اكنون اگر چندين صورت خيالی از چندين شی‏ء محسوس كه در جهاتی با يكديگر اشتراك دارند در نظر بگيريم ذهن ما قادر است كه وجه اشتراك همه‏ اين افراد را گرفته و يك مفهوم كلی بسازد كه همه آن افراد را شامل گردد . اين مفهوم كلی را كه بر افراد بسيار و حتی غير متناهی صدق می‏كند " معقول " می‏نامند ( 1 ) . ادراك حسی و ادراك خيالی هر دو ادراك جزئی هستند و از اين لحاظ با

پاورقی : 1 - از آنچه گذشت ضمنا معلوم شد كه برای نفس سه قوه است : قوه حاسه‏ ، قوه خيال ، قوه عاقله ، و ما از راه همين آثار مختلف می‏توانيم به وجود اين قوا پی ببريم . در اين كه راه اثبات اين قوا چيست ، آيا همين آثار مختلف است يا چيز ديگر ، بحثهائی است كه حكماء در مباحث نفس متعرض‏ آن شده‏اند .