معاد - صفحه : 67

كرده‏ايد كه شما را عبث آفريده‏ايم و اين كه شما به سوی ما بازگردانده‏ نمی‏شويد ؟ مفهوم آيه به اصطلاح استفهام انكاری است : شما چنين گمان‏ كرده‏ايد ؟ يعنی چه گمان باطلی ! مفهوم آيه اين است : اگر بنا شود كه شما به سوی ما بازگردانده نشويد ، خلقت شما عبث است و شما باور می‏كنيد كه‏ ما عبث خلق كنيم ؟ اين استدلال بر قيامت است از خدا ، يعنی برای اثبات‏ قيامت ، خدا پايه استدلال قرار داده شده است . [ می‏گويد ] ما را می‏شناسيد و قبول داريد يا نه ؟ به كسانی می‏گويد كه الله را قبول دارند : الله شما را خلق كند و قيامتی نباشد ، پس خلقت شما عبث باشد ؟ " ²فتعالی الله غ" خداوند متعالی و برتر و بالاتر است و منزه است از چنين‏ نسبتها ، " « الملك »" صاحب قدرت و سلطان ( 1 ) . تمام جنبه‏هايی كه در خداوند است ، به موجب آنها امكان ندارد كه خلقت‏ عبثی صورت بگيرد . اول از همه ، قدرت غير متناهی‏اش را ذكر می‏كند كه‏ عجز و ناتوانی در كار نيست . ممكن است انسان كار عبثی بكند ولی منشأ عبث بودن آن اين است كه قدرتش نارساست . خيلی اوقات آدم يك كاری را شروع می‏كند و بعد به نتيجه و نهايت نمی‏رسد و علت به نتيجه نرسيدنش اين‏ است كه نتوانسته است ، می‏گويد يك كار لغو بيهوده‏ای كرديم ، به جايی هم‏ نرسيد . " « الملك »" صاحب قدرت مطلقه ، " « الحق »" آن كه در ذات او هيچ نوع بطلانی و نقصی و نابودی‏ای نيست ، ثابت است ( 2 ) . كأنه می‏خواهد بگويد آن كه حق است خلقش هم حق است ، ذی‏الحق حق است . شما می‏گوييد خلقت عبث و باطل است ؟ تعبير ديگر قرآن اين است كه به‏ جای " عبث " كلمه " باطل " را آورده است . از حق حق ناشی می‏شود نه‏ باطل ، از حق عبث ناشی نمی‏شود ( چون عبث مساوی است با باطل ) . " « لا اله الا هو »" كأنه در اينجا اين سخن گفته می‏شود كه شايد موانعی ، مزاحمی در كار باشد ، قدرت و خدای ديگری مانع كار شود ، مثل داستان خير و شرهايی كه در فلسفه‏های ثنوی و اديان ثنويه بوده است . [ می‏گويد ] معبودی غير او نيست ، چون رب هميشه معبود است ، يعنی ربی غير او نيست‏ ، لذا بعد هم كلمه " رب " را آورده : " « رب العرش الكريم » " صاحب عرش

پاورقی : . 1 " ملك " از ماده ملك است و ملك يعنی قدرت و سلطان . كلمه " ملك " از اسماء الله است ، از آن جهت كه زمام همه عالم و مهار همه‏ اشياء در دست قدرت پروردگار است و همه جريانها با مشيت و اراده اوست‏ . . 2 حق يحق ، ثبت يثبت است كه مرادف با وجود است . حق مطلق يعنی‏ موجود مطلق ، يعنی آن كه در ذات او عدم و نيستی راه ندارد .