درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 351

اتحاد عاقل و معقول و معانی مختلف آن در فلسفه‏های قديم و امروز اين اصطلاح اتحاد عاقل و معقول ، از اصطلاحاتی است كه هم در فلسفه قديم‏ است و هم در فلسفه جديد . البته من تعبير فرنگی آن را نمی‏دانم كه آيا تعبير فرنگی آن به همين صورت است يا نه ، شايد همين‏جور باشد . در اين‏ ترجمه‏های فارسی كه می‏بينيم همين‏جور است . آنچه كه امروز ، در فلسفه‏های جديد ، اسمش را اتحاد عاقل و معقول‏ می‏گذارند ، غير از آن چيزی است كه در قديم آن را اتحاد عاقل و معقول‏ گفته‏اند . امروزه ، اگر معقول انسان وجود عينی داشته باشد ، می‏گويند اتحاد عاقل و معقول نيست . يعنی اگر وجود معقول خارج از وجود انسان باشد ، می‏گويند اتحاد نيست . مثلا اگر كسی قائل شد كه آنچه را من در عالم ذهن‏ خودم تصور و تعقل می‏كنم ، همه در خارج وجود دارند و حقايق خارجی هستند ، می‏گويند پس اين قائل به اتحاد عاقل و معقول نيست . ولی اگر قائل شد به‏ اين كه در معرفت و شناخت ، عناصر اصلی و اوليه شناخت را معانيی تشكيل‏ می‏دهد كه فقط مال ذهن است و مابأزائی در خارج ندارد ، می‏گويند اين قائل‏ به نوعی اتحاد عاقل و معقول است . يعنی می‏خواهند بگويند كه معقول ذهن‏ خود ذهن است . مقصود اينها اين است كه آن امری را كه ذهن به عنوان يك‏ امر معقول و معروف تصور می‏كند ، مثل زمان و مكان در فلسفه كانت ، اين‏ معقول و معروف ، چيزی جز خود ذهن نيست ، همان خود ذهن است ، پس معقول‏ ذهن خود ذهن است . و به همين جهت است كه می‏گويند كانت قائل به اتحاد عاقل و معقول است . اين يك اصطلاحی است كه امروزيها دارند ، ولامشاحة فی‏الاصطلاح . كسی بخواهد چنين اصطلاحی را داشته باشد ، اشكال ندارد ، ولی‏ اين با اتحاد عاقل و معقول كه قدمای ما می‏گفتند اشتباه نشود . قدمای ما بحثشان در اين جهت مفروغ عنه بود كه اين معانی را كه ما در ذهن تعقل می‏كنيم ، مصداق عينی دارند ، حتی زمان و مكان و امثال آن . در عين