نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 163

محدود بود به اينكه زيد قائم است روز جمعه ولی بر علم ما افزوده بشود ، زيد قائم است روز جمعه در حضور عمرو در حال تكلم به فلان كلام و . . . اينها يك حقايق ديگری است كه بعد ضميمه ميشود و اگر اسمش را تكامل هم‏ بگذاريم مانعی ندارد ( ولی به معنای واقعی تكامل نيست ) و تكامل علوم هم‏ معمولا به همين نحو است ، هر علمی در ابتدا بيش از چند مسئله محدود نبود ، بعد مرتب مسائلی بر آن افزوده شد و ميگوييم علم تكامل پيدا كرد ، نه‏ بمعنای اينكه همان مسئله‏ای كه در ابتدا بود و حقيقت بود در حقيقت‏ بودنش تكامل است علم هم برای او جاودانه است ؟ يا ريشه‏اش چيز ديگری‏ است ؟ حالا ، به بينيم ريشه قضيه چيست ؟ آيا ريشه قضيه اينكه حقيقت متكامل‏ نيست و جاودانه است ، اينستكه روح مجرد است ، يعنی انسان چون خودش‏ يك موجودی است كه از تغير منزه است علم هم برای او جاودانه است ؟ يا ريشه‏اش چيز ديگری است ؟ نه ، ريشه‏اش همان تجرد نفس است ، و اگر علم خودش يك معنای مادی‏ می‏بود ، جاودانگی در آن معنی نداشت ، يعنی اين انديشه‏ای كه الان ماداريم‏ كه زيد قائم است روز جمعه ، خود همين انديشه از آن نظر كه انديشه است‏ در لحظه بعد نميتوانست باز همين جور باشد ، خود آن ، از آن جهت كه خود آنست تغيير كرده بود ، در طبيعت كليت و دوام نيست ، در طبيعت اطلاق‏ هم نيست ، هرچه كه در طبيعت است ، جزئی و نسبی و موقت است ، ولی در انديشه انسان ، همه اينها ميتواند وجود داشته باشد ، هم به يك شيئی‏ كليت ميدهد و ميگويد كل نارحارش . در خارج كل نارحارش نداريم ، اين ذهن‏ انسان است كه قدرت دارد از اين جزئيها كلی بسازد ، همچنين در طبيعت‏ هيچ ناری دوام ندارد يك نارهای جزئی است كه در زمان حادث ميشوند و در زمان هم فانی ميشوند ، ولی اينكه به يك مفهوم منتزع و مجرد در می‏آيد ، بصورت كلی و دائم در می‏آيد ، اينها خصلتی است در مرحله شناخت پيدا ميشود و اين مرحله شناخت از خصوصيت خاص وجودی روح و نفس انسان است ، و اگر نفس انسان مجرد نميبود ، علم به معنائی كه امروزه داريم نمی‏ داشتيم و معنی هم نداشت كه داشته باشيم ، علم با خصلتهای خاص خودش ، مولود تجرد نفس و ثبات نفس در يك مرتبه‏ای از مراتب خودش و كليت‏ نفس يعنی وجود سعی نفس كه ميتواند كليات را درك بكند ، اطلاق نفس‏ يعنی خارج بودن از تقيد و نسبی بودن است و از اين جهت است كه حقيقت‏ جاودانه است ، چون حقيقتها يك حالت مجزا شده دارند ، وقتی ميگوييم زيد قائم است روز جمعه اين زيد را ما در ذهن خودمان مجزا كرده‏ايم . يعنی زيد " و قيام در روز جمعه را از " مجموع شرائط و احوال مادی مجزا كرده‏ايم و بهمين جهت است كه همواره صادق است ، اگر مجزا نكرده بوديم و بهمان نحو كه در طبيعت وجود داشت در ذهن ما وجود داشت برای هميشه صادق نبود .