سيري در سيره ائمه اطهار - صفحه : 146

می‏كردند ، درباره جبر و اختيار بحث می‏كردند . يك بازار فوق العاده داغی‏ متكلمين به وجود آورده بودند . از همه اينها خطرناكتر - نمی‏گويم داغتر ، و نمی‏گويم مهمتر - پيدايش‏ طبقه‏ای بود به نام " زنادقه " . زنادقه از اساس منكر خدا و اديان‏ بودند ، و اين طبقه - حال روی هر حسابی بود - آزادی داشتند . حتی در حرمين يعنی مكه و مدينه ، و حتی در خود مسجد الحرام و در خود مسجد النبی‏ می‏نشستند و حرفهايشان را می‏زدند ، البته به عنوان اينكه بالاخره فكری است‏ ، شبهه‏ای است برای ما پيدا شده و بايد بگوييم ( 1 ) . زنادقه ، طبقه‏ متجدد و تحصيل كرده آن عصر بودند ، طبقه‏ای بودند كه با زبانهای زنده آن‏ روز دنيا آشنا بودند ، زبان سريانی را كه در آن زمان بيشتر زبان علمی بود می‏دانستند ، بسياری از آنها زبان يونانی می‏دانستند ، بسياريشان ايرانی‏ بودند و زبان فارسی می‏دانستند ، بعضی زبان هندی می‏دانستند و زندقه را از هند آورده بودند كه اين هم يك بحثی است كه اصلا ريشه زندقه در دنيای‏ اسلام از كجا پيدا شد ؟ و بيشتر معتقدند كه ريشه زندقه از مانويهاست . جريان ديگری كه مربوط به اين زمان است ( همه ، جريانهای افراط و تفريطی است ) جريان خشكه مقدسی متصوفه

پاورقی : . 1 در اين زمينه ابن ابی العوجاء تعبير شيرين و لطيفی دارد . روزی آمد نزد امام صادق و گفت : يا ابن رسول الله تو رئيس اين امر هستی ، تو چينی تو چنانی ، جد توست كه اين ذيل را آورده ، چنين كرده ، چنان كرده ، اما خوب معذرت می‏خواهم آدم وقتی سرفه‏اش می‏گيرد بايد سرفه كند ، اخلاط كه راه گلويش را می‏گيرد بايد سرفه كند ، شبهه هم وقتی در ذهن انسان پيدا می‏شود بايد بگويد ، من بايد آن سرفه فكری خودم را بكنم ، اجازه بدهيد حرفهايم را بزنم . فرمود : بگو .