حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 306

پاورقی : > به اين معنی است . ايشان می‏فرمايند هر جا كلمه " أمر " در باب‏ تكوينيات آمده است از خود قرآن استنباط می‏شود كه در آن مورد زمان وجود

ندارد و أمر تدريجی الوجود نيست . مثل " انما أمره اذا أراد شيئا أن‏

يقول له كن فيكون »" و نيز آيه " قل الروح من أمر ربی »" . " تفسير الميزان " در عين اينكه يك تفسير است ، از نظر معارف و اشتمال آن بر معارف اسلامی و الهيات يك كتاب واقعا كم نظيری است و بلكه من فكر نمی‏كنم د ر اصول عقايد و معارف اسلامی اين كتاب نظيری داشته‏ باشد و تاكنون در بين شيعه نظير آن نوشته شده باشد . منتهی اين مطالب در " تفسير الميزان " متفرق است و اگر برای مطالب اين كتاب يك فهرست‏ موضوعی تهيه شود كه جامع و مفصل باشد بسيار مفيد است . ايشان در " تفسير الميزان " در جاهای مختلف اين معنی را از آيات قرآن اثبات‏ كرده‏اند . مرحوم آخوند در اينجا می‏فرمايد نسبت روح و آن عالم عقلی كه مبدأ زمان‏ است به ذات واجب تعالی نسبت أمر به آمر و نسبت كلام به متكلم است . اين مطلب را در " الهيات " در حدود سی صفحه توضيح داده‏اند و در اينجا فقط اشاره مختصری كرده‏اند . و نيز می‏گويند نسبت عالم طبيعت كه عالم‏ سيلان و تدريج است به ذات واجب نسبت كتابت به كاتب است . يعنی أمر تدريجی الوجود است . چون حدوث و تجدد از لوازم ذات واجب تعالی است . بعد گفته است كه به همين جهت كه عالم أمر عالم وجودهای دفعی است و

عالم خلق عالم امور تجددی است ، در قرآن آمده است " و كان أمر الله‏

مفعولا »" و گفته نشده است " و كان خلق الله مفعولا " . حاجی می‏فرمايد كه دليل اين أمر اين است كه خلق جنبه نقص است و عالم طبيعت با عدم‏ خليط است ولی أمر جنبه كمال است ، و كان أمر الله مفعولا »، يعنی‏ جنبه كمال اشياء به خدا نسبت دارد . ولی اين گفته حاجی اولا فی حد ذاته‏ درست نيست و تعبير " خلق " مكرر در قرآن آمده است . و مقصود مرحوم‏ آخوند اين نيست كه حاجی شرح كرده است . من خيال می‏كنم مقصود مرحوم‏ آخوند اين باشد كه آنچه مربوط به عالم خلق است در آنجا بايد گفت : " كل يوم هو فی شأن غ" يعنی عالم طبيعت يك أمر شده و انجام يافته نيست‏ ، أمری است كه انجام يافته است و در حال انجام يافتن است و در آينده‏ نيز انجام خواهد يافت . ولی در مورد عالم أمر تدريج وجود ندارد و يك‏ أمر شده است : " و كان أمر الله مفعولا »" .