آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 79

است . عين اين شرائط در متضادتين و داخلتين تحت التضاد و متداخلتين نيز هست‏ . يعنی دو قضيه آنگاه متضادند و يا داخل تحت التضادند و يا متداخل‏اند كه‏ وحدتهای مزبور را داشته باشند . اصل تناقض از نظر قدما ، اصل تناقض " ام القضايا " است يعنی نه تنها مسائل‏ منطقی ، بلكه قضايای تمام علوم ، و تمام قضايايی كه انسان آنها را استعمال می‏كند ولو در عرفيات مبتنی بر اين اصل است . اين اصل زيربنای‏ همه انديشه‏های انسان است ، اگر خراب شود ، همه انديشه‏ها ويران می‏گردد . و اگر اصل " و امتناع اجتماع نقيضين و امتناع ارتفاع نقيضين " صحيح‏ نباشد ، منطق ارسطويی به كلی بی‏اعتبار است . اكنون ببينيم نظر قدما چيست ؟ آيا می‏شود در اين اصل ترديد كرد يا نه ؟ مقدمه بايد بگوييم كه آنچه منطق اصطلاحا آن را نقيض می‏خواند كه می‏گويد : نقيض موجبه كليه ، سالبه جزئيه است و نقيض سالبه كليه ، موجبه جزئيه‏ است ، به اين معنی است كه اينها " قائم مقام " نقيض می‏باشند و در حكم نقيض می‏باشند . نقيض واقعی هر چيز ، رفع آن چيز است ، يعنی دو چيزی كه مفاد يكی عينا رفع ديگری باشد نقيض يكديگرند . عليهذا نقيض " كل انسان حيوان " كه موجبه كليه است ، " ليس كل انسان حيوانا " است‏ ، و اگر می‏گوييم : " بعض الانسان ليس بحيوان " نقيض او است ، مقصود اين است كه در حكم نقيض است .