بيست گفتار - صفحه : 209

خللی در شكل استدلال رخ داده باشد ، قواعد منطقی آن را معين می‏كند . امتحان اگر فقط به معنی به كار بردن ميزان و مقياس برای كشف مجهولی‏ باشد البته درباره خداوند صحيح نيست . امتحان معنی ديگری هم دارد و آن‏ از قوه به فعل آوردن و تكميل است . خداوند كه به وسيله بلايا و شدايد امتحان می‏كند به معنی اين است كه به وسيله اينها هر كسی را به كمالی كه‏ لايق آن است می‏رساند . فلسفه شدايد و بلايا فقط سنجش وزن و درجه و كميت‏ نيست زياد كردن وزن و بالا بردن درجه و افزايش دادن به كميت است . خداوند امتحان نمی كند كه وزن واقعی و حد و درجه معنوی و اندازه شخصيت‏ كسی معلوم شود ، امتحان می‏كند يعنی در معرض بلايا و شدايد قرار می‏دهد كه‏ بر وزن واقعی و درجه معنوی و حد شخصيت آن بنده افزوده شود . امتحان نمی‏ كند كه بهشتی واقعی و جهنمی واقعی معلوم شود ، امتحان می‏كند و مشكلات و شدايد به وجود می‏آورد كه آنكه می‏خواهد به بهشت برود در خلال همين شدايد خود را شايسته و لايق بهشت كند و آنكه لايق نيست سر جای خود بماند . علی ( ع ) در آن نامه‏ای كه به والی بصره عثمان بن حنيف نوشته پس از آنكه او را نصيحت می‏كند كه گرد تنعم نرود و از وظيفه خودش غفلت نكند ، وضع زندگی ساده و دور از تجمل و تنعم خودش را ذكر می‏كند كه چگونه به نان‏ جوی قناعت كرده است و خود را از هر نوع ناز پروردگی دور نگه داشته ، آنگاه می‏فرمايد : شايد بعضی تعجب كنند كه چطور علی با اين خوراكها توانايی برابری و غلبه بر شجاعان را دارد ؟ قاعدتا بايد اين طرز زندگی او را ضعيف و ناتوان كرده باشد . خودش اين طور جواب می‏دهد كه اينها اشتباه می‏كنند ،