فلسفه تاريخ2 - صفحه : 214

ضرورت آن آگاه بشود و بعد در اثر آگاهی استفاده كند . چون زلزله يك‏ جريان خطرناكی هست خودش را از مسير خطر زلزله نجات بدهد . سوم اين است كه اساسا جلوی وقوع زلزله را بگيرد . قدرت و آگاهی انسان‏ در حدی باشد كه اصلا مانع وقوع زلزله بشود ، حال از هر راهی . فرض كنيم‏ بشر بتواند مسير اين موادی را كه سبب حركت و تزلزل زمين می‏شوند تغيير بدهد به جايی كه برای خود او ضرر نداشته باشد . انسان در مقابل تاريخ هم سه حالت ممكن است داشته باشد . يك حالت‏ اينكه بگوييم جريانهای تاريخ جبری است و بدون اختيار ما صورت می‏گيرد ، ما نه می‏توانيم تغيير بدهيم و نه می‏توانيم آگاه بشويم ، و به فرض هم‏ آگاه بشويم آگاهی ما اثر ندارد . آگاهی ما از قبيل اين می‏شود كه يك وقتی‏ اطلاع پيدا كنيم كه يك ستاره بسيار بزرگی در فضا در حركت است و در مسيری قرار گرفته كه با زمين ما تصادف می‏كند ، در فلان روز ، فلان ساعت ، فلان دقيقه و فلان ثانيه طبق حسابهای دقيق . ما اصلا نمی‏توانيم جلويش را بگيريم . ممكن است كسی برای تاريخ چنين وضعی قائل باشد(در كف شير نر خونخواره‏ای - غير تسليم و رضا كو چاره‏ای ) . دوم اين است كه نه ، يك مقدار ما می‏توانيم [ تاثير بگذاريم . ] آن‏ پيش می‏آيد ، تاريخ را ما نمی‏توانيم عوض كنيم ، تاريخ همين طور كه حركت‏ می‏كند وضعش جبری پيش می‏آيد . ما فقط می‏توانيم خودمان را با تاريخ تطبيق‏ بدهيم ، خودمان را در مسير تكاملی تاريخ قرار بدهيم ، و هم می‏توانيم در مقابل تاريخ بايستيم . اگر در مقابلش بايستيم خودمان را نابود كرده‏ايم ، در مسير تاريخ قرار بگيريم به وجود خودمان تحقق بخشيده‏ايم ، به خودمان‏ تكامل بخشيده‏ايم . سوم اين است كه ما حتی بتوانيم جلو تاريخ را و جلو وقوع حادثه تاريخی‏ را بگيريم . ماركس و ديگران كه قائل به جبر تاريخ هستند گفته‏اند نه ، با تاريخ نمی‏شود مبارزه كرد ، چنين چيزی امكان ندارد . جلو وقوع جريانهای‏ تاريخ را - آنهم به همان ترتيبی كه اينها می‏گويند كه انسان چه بخواهد و چه نخواهد آن وقوع پيدا می‏كند و خارج از اراده و خواست انسان است - نمی‏شود گرفت . آزادی انسان حداكثر اين مقدار است كه می‏تواند به‏ ضرورتهای تاريخ آگاه بشود و خودش را با آن تطبيق بدهد . پس وقتی ما می‏گوييم انسان از راه تغيير می‏شناسد و بعد عمل می‏كند ، در