حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 227

كذا ، والجوهر لايقومه العرض فهو عرض ( 7 ) فيجب أن يكون موجودا فی‏ موضوع ، فلنسم هذا الامكان قوشالوجود ، و حامله موضوعا و مادش و هيولی‏ باعتبارات ( 8 ) ، فهذا الامكان أمر وجودی و ان صحبه العدم ( 9 ) ، و هو عام عموم التشكيك ( 10 ) مثل پاورقی : > خارج " است كه در سطر بالا آمده است نه اينجا ، و اصل عبارت بايد اين طور باشد : " ليس لامكان . . . له الاضافة من خارج حتی يكون مضافا مشهوريا لاحقيقيا " . 7 - تا اينجا ثابت شد كه امكان وجود دارد ، و نيز عرض است ، و چون‏ عرض موضوع می‏خواهد ، امكان موضوع می‏خواهد ، و موضوع همان است كه به‏ حامل تعبير كرديم كه همان ماده باشد . 8 - در اينجا اگر گفته بود موضوعا و مادش و بدنا بر عرض و صورت و نفس تطبيق می‏شد ولی اين طور نگفت ، بلكه گفت : " موضوعا و مادش و هيولی باعتبارات " . در باب علت و معلول بحثی است تحت عنوان : " فی الالقاب العلة العنصرية " كه مقصود همان علت مادی باشد ، علت مادی نامهای متعدد دارد كه به اعتبارات مختلف برای يك چيز وضع شده است . گاهی به آن می‏گويند : عنصر ، و گاهی اسطقس و گاه هيولی و گاه موضوع ، هر كدام به اعتباری‏ است . بنابراين در اينجا كه مرحوم آخوند گفته است : " موضوعا و مادش و هيولی " نظر به تقسيم ندارد ، يعنی " موضوعا " در عرض ، " مادش " برای صورت ، " هيولی " برای نفس ، نه چنين نيست بلكه می‏خواهد بگويد به همه اينها ، همه اين نامها را اطلاق می‏كنند و به اعتبارات مختلف ، مثلا مال نفس را ماده می‏گويند ، هيولا می‏گويند و موضوع می‏گويند و همچنين‏ بقيه . 9 - چون عدم ملكه است ، چون می‏گوئيم قوه و استعداد چيزی كه فعليت‏ ندارد ، پس نداشتن فعليت جزء مفهومش است . 10 - اينجا يك مطلبی هست كه آيا نسبت مفهوم امكان با امكانات‏ مخصوصی كه وجود دارد ، نسبت نوع است به افراد يا نسبت جنس است به‏ افراد و يا حتی نسبت عرض عام است نسبت به افراد ؟ قدر مسلم اين است‏ كه نسبت آن نسبت نوع به افراد نيست . يا بايد نسبت جنس به افراد باشد كه در اين صورت انواعی از امكانات وجود دارد كه برای ما معلوم‏ نيست و مجهولة الاسامی است يعنی قابل شناخت نيست ، يا از قبيل عرضی‏ عام بگيريم كه بگوئيم اگر اين را اضافه بدانيم در هر جا ممكن است مقوله‏ ای باشد ، كه البته اين هم درست نيست .