خاتميت - صفحه : 177

افزايش تدريجی نفوذ قرآن در علوم و فلسفه قرنی نيست و قرنی نبوده است كه در آن قرن دهها بلكه صدها تفسير درباره اين كتاب كريم نوشته نشود . تازه اين غير از موضوعات خصوصی‏ئی‏ است كه از اين كتاب در كتابهای غير تفسيری هميشه مورد تتبع و مطالعه و تحقيق بوده است . به هر جهت ، شما اگر فقه را مطالعه كنيد ، در سراسر فقه قسمتی از آيات قرآنی را می‏بينيد ، اگر اخلاق را مطالعه بفرمائيد ، اينهمه كتابهای اخلاقی كه نوشته شده است ، در خلال اين كتابها آيات قرآنی‏ را می‏بينيد كه مورد استناد و استشهاد واقع شده است ، حكمت الهی را اگر ملاحظه كنيد می‏بينيد كه از صدر اسلام هر چه كه گذشته است دوره به دوره‏ قرآن نفوذ بيشتری در حكمت الهی داشته است ، يعنی بيشتر برای خود جا باز كرده است ، كه اينهم خودش تاريخچه‏ای دارد ، كلام به جای خودش ، عرفان‏ به جای خودش ، حتی شعر و ادب نيز قرن به قرن بيشتر تحت تأثير و نفوذ اسلام قرار گرفته است . قسمتی از مضامين شعر و ادب عربی و فارسی را قرآن تشكيل داده . يكی از اساتيد فعلی ادب فارسی ايران در يك كتابی كه نوشته است می‏گويد : وقتی‏ كه شما تاريخ ادب فارسی را مطالعه می‏كنيد می‏بينيد در ابتدا از تعاليم و دستورها و اخلاقيات قرآن چيزی پيدا نمی‏كنيد و هر چه كه زمان بيشتری گذشته‏ است نفوذ قرآن بر ادب فارسی ( تا چه رسد به ادب عربی ) بيشتر شده است‏ . مثلا شما رودكی را كه در اوائل قرن چهارم است در نظر بگيريد ، و سعدی‏ كه در قرن هفتم بوده است ( تا چه رسد به كسانی كه در قرون بعد بوده‏اند مثل جامی و هاتف اصفهانی ) ، می‏بينيد نفوذ قرآن [ در آثار ] سعدی بيش‏ از رودكی است و به طور كلی هر چه زمان می‏گذرد بر نفوذ