آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 55

معتقد باشند و عملا تعصب و تصلب بورزند . حملات اخباريين عليه اصوليين و مجتهدين ، و حملات برخی از فقهاء و محدثين عليه فلاسفه در جهان اسلامی از چنين امری ريشه می گيرد . معتزله علاقه عميقی به فهم اسلام و تبليغ و ترويج آن و دفاع از آن در مقابل دهريين و يهود و نصاری و مجوس و صابئين و مانويان و غير هم داشتند و حتی مبلغينی تربيت می‏كردند و به اطراف و اكناف می‏فرستادند . در همان‏ حال از داخل حوزه اسلام وسيله ظاهرگرايان كه خود را " اهل الحديث " و " اهل السن" " می‏ناميدند تهديد می‏شدند و بالاخره از پشت خنجر خوردند و ضعيف شدند و تدريجا منقرض گشتند . عليهذا در آغاز امر ، يعنی تا حدود اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم ، يك مكتب كلامی معارض با معتزله آن گونه كه بعدها پيدا شد وجود نداشت . تمام مخالفتها با اين نام صورت می‏گرفت كه افكار معتزله بر ضد ظواهر حديث و سنت است . رؤساء اهل حديث مانند مالك بن انس و احمد بن حنبل‏ اساسا بحث و چون و چرا و استدلال را در مسائل ايمانی حرام می‏شمردند . پس‏ نه تنها اهل السنه يك مكتب كلامی در مقابل معتزله نداشتند ، بلكه منكر كلام و تكلم بودند . در حدود اواخر قرن سوم و اوائل قرن چهارم هجری پديده تازه‏ای رخ داد و آن اينكه شخصيتی بارز و انديشمند كه سالها در نزد قاضی عبدالجبار معتزلی‏ مكتب اعتزال را فرا گرفته و در آن مجتهد و صاحب نظر شده بود ، از مكتب‏ اعتزال رو گرداند و به مذهب اهل السنه گراييد و چون از طرفی از نوعی‏ نبوغ خالی نبود و از طرف