درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 377

عوارض هست ولی به شكل معقول آن ، نه محسوس ، كه البته اينها را ما بعدا نقل می‏كنيم . [ و اگر آن عوارض احتياجی به مفارقات نداشته باشند پس مفارقات به هيچ وجه از وجوه علل و مبادی‏ء آنها نيستند ] و حال آنكه‏ بنای كلام بر اين است كه آنها مبادی و عللند . حال اگر كسی بگويد كه ما اين قسمتش را رها می‏كنيم ، ما فقط می‏خواهيم يك افراد معقولی از هر طبيعتی را اثبات كنيم ولو اينكه علل و مبادی نباشند ، شيخ می‏گويد ايراد ديگر وارد است كه اينها موجودات بلا اثری هستند . اگر آنها را علل و مبادی بدانيم آنها را فعال دانسته‏ايم و اگر از مبادی بودن آنها دست‏ برداريم موجودات بی اثری خواهند بود . [ و مثلا اين فرد انسانی كه محسوس‏ است و زنده و كامل است ] خيلی كاملتر است از فرد غير مادی آن . امثال‏ شيخ وجود عقلانی را مساوی با فاعليت می‏دانند و لهذا به عقول طوليه قائل‏ هستند . اين اشراقيون هستند كه ممكن است به عقول غير فعال قائل باشند . اينها عقل عاشر را فعال می‏دانند كه فعال در طبيعت است . " و العجب منهم اذ يجعلون الخط متجردا فی قوامه عن السطح ، والنقطه‏ عن الخط ، فما الذی يجمعها فی الجسم الطبيعی ؟ أطبيعه واحده منهما توجب‏ ذلك ؟ فكذلك يجب أن يجمعهما لو كانت مفارقه أو قوه نفس أو عقل أو باری‏ء ، ثم الخط كيف يتقدم الجسم التام تقدم العلل وليس هو صورته ، فليس الخط صوره الجسميه ولا هو فاعله ولا هو غايته ، بل ان كان ولابد فالجسم التام الكامل فی الابعاد هو غايه الخط وغيره ولا هو هيولاه ، بل هو شی‏ء يلحقه من جهه ما يتناهی وينقطع " . شما می‏گوئيد اينها به حسب ذات می‏توانند از يكديگر جدا شوند ، خط از نقطه جدا شود ، نقطه از خط جدا شود ، خط از سطح جدا شود . پس چطور شد كه‏ اينها در جسم طبيعی از يكديگر جدا نمی‏شوند و هميشه نقطه به خط احتياج‏ دارد و خط به سطح و سطح به جسم ؟ علتش چيست ؟ در اين صورت لازم می‏آيد كه بگوئيم اگر می‏بينيم در طبيعت خط و نقطه با هم جمع شده‏اند اقتضای‏ طبيعت جسم يا طبيعت سطح نبوده بلكه نفسی يا عقلی يا خداوند آمده و اينها را با همديگر جمع