نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 297

حية ( 1 ) شر نيست . لذا اگر عقرب نگزد . يا بگزد ولی منشأ عدم نشود و حياتی را قطع نكند شر نيست . بعد ميگويند : منشأ شريتها ، تضادهائی است كه ميان اشياء است ، يعنی‏ عالم تضاد و تراحم است عالم طبيعت در يك تصور ابتدائی ، دو فرض دارد : يكی اينكه اشياء همه وجود داشته باشند بدون اينكه بين آنها كوچكترين‏ برخورد و تزاحمی وجود داشته باشد بدون اينكه با چيز ديگر مثلا آب برخورد و تصادمی داشته باشد و آنرا از وضع خودش دگرگون بكند ، و يا معدوم سازد . اين يك فرض است كه معمولا در تصورات عاميانه يك وضع ايده‏آل بشمار ميرود " كسی را با كسی كاری نباشد " و هيچ چيز در هيچ چيزی اثر منفی‏ نداشته باشد . فرض دوم و تصور صحيح اين است كه : اشياء در يكديگر دو گونه اثر ميكنند ، گاهی مثبت و گاهی منفی ، باران در زراعت اثر مثبت ميگذارد ، و تگرك اثر منفی . بعد يك مسئله ديگری مطرح ميشود كه آيا اثر مثبت ميتواند بدون اثر منفی وجود داشته باشد ، و آيا اثرهای منفی ، صد در صد منفی هستند يا جنبه‏ مثبت هم در آنها هست . در بحث تكامل نظر هگل و ديگران را در اين مورد نقل كرديم كه برای مرگها و نيستيها نقش خلاق و اثر مثبت قائل هستند ، و در اين جهت نظرشان با نظر حكمای اسلامی موافق است . و بالاخره درباب شرور ، به اينجا ميرسند كه لازمه عالم طبيعت تزاحم‏ است ، و كاسه كوزه‏ها سر ماده اولی شكسته ميشود كه ميگويند : منبع شرور است و از طرف ديگر سر تضادها شكسته ميشود كه ميگويند : عالم طبيعت‏ عالم تزاحم است ، و اشياء اثر يكديگر را خنثی ميكنند ، و اسم اين تزاحم‏ و تعارض را " تضاد " می‏گذارند ، مثلا ميگويند آب با آتش تضاد دارند ، عناصر با يكديگر متضادند . حال آيا اين تضاد به همان معنائی است كه درباب تقابل ميگويند ؟ يعنی‏ ناسازگار در اصل وجود ، يا نه ، تضاد در اينجا ناسازگاری دو امر موجود و مجتمع است ، يعنی جنگ دو موجود ؟ مسلما فرض دوم صحيح است ، و اين دو معنی تنها در اسم با هم مشتركند . در آنجا سخن از امتناع اجتماع دو شيئی‏ در وجود بود ، و در اينجا مسئله امتناع نيست ، و سخن از ناسازگاری دو شيئی موجود است . فرق اين دو نوع تضاد ، مثل فرقی است كه در اصول بين تزاحم و تعارض‏ ميگذارند ، در تعارض ، صدق هر يك از دو دليل ملازم با كذب ديگری است ، ولی در متزاحمين كه تكاذب در كار نيست ، و مسئله مسئله تزاحم ملاكها است ، بدون شك در هر دو ناسازگاری وجود دارد ولی در يكی ناسازگاری در صدق و كذب است و در ديگری ناسازگاری در مقام امتثال و عمل . آن تضادی كه در باب تقابل ميگوييم چيزی است از قبيل تعارض كه وجود احدهما ملازم با عدم ديگری است ، اما تضاد در اينجا بين دو چيزی است كه‏ وجود هر يك ملازم با عدم ديگری نيست و هر دو وجود دارند ، باهم تزاحم‏ دارند . تضاد در اينجا يك امر عينی است كه داخل در معقولات ثانيه است ، و مانند ساير قوانين

پاورقی : 1 - حية بمعنی مار است .