نبوت - صفحه : 40

ايشان بكنيم و بعد هم ببينيم كه ديگران چگونه بحث كرده‏اند . همين مسأله نياز و احتياج را - كه ما به تعبير نياز و احتياج عرض‏ كرديم - اگر بخواهيم بحث بكنيم به دو شكل می‏شود بحث كرد . يك شكل را در اصطلاح علمای اسلامی می‏گويند سبك كلامی ، كه فلاسفه اين را منكرند و قبول‏ ندارند . يك سبك ديگر را می‏گويند سبك فلسفی ، كه ما هم روی آن اساس‏ خواستيم صحبت كنيم .

سبك كلامی در اثبات نبوت

متكلمين - كه سبكشان را می‏گويند سبك كلامی - اساسا قانون علت و معلول‏ و نظام سببی و مسببی را در جهان قبول ندارند و آنچه را هم كه ديده می‏شود تقريبا يك امر تشريفاتی می‏دانند و گويند فكر می‏كنند تقيد به نظام علت و معلول نوعی محدوديت قائل شدن برای خداست كه بگوييم از يك علت معين‏ معلول معين پيدا می‏شود و بعد هم كانه خدا را از كار خودش منعزل كرده‏ايم‏ ، نه ، اين حرفها در كار نيست ، هر چيزی را ما مستقيم و بلاواسطه بايد به‏ خدا نسبت دهيم . بعد می‏گويند خداوند هم چون حكيم است كارها را بر طبق‏ مصلحت انجام می‏دهد ، كاری كه خوب هست می‏كند و به مقتضای حكمتش بايد هم بكند ، اگر نكند به حكمتش ضربه می‏زند ( تازه آنهايی كه قائل به حسن و قبح هستند [ چنين می‏گويند ] ، آنهايی كه نيستند اين مقدار را هم نمی‏گويند ) ، كار بد را هم نبايد بكند ، اگر بكند باز به خدايی و حكمتش ضربه‏ می‏زند . اين است كه كارهای خوب را تعبير می‏كنند كه " يحب علی الله " بر خدا واجب است ، چون نيك است بر او واجب است چنين كاری را بكند ، و كار بد را می‏گويند - مثلا - قبيح است بر خدا كه چنين بكند . اين سبك استدلال البته سبك صحيحی نيست ، چه از آن جهتی كه انكار نظام‏ علت و معلول است و چه از نظر اينكه انسان بخواهد خداوند را محكوم يك‏ قاعده و قانون كرده باشد كه خدا اين كار را می‏كند به دليل اينكه اگر نكند خلاف است ، يعنی تحت اين انگيزه اين كار را می‏كند ، اگر اين كار را نكند خلاف كرده است ، برای اينكه خلاف نكند [ اين كار را می‏كند ] . اصلا " برای " كه معنايش حكم انگيزه را داشته باشد ، با خدايی يعنی با واجب الوجود بودن ، با اينكه خودش تحت تأثير هيچ علتی قرار نداشته‏ باشد منافات دارد . و بعلاوه اين حسن و قبح هايی كه ما درك می‏كنيم ، اينها را به