درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 273

نگرفت كه در حركت كه شدن هست وجود و عدم با همديگر جمع شده‏اند ، كه‏ خود اين فكر هگل و امثال اينها ريشه‏اش اصالت ماهيتی است . بر عكس ، گفت كه اساسا اين ماهياتی كه ذهن ما می‏سازد همه اعتباری است و آنكه‏ حقيقت دارد خود هستی است و هستی ماوراء ذهن بشر است ، و آنچه ذهن بشر از اشيا می‏گيرد صورتها و ماهيات است . يعنی حداكثر تعمق ذهن انسان ، اگر برسد ماهيات است و الا اغلب به عناوينی دست می‏يابد و به ماهيت‏ نمی‏رسد و ماهيت هم اعتباری است . آنچه كه حقيقت دارد چيزی است كه‏ عينيت خارجی عين ذاتش است ، نه چيزی است و ماهيتی است كه عينيت‏ خارجی پيدا كرده ، آنچه وجود دارد چنين نيست كه چيزی است كه وجود دارد ، يعنی ذاتی باشد و عينيت ، اصلا نفس عينيت است . آنچه را كه در ذهن‏ می‏آيد و شما می‏بينيد غير از عينيت است ، آن ، چيزی است كه عينيت را بايد به او بار كنيم ، آن ماهيت و اعتبار است . آن كه وجود دارد نفس‏ عينيت خارجی است ، نفس وجود است . ملا صدرا بعد به اينجا رسيد كه وجود تقسيماتی به خود می‏گيرد ، الوجود علی قسمين : اما واجب او ممكن ، الوجود علی قسمين : اما حادث او قديم ، اما بالقوه او بالفعل ، اما عله او معلول ، و از آن جمله : الوجود اما ثابت و اما سيال ، وجود در ذات خودش و در حقيقت خودش يا ثابت است‏ يا سيال . وجود سيال را گفت : هو عين السيلان ، نه ذات له السيلان . يعنی‏ حقيقت وجود سيال چنين است كه حقيقته السيلان ، حقيقته الصيروره . او با تعبير فارسی بيان نكرده كه بگويد حقيقتش شدن است . و همه سخنها همين را می‏گويند ، يعنی حقيقت اين وجود شدن است . آنوقت در اين فلسفه ، شدن‏ خود مرتبه‏ای از مراتب وجود است ، نه اينكه وجود و عدم در شدن تركيب‏ شده‏اند . بعد می‏گويد كه به يك اعتبار وجود و عدم در شدن با يكديگر تركيب شده‏اند ، اما اين وجود و عدمی كه در شدن با همديگر تركيب شده‏اند آن وجود و عدم ناسازگار نيست تا كسی خيال نكند كه پس اصل امتناع اجتماع‏ نقيضينی كه منطقيين گفته‏اند ديگر از ميان رفته است . می‏گويد اينكه در حركت وجود و عدم هم آغوش يكديگرند ، عدم نقيض نيست ، هر كسی كه چنين‏ خيال كند آن را نشناخته است . پس بايد توجه به اين بيانات و با گير