حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 295

امكان استعدادی نبوده است ، البته امكان استقبالی بوده است . امكان‏ استقبالی با امكان استعدادی فرق دارد . متأخرين بين اين دو فرق می‏گذارند . امكان استقبالی را در منطق ذكر می‏كنند و امكان استعدادی را در فلسفه . در زمان شيخ اصطلاح امكان استعدادی نبود و در واقع به خود اين معنی هم‏ آنچنان كه متأخرين توجه كرده‏اند توجه نشده بود . تا آنجا كه ما تتبع‏ كرده‏ايم اول كسی كه اصطلاح امكان استعدادی را بكار برده است شيخ اشراق‏ بوده است . اين حرف گفته شده و گفته می‏شود كه شيخ [ ابن سينا ] ميان‏ امكان استعدادی و امكان ذاتی خلط كرده است ، چون در فلسفه او اين دو از يكديگر تفكيك نشده بود . شيخ در برهان خود اينطور می‏گويد : اگر ما برای‏ زمان عدمی قائل باشيم كه آن عدم تقدم دارد بر وجود زمان ، آيا در ظرف‏ عدم اين ممكن است يا واجب يا ممتنع ؟ واجب و ممتنع كه نمی‏تواند باشد ، پس ممكن است و اگر ممكن است ، امكان جوهر است يا عرض ؟ جوهر كه‏ نمی‏شود و عرض است ، بنابراين بايد قائم به موضوع و محل باشد . در مقابل به وی جواب داده‏اند كه اين امكانی كه در مقابل وجوب و امتناع واقع می‏شود امكان ذاتی است . و امكان ذاتی را خود شما كه شيخ‏ هستيد ، می‏گوئيد امری است معقول . يعنی امكان ذاتی به اصطلاحی كه متأخرين‏ گفته‏اند ، ظرف عروضش ذهن است و ظرف اتصافش خارج . يعنی اين در خارج‏ ، عارض بر شی‏ء نمی‏شود ، " فمثل شيئيه او امكان - معقول ثان جا بمعنی‏ ثانی " . فلاسفه برهان اقامه می‏كنند كه امكان ، در خارج عارض بر شی‏ء نمی‏شود . امكان ذاتی انتزاع عقل و اعتبار عقل است . نه اين است كه شيئی‏ در خارج هست و اين شی‏ء در خارج متصف به امكان وجود می‏شود . نه خود ذات‏ ماهيت در ظرف خارج معروض امكان است و نه آن امكان ذاتی كه ما به‏ ماهيت نسبت می‏دهيم به صورت يك صفت در موضوع قبلی وجود دارد . چيز ديگری با اين خلط شده است . آن چيز فقط اشتراك لفظی دارد با امكان ذاتی‏ ، و ما به آن می‏گوئيم امكان استعدادی . بنابراين ، اصل اين برهان خدشه بر می‏دارد .