حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 459

حركت جوهريه همه مراتب هم موضوع است و هم مافيه الحركه و به تعبير خودش فعل و قبول اينجا يكی است ، يعنی فرقشان تحليلی است . بخلاف‏ حركت در عرض كه اختلاف قابل و مقبول واقعی است . پس بنابراين حرف مرحوم آخوند كه می‏گويد حركت جوهريه موضوع می‏خواهد درست [ است ] . و اگر می‏گويد موضوع ماده است مع صورش ما ، به اعتبار آن حرفی [ است ] كه در حركت توسطيه گفته است و بالاخره خالی از نوعی‏ مجاز نيست . موضوع با مافيه الحركه فرقشان تحليلی است ، نه فرق واقعی و عينی ، يعنی مراتب حركت را اگر در نظر بگيريم ، تمام مراتب موضوع است‏ برای خودش ، اما باين معنی كه هر مرتبه قبل موضوع است برای مرتبه بعد ، تازه فرق اين مرتبه و آن مرتبه هم به تحليل عقل است . حرف مرحوم آخوند اين است و بنابراين تضادی و تناقضی هم بين حرفهايشان نيست . و اما قضيه ماهيت چيست كه ايشان گاهی می‏گويد موضوع حركت ماهيت است‏ ؟ مقصود ايشان اين است كه اگر چه ما قائل هستيم كه در باب حركات‏ اشتداديه تبدل ذات صورت می‏گيرد ، و انواع عوض می‏شوند ، ولی اجناس‏ خصوصا جنس عالی عوض نمی شوند . يعنی تبدل انواع يك حد محدودی دارد ، و تبدل انواع معنايش اين نيست كه اين نوع تبديل می‏شود به نوع ديگری كه‏ حتی در جنس الاجناس هم با هم شريك نيستند ، مثلا " كيف " متبدل به " كم " بشود يا جوهريت به كيف و نظاير آن ، نه ! يك اصل محفوظ كه همان‏ ماهيت جنسی و لااقل ماهيت مقوله باشد در اينجا محفوظ است . اينهم حرف‏ درستی است . می‏رويم سراغ اينكه ايشان موجود مفارق و عقل مجرد را در اينجا دخالت‏ داده است ، اين معنايش چيست ؟ موضوع مفارق در واقع در طول اين مطلب‏ است نه در عرض آن . ايشان مدعی است كه وحدت حركت به وجودش است چه‏ حركت عرضی چه حركت جوهری . ولی همين طور كه وجود عرض قائم به وجود جوهر است ، وحدت عرض هم قهرا قائم به وحدت جوهر است ، چون وحدتش‏ عين وجودش