درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 421

ما دليلی نداريم كه علم حق تعالی به همه اشياء ، در مرتبه ذات ، علم‏ تفصيلی باشد ، و چنين چيزی محال است . علم حق تعالی به غير خود در مرتبه‏ ذات علم اجمالی است . ولی علم تفصيلی حق تعالی به اشياء در مرتبه زائد بر ذات است . البته بعد ملاصدرا می‏گويد كه علم تفصيلی به اشياء هم در مرتبه ذات است . حالا چنين مطلبی برای ما ثابت است . اگر آن مطلب‏ ثابت نشده بود ما از جای ديگری دليل نداشتيم كه بگوئيم علم تفصيلی حق‏ تعالی به همه اشياء در مرتبه ذات است . يعنی اين محذوری ايجاد نمی‏كند كه غير از اين نتوانيم بگوئيم . اين هم يك نظريه . پس از اين شيخ درباره همين شقوق بياناتی دارد . ما گفتيم كه در كلمات‏ شيخ هيچ جا اسمی از علم حصولی و علم حضوری نيامده است ، و در اين امر بحثی نيست .

بيان شيخ اشراق در علم حضوری واجب تعالی به اشياء

يك مطلب ديگر هم مسلم است كه در كلمات شيخ نيست ، و اساسا در فلسفه شيخ معنی آن حرف هم نيست ، و آن مطلب اين است كه وجود عينی يك‏ شی‏ء عين وجود علمی آن باشد . يعنی قائل باشد كه علم حضوری نه تنها در علم‏ ذات به ذات ، بلكه در علم ذات به معلولات ذات هم هست . اين مطلبی‏ است كه از زمان شيخ اشراق به بعد پيدا شده . يعنی شيخ اشراق بوده كه اين‏ مطلب را تحقيق كرده و خيلی هم سخن خوب و حسابی است . اين سخن بوده كه‏ نظريه شيخ [ در علم ارتسامی ] را منسوخ كرده است . او می‏گويد كه نه تنها نظريه شيخ ضرورتی ندارد ، بلكه برهان اقامه كرده كه سخن شيخ غلط است و بايد هم به شكل [ علم حضوری ] باشد . و مخصوصا خواجه آن سخن را به بهترين‏ وجهی تقرير كرده است . اساسا ذات حق تعالی به دليل اين كه حقيقتی مجرد است ، هر چه را ايجاد بكند ، همان نفس وجود عينی او وجود علمی او هم‏ هست . يعنی اشياء به حقايق وجود عينی‏شان نزد پروردگار حضور دارند . نه‏ اين كه به حقايق وجود عينی از ذات