حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 124

جهت نيز محرك ذات خود باشد ، لازم ، می‏آيد كه تمام اجسام در جميع‏ حركات يكسان باشند چون در جسميت مشتركند . فخر رازی می‏گويد در هر جسمی سه چيز تشخيص داده می‏شود ، يكی ماده جسم ، يكی صورت جسم ، و سوم آن چيزی كه خاصيت جسم می‏نامند يعنی قبول ابعاد ثلاثه . معنی قابل ابعاد سه گانه بودن اينست كه در هر جسمی سه خط عمود بر هم ( طول عرض عمق ) می‏شود فرض كرد . شكی نيست كه همه اجسام در اين‏ صفت ( قابليت ابعاد ثلاثه ) مشتركند ولی در صورت جسميه چطور ؟ دليلی‏ نداريم كه صورت جسميه در همه اجسام يكی باشد و اگر كسی اشكال كندوقتی‏ خاصيت همه اجسام يكی شد لابد صورت جسميه يكی است ، پاسخ اينست كه‏ ضرورتی ندارد امور متخالفه لازم واحد داشته باشند ؟ شايد صورتهای جسميه در همه اجسام مختلف ولی در عين حال تمام اجسام در اين لازم واحد اشتراك‏ داشته باشند . و اما آن چيزی كه در ماده بنام ماده تشخيص داديم ، در اين‏ مورد هم برهانی وجود ندارد كه ماده همه اجسام را يكی بداند ، شايد هر جسمی ماده خاص خود را داشته باشد . بنابراين از اين سه چيز كه در جسم‏ تشخيص داديم فقط خاصيت سه بعد داشتن در همه اجسام بطور قطع مشترك است‏ و ممكن است اجسام در ماده و صورت جسميه مختلف باشند و ركن مقدم جسم هم‏ ماده و صورت جسميه است نه سه بعد داشتن كه يك صفت و نسبت است . پس‏ اين برهان شما كه اگر جسم متحرك لذاته باشد بايد همه اجسام حركات‏ مشترك داشته باشند مخدوش است زيرا آنچه كه جسميت جسم بدان است بيان‏ شد كه در همه يكسان نيست ولی اگر مقصود از جسميت سه بعد داشتن است در اين صورت از لفظ جسم كه معنی ديگری دارد برای خاصيت آن استفاده شده و برهان شما نادرست است .

پاسخ آخوند به اشكال فخر رازی بر برهان چهارم

استدلال فخر رازی ادامه دارد ولی آخوند در همينجا درصدد جواب برآمده‏ می‏گويد ، تشكيك فخر رازی در اينكه صورت جسميه در اجسام واحد