نظري به نظام اقتصادي اسلام - صفحه : 185

موضوع جبر تاريخ مورد قبول است اما نه جبر اقتصادی . اينها عوامل جبر را كاملا نشناخته‏اند . در باب سوسياليزم از دو جهت بايد بحث كرد ، يكی‏ از نظر خود تئوری و فرضيه ، به عنوان اين كه بهترين رژيم زندگی بشر چيست‏ ؟ ديگر از نظر اجراء و عمل و اين كه آيا می‏تواند تماما يا بعضا قبل از كاپيتاليسم وجود پيدا كند يا نه ؟ فرضا ما بپذيريم كه جامعه‏ای قبل از پيمودن كاپيتاليسم قادر نيست به سوسياليزم برسد ، دليل نمی‏شود كه فرضيه‏ خاص سوسياليستی را خيالی بدانيم . ايضا در ص 10 می‏گويد : " باری ، برای اين كه اين يا آن تغيير شكل اجتماعی امكان پذير شود بايد شرايط فنی و اقتصادی آماده و مهيا گردند . سوسياليزم تخيلی عملا نشان‏ می‏دهد كه تغيير شكل اجتماعی را نتيجه روح عدالتخواهی انسانها می‏داند ، در حالی كه اين تغييرات حاصل تضادهای اجتماعی و مبارزاتی است كه از اين‏ تضادها سرچشمه می‏گيرد ( 1 ) . بر عكس ، اگر سوسياليزم را به عنوان يك شكل تاريخی مشخص جامعه ، شكلی كه بعد از گذشتن نيروهای مولده از يك درجه خاص تكامل ، وجود آن‏ ضرورت پيدا می‏كند ، تلقی نماييم ، سوسياليزم به صورت يك علم در می‏آيد ( 2 ) . سوسياليزم علمی .

پاورقی : . 1 اين كه تغيير شكل اجتماعی معلول روح عدالتخواهی باشد يا تغيير شرايط اقتصادی ، يك مطلب است ، و اين كه يك سلسله حقوق طبيعی هست كه‏ سوسياليزم يا نوعی ديگر زندگی را نتيجه می‏دهد ، مطلب ديگری است . . 2 ولی تاريخ ، خلاف آن را نشان داد ، و از طرف ديگر علمی بودن‏ سوسياليزم هيچ گونه نيازی به اين گونه فرض حركت تاريخ ندارد ، بلكه‏ فرضا جبر تاريخ به شكلی كه >