حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 346

عرضيها را می‏شود منوع دانست چون عرضی هم ممكن است در مفهوم شی‏ء داخل‏ باشد . مثلا اگر جسم را به ابيض و غير ابيض تقسيم كنيم ، می‏توانيم‏ بگوييم بياض و عدم البياض منوع جسم هستند با اينكه عرضی هستند ؟ البته‏ اينطور نيست . ممكن است گفته شود كه بياض در مفهوم مطلق جسم دخيل‏ نيست ولی در مفهوم جسم ابيض داخل است . جوابش اينست كه نسبت به جسم‏ ابيض بايد هم داخل باشد چون اين ، قضيه بشرط محمول است و همه عرضيها همين كه به چيزی اضافه شد ثبوتش ضروری است مثلا ضاحك كه نسبت به انسان‏ عرضی است ، برای انسان ضاحك ضروری است و در مفهوم آن داخل است . پس ملاك اينكه يك شی‏ء ذاتی باشد يا عرضی اين نيست كه ما اول آن عرضی‏ را با اين شی‏ء اعتبار بكنيم بعد بگوييم حالا كه اعتبار كرديم جزء مفهومش‏ است ، ملاك اينكه فصول را از عرضيها تشخيص بدهيم اين نيست ، ملاك‏ ديگری دارد كه اينجا جای بحث آن نيست . كسانی كه تقسيم شی‏ء را به قار و غيرقار تقسيم به صنف و غير ذاتی‏ دانستند اينجور استدلال كردند كه : ما وقتی مثلا " أين " را در نظر می‏گيريم و قرار و عدم قرار را در نظر می‏گيريم می‏بينيم كه اين دو صفت ، زايد بر ذاتش است . اينهم استدلال عجيبی است ! فصل كه نبايد ذاتی جنس باشد . نوع هم كه‏ ذاتی جنس نيست ، جنس است كه ذاتی نوع است ، جنس حتی ذاتی فصل نيست‏ ، بلكه جنس و فصل ذاتی نوعند . می‏گويند : " الجنس عرضی عام للفصل‏ والفصل عرضی عام‏للجنس و كلاهما ذاتيان للنوع " و معنای ذاتی بودن اينست‏ كه يك شی‏ء يا تمام ذات شيئی ديگر و يا جزء ذات آن باشد . مثل جنس و فصل كه جزء ذات نوع هستند ولی جنس و فصل عرضی همديگر هستند و لذا می‏گوييم جنس و فصل مقوم نوعند ولی نسبت به همديگر مقوم نيستند بلكه مثلا فصل مقسم جنس است . پس اين حرف كه سيلان مثلا چون در ذات " أين " داخل نيست پس منوع " أين " نيست ، حرف درستی نيست .