نقدي بر مارکسيسم - صفحه : 337

تضادها علت حركتهاست . جواب حلی اينستكه حرف آنها [ كه معتقد به اصل جبر نيوتن هستند ] در خلا است ولی در عالم خلا محض كه نداريم بنابراين اجسام اگر بخواهند در شرائط موجود ( عدم خلا ) حركت كنند ولو به جهت وجود عوائق نياز به علت‏ محرك دارند . منتهی از نظر فيزيك جديد ، اين علت ، علت تغيير است و از نظر فلسفه قديم علت ، علت خود حركت است . ولی در اينكه در شرائط موجود طبق هر دو نظر نياز به علت هست بحثی نيست . لذا ماديين امروز هم‏ تكيه‏شان روی اين اصل نيست كه حركت نياز به محرك ندارد چون اين حرف‏ تنها بر فرض خلا محض است . و از نظر فلسفه ما اصل اينكه : " كل متحرك‏ يحتاج الی محرك غيره " خلل ناپذير است . در مسئله قسر . بوعلی و ديگران به يك حقايقی رسيده‏اند كه بنابر آن‏ حقايق ، ديگر نيازی به فرض نيوتن نيست . يعنی همان نتيجه‏ای كه مورد نظر آنها است گرفته ميشود . بدون فرض كردن " جبر " نيوتن . شيخ ، در عين‏ اذعان به اصل نياز حركت به محرك ، در باب قسر جمله‏ای دارد كه [ طبق‏ مؤدای آن ، همان نتيجه فرض نيوتن بدست می‏آيد ] . عين اين جمله در كتب‏ او نيست ولی مرحوم آخوند از شيخ نقل ميكند ، ميگويد : " لولا مصادمة الهواء المخروق لوصل الحجر المرمی الی سطح الفلك " و اين ، همان نظريه‏ آقايان است . و اينكه می‏گويد : " سطح الفلك " از باب اينستكه قائل‏ به فلك است و الا مثل آنها ميگفت : " الی الابد " . پس در اينكه اگر بر شيئی ضربه‏ای وارد كنيم [ بشرط عدم مانع ] تا ابد به حركت خود ادامه‏ ميدهد نظر ما و آنها يكی است ، با اين تفاوت كه تفسير اين پديده از نظر ما و آنها دوتاست . شيخ اصل نيوتن را قبول دارد ولی بگونه‏ای ديگر تفسير ميكند . و بدين ترتيب ميرسيم به بحث نياز حركت به محرك كه در فصل 12 و 14 اسفار مطرح شده است و ما در درسهای اسفار بحث كرده‏ايم و در اينجا خلاصه‏ای از آن ، تكرار ميشود .

نياز حركت به محرك :

اگر كسی بگويد : چرا حركت نيازمند به محركی غير از متحرك است در درس اسفار اين مطلب را شكافته و گفته‏ايم كه نقطه مقابل نياز حركت به‏ محركی غير از خود ، دو چيز است : يكی اينكه حركت بطور كلی نياز به‏ محرك ندارد . ديگر اينكه : نياز به محرك دارد ولی ضرورتی ندارد كه‏ محرك غير از متحرك باشد . حالا ما ، مطلب را به هر دو وجه طرح ميكنيم و پاسخ ميدهيم . اما اينكه محرك ، اساسا نياز به متحرك نداشته باشد ، بطلانش خيلی‏ واضح و روشن است . چون در اين صورت يا ما بايد حركت را يك امر انتزاعی و اعتباری بدانيم مانند زوجيت و اربعه كه كثرتش فقط در ظرف‏ ذهن است ، و حركت در خارج چيزی جز متحرك نيست ، و معنای اين حرف‏ انكار عينيت حركت است مضافا بر اينكه ما چنين متحركی كه حركت از حاق‏ ذاتش انتزاع شود نداريم ، كه مثلا جسم بما انه جسم ، بحيثی است كه از او حركت انتزاع ميشود مانند اربعه كه بما انه اربعة زوجيت از او انتزاع‏ ميشود . چون معنای اين