تکامل اجتماعي انسان - صفحه : 170

جهاد يعنی استفراغ وسع و به عبارت ديگر : بكار بردن منتهای همت و نيرو . با اين تفاوت كه كلمه جهاد غالبا برای بكاربردن منتهای كوشش در برابر دشمن به كار برده می‏شود و كلمه اجتهاد برای به كار بردن منتهای كوشش در فهم احكام از كتاب و سنت استعمال می‏گردد . انتخاب اين كلمه نيز می‏رساند كه علماء اسلام زمينه را آنقدر عميق و وسيع می‏دانستند كه بذل‏ قسمتی از نيرو را كافی نمی‏شمردند ، بذل تمام نيرو را لازم می‏دانستند . كلمه ديگری كه به كار می‏بردند كلمه " استنباط " است . اين كلمه نيز حكايت می‏كند كه علماء اسلامی احساس خاصی در مورد درك احكام داشته‏اند . كلمه استنباط به معنی بيرون كشيدن آب از زير زمين است . علماء اسلام‏ توجه كرده بودند كه در زير قشر ظاهر الفاظ جريان زيرزمينی آب زلال معانی‏ است . هر عامل آشنا با زبان عربی و دستور زبان عربی حق ندارد ادعا كند كه با مراجعه به كتاب و سنت قادر است قوانين و مقررات اسلامی را اكتشاف كند ، فن و هنر مخصوص ضرورت دارد : هنر استنباط ، هنر استخراج‏ آبهای زير زمينی از زير قشر ظاهری . غزالی در " المستصفی " تعبير لطيفی‏ دارد . او ادله را " شجره " و احكام را " ثمره " و عمل اجتهاد را كه‏ استخراج احكام است از ادله ، " استثمار " می‏خواند . حقيقت اينست كه اين توجه كه برای علماء اسلام پيدا شد از ناحيه خودشان‏ نبود ، پيش از همه خود قرآن كريم و پس از قرآن ، رسول اكرم مردم را به‏ اين حقيقت متوجه كردند . قرآن كريم كه دعوت به تدبر در آيات قرآنی و تفكر در آنها می‏كند در حقيقت همين