جامعه و تاريخ - صفحه : 155

" . . . بعضيها تصور می‏كنند كه اين تز ( جابجا شدن جهت عمده ) در مورد پاره‏ای از تضادها صادق نيست . مثلا می‏گويند نيروهای مولد ( در تضاد بين نيروهای مولد و مناسبات توليدی ) ، پراتيك ( در تضاد بين تئوری و پراتيك ) و زيربنای اقتصادی ( در تضاد بين زيربنای اقتصادی و روبنا ) جهت عمده تضاد را تشكيل می‏دهند . . . گويا ديگر دو جهت تضاد جابجا نمی‏شوند . اين برداشتی است مختص ماترياليسم مكانيكی كه با ماترياليسم‏ ديالكتيك هيچ گونه قراينی ندارد . بديهی است كه نيروهای مولده ، پراتيك و زيربنای اقتصادی به طور كلی دارای نقش عمده و تعيين كننده‏ هستند و كسی كه منكر اين حقيقت شود ماترياليست نيست . معهذا بايد همچنين پذيرفت كه تحت شرايط معين مناسبات توليدی ، تئوری و روبنا به‏ نوبه خود می‏توانند " نقش عمده و تعيين كننده " پيدا كنند . چنانچه‏ نيروهای مولده بدون تغيير مناسبات توليدی نتوانند رشد و تكامل يابند ، آن وقت تغيير مناسبات توليدی ( 1 ) نقش عمده و تعيين كننده خواهد يافت . هنگامی كه اين سخن لنين : " بدون تئوری انقلابی هيچ جنبش انقلابی‏ نمی‏تواند وجود داشته باشد " در دستور روز قرار گيرد ، آفرينش و پخش‏ تئوری انقلابی نقش عمده و تعيين كننده كسب می‏كند . . . چنانچه روبنا ( سياست ، فرهنگ و غيره ) مانع رشد و تكامل زيربنای اقتصادی شود ، آنگاه‏ تحولات سياسی و فرهنگی نقش عمده و تعيين كننده پيدا می‏كنند . آيا ما با چنين تزی ماترياليسم را نقض می‏كنيم ؟ به هيچ وجه . زيرا ما قبول داريم‏ كه در جريان عمومی رشد تاريخ ، ماده تعيين كننده

پاورقی : . 1 وسيله عوامل روبنايی نظامی - سياسی ، فرهنگی . . . .