حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 231

انسان با يك فرد حفظ نمی‏شود اين غريزه به انسان داده شده است كه افراد ديگر را به وجود آورد . انسان از نظر خودش بچه‏اش غايت خودش است ، ولی از نظر طبيعه الكل چيزی كه غايت است انسان است . شيخ آن حرف را اينجا آورده است كه غايت فلك حركت اين مرتبه خاص و هيچ مرتبه خاص ديگری نيست . غايت فلك حركت است ، ولی حركت چون يك‏ امر متجدد بالذات است آن را نمی‏توان در يك مرتبه معين حفظ كرد . بايد مرتبه‏ای بعد از مرتبه و مرتبه‏ای بعد از مرتبه باشد . پس اين مراتب فردی‏ مقدمه وجود نوعند . مرحوم آخوند به اين حرف ايراد كرده‏اند كه بعد خواهيم‏ گفت ، ان شاء الله . اين مطلب را گفتيم كه حرف شيخ معلوم شود . اينكه می‏گويد : نوع به‏ وسيله اشخاص استبقاء می‏شود ، مقصودش چيست كه اين را حتی در باب حركت‏ تعميم داده كه آنجا نوع حركت و ذات حركت " من حيث هی " بدون اينكه‏ تعين اين فردی به آن فردی ، اين مرتبه‏ای به آن مرتبه‏ای داشته باشد غايت‏ طبيعت است .

ايرادی بر بيان شيخ در غايت نوعی طبيعت

اين حرف از نظر انطباقش با آنچه كه در باب غايات گفته است مطلب‏ صحيحی است ، ولی ايراد ديگری پيدا می‏شود كه حاجی به آن ايراد دوم اشاره‏ كرده است . ايراد ديگری كه حاجی متوجه آن است اين است كه : اين حرف را در مورد انسان می‏توان گفت ، درباره درخت زرد آلو و گوسفند می‏توان گفت ، ولی در مورد حركت نمی‏توان گفت ، به علت اينكه حركت طلب است نه مطلوب . حركت نه فردش می‏تواند غايت باشد ، نه نوعش و نه كلی‏اش . چون اصلا ماهيت حركت طلب است و به همين دليل می‏گويند حركت غايت می‏خواهد و حال آنكه ظاهر حرف شما اين است كه خود حركت مطلوب است .