درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 194

و الحق ماهيته انيته
اذ مقتضی العروض معلوليته
فسابق مع لاحق قد اتحد
أو لم تصل سلسله الكون لحد

( 1 ) بيان حاجی كمی روشنتر و ساده‏تر از بيان شيخ است . بيان شيخ آنقدر ساده‏ و روشن نيست . اين برهان با بيان حاجی چنين است : مقدمه اول : اگر واجب‏الوجود دارای ذاتی باشد و وجودی ، و اگر ماهيتش‏ غير از وجودش باشد ، در اين صورت ذاتی دارد و وجودی كه آن وجود عين‏ وجوب است . يعنی ذاتی است و وجوب وجودی ، و ذاتش غير از وجوب وجود است . [ اگر چنين باشد ] وجودش بايد عارض ماهيتش شده باشد ، برای‏ اينكه ذاتش فی حد ذاته و در مرتبه ذات موجود نيست ، ذات چيزی است و وجود چيز ديگر . پس چه كسی اين وجود را به اين ذات داده است ؟ وقتی كه‏ وجود عارض ماهيت شد ، لازمه عارض بودن ، معلل بودن است ، علت می‏خواهد . همينقدر كه ذات غير از وجود شد ، وجود عرضی ذات و عارض ذات‏می‏شود . و چون عارض ذات است معلل است ، زيرا هر عرضی معلل است . هر چيزی كه‏ چيزی را ندارد و بعد دارا می‏شود ناچار يك عليتی در كار است ، والا گزاف‏ می‏شود كه محال است . اين يك مقدمه . مقدمه دوم : آن عليت با خود ذات است يا امری است خارج از ذات . اين

پاورقی : 1- [ شرح منظومه مرحوم حاجی سبزواری ، المقصد الاول ، الفريده الاولی ] .