حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 226

تهران و از اول تهران تا منزل آن شخص ، تماما طلب است و در آن غايت‏ نيست و ما در آنجا به غايت می‏رسيم كه منتهای حركت است . ولی آيا مطلب همين طور است يا غايت حركت تدريجی الوجود است ؟ معنای اينكه غايت تدريجی الوجود است اين است كه هر مرتبه‏ای غايت است‏ برای مرتبه قبلی يا مقارن هر مرتبه‏ای از حركت غايت مرتبه قبلی وجود دارد . باز به آن مرتبه دوم از حركت كه برسيم او غايت ديگری در مرتبه‏ ديگر دارد و آن مرتبه ديگر در مرتبه ديگری غايت دارد . يعنی همين طور كه‏ خود حركت آنا فانا وجود پيدا می‏كند غايت حركت هم آنا فانا وجود پيدا می‏كند . در مقام مثال مثل اينكه انسان از خواندن يك صفحه از كتابی تهييج‏ می‏شود كه صفحه بعد را بخواند و بعد از خواندن صفحه دوم انگيزه پيدا می‏كند صفحه بعد را و همين طور بدون اينكه از اول قصد كرده باشد اين كتاب را تا آخر می‏خواند . اين يك نوعی است كه غايت تدريجی الوجود باشد ، يعنی هر مرتبه از حركت غايت مرتبه بعد باشد ( 1 ) .

فرق حركت طبيعی و حركت نفس

بحث ديگری كه در اينجا مطرح است اين است كه حكما معتقدند كه حركت‏ طبيعی محال است كه غير مستقيم باشد . يعنی حركتی كه مبدأش فقط طبيعت‏ غير شاعر باشد ، آن حركت بايد مستقيم باشد و حركت مستقيم كه ابسط حركات است ناشی از طبيعت است كه يك نواخت عمل می‏كند ، و اين مطلب‏ ثابت است كه طبيعت يك نواخت عمل می‏كند و نفس است كه می‏تواند غير يكنواخت عمل كند ، نفس به معنای اعم كه شامل هر موجود جانداری می‏شود ، يعنی شامل نباتات هم می‏شود . ولی طبيعت غير جاندار يكنواخت عمل می‏كند و حركتش هم جز حركت مستقيم طور ديگر نمی‏باشد .

پاورقی : 1 - حق اين بود كه مرحوم آخوند اين بحث را آنجا كه بحث غايت را كرده‏ است می‏كرد و آنجا متعرض اين بحث می‏شد و جلو انداختن اين بحث كار را مقداری مشكل كرده است .