آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 225

است كه انسان از ضمير خود می‏گيرد . ولی اين فرمانها دو گونه‏اند ، برخی‏ مطلقند و برخی مشروط . فرمان مشروط فرمانی است كه ضمير انسان به انسان‏ درباره چيزی می‏دهد برای رسيدن به هدف . مثل اينكه فرمان می‏دهد : برای‏ رسيدن به فلان شهر از فلان راه برو ، يعنی اگر می‏خواهی به فلان مقصد برسی‏ بايد از فلان وسيله استفاده كنی . امر مشروط ، ارشاد به يك " مصلحت ة است ، همچنانكه انتخاب هر وسيله‏ای برای رسيدن به غايت خاصی مصلحت‏ است . ولی امر مطلق امری است كه مشروط به هيچ شرط نيست ، فرمانی است‏ كه ضمير می‏دهد به كاری نه به عنوان مصلحت و به عنوان وسيله و راهی برای‏ وصول به هدف و غايتی ، بلكه صرفا به عنوان يك وظيفه و يك تكليف و يك‏ مسؤوليت . پس مقصود از " تكليف " عبارت است از فرمان بلاشرط ضمير به كاری . و هر كاری كه به خاطر احساس اين تكليف انجام گيرد ، آن كار اخلاقی است . سخن كانت دو مرحله دارد : يك مرحله مربوط به علم النفس و روانشناسی‏ است . يعنی بايد قبول كنيم كه ضمير انسان دو گونه فرمان به انسان می‏دهد : مطلق و مشروط . فرمانهای مشروط همانها است كه انسان را به تلاش معاش وا می‏دارد . فرمانهای مطلق ، فرمانهائی است كه دستورهای اخلاقی صادر می‏كند . ضمير انسان در آن قسمت كه چنين فرمانهائی صادر می‏نمايد " وجدان اخلاقی ة ناميده می‏شود . كانت نسبت به ضمير آدمی از جنبه وجدان اخلاقی سخت اعجاب دارد . می‏گويد : " دو چيز است كه انسان را سخت به اعجاب می‏آورد : يكی