جاذبه و دافعه علي - صفحه : 167

پاورقی : > در تفسير معنای كفر و ايمان بود كه آيا ارتكاب كبيره موجب كفر است‏ يا نيست و قهرا پيدايش آنان با خوارج پيوند می‏خورد - مردمی بودند كه تا اندازه‏ای می‏خواستند آزاد فكر كنند و يك حيات عقلی به وجود آورند . هر چند از مبادی و مبانی علمی بی‏بهره بودند اما مسائل اسلامی را تا حدی‏ آزادانه مورد بررسی و تدبر قرار می‏دادند ، احاديث را تا حدودی نقادی‏ می‏كردند ، تنها آراء و نظرياتی را كه به عقيده خود تحقيق و اجتهاد كرده‏ بودند متبع می‏شناختند . اين مردم از اول با مخالفتها و مقاومتهای اهل حديث و ظاهر گرايان‏ روبرو بودند ، آنهائی كه تنها ظواهر حديث را حجت می‏دانستند و به روح و معنی قرآن و حديث كاری نداشتند ، برای حكم صريح عقل ارزشی قائل نبودند . هر چه معتزله برای انديشه قيمت قائل بودند آنان قيمت را تنها برای‏ ظواهر می‏پنداشتند . در طول يك قرن و نيمی كه از حيات مكتب عقلی اعتزال گذشت با نوسانهای عجيبی دست به گريبان بودند تا عاقبت مذهب اشعری به وجود آمد و يكباره ارزش تفكر و انديشه‏های عقلی محض و محاسبات فلسفی خالص را منكر شدند . مدعی بودند كه بر مسلمانان فرض است كه به آنچه در ظاهر تعبيرات نقلی رسيده است متعبد باشند و در عمق معانی تدبير و تفكر نكنند ، هر گونه سئوال و جواب چون و چرائی بدعت است . امام احمد حنبل كه از ائمه چهار گانه اهل سنت است سخت با طرز تفكر اعتزالی مخالفت می‏كرد آنچنانكه به زندان افتاد و در زير ضربات شلاق واقع گشت و باز به مخالفت‏ خويش ادامه می‏داد . بالاخره اشعريان پيروز شدند و بساط تفكر عقلی را برچيدند و اين پيروزی‏ ضربه بزرگی بر حيات عقلی عالم اسلام وارد آورد . اشاعره ، معتزله را اصحاب بدعت می‏شمردند . يكی از شعرای اشعری پس از پيروزی مذهبشان می‏گويد :

ذهبت دوله اصحاب البدع
و وهی حبلهم ثم انقطع
و تداعی بانصراف جمعهم
حزب ابليس الذی كان جمع
هل لهم يا قوم فی بدعتهم
من فقيه او امام يتبع

( المعتزلة ، تأليف زهدی جاء الله ، ص 185 ) >