تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 314

معاصر و شاگرد حضرت امام جعفر صادق است ، و بعضی طرفدار قياس شدند . ابوحنيفه طرفدار قياس شد . او هم معاصر حضرت صادق است و خدمت ايشان‏ درس خوانده كه از او نقل كرده‏اند : لو لا السنتان لهلك نعمان . اگر آن‏ دو سال درس خواندن نبود من از بين رفته بودم . ابوحنيفه يك عنصر ايرانی‏ است و در كوفه می‏زيسته است . او به حديث كم اعتنا بود ، نه به معنای‏ اينكه به گفته پيغمبر كم اعتنا بود ، بلكه اغلب احاديث را معتبر نمی‏دانست و معتقد بود كه اينها را جعل كرده‏اند . می‏گفت از تمام احاديثی‏ كه از پيغمبر روايت شده ، عده معدودی ( در حدود بيست تا ) را من يقين‏ دارم كه پيغمبر گفته ، باقی ديگر را باور ندارم پيغمبر گفته باشد . البته‏ گويا اطلاعاتش در اين زمينه‏ها ضعيف بوده است . در مسائل فقه ، اگر ما باشيم و قرآن و بيست حديث از پيغمبر ، بديهی‏ است كه برای استدلال ، خيلی كسری داريم ، يعنی اگر بخواهيم احكام را بفهميم ، با ظواهر قرآن و بيست حديث پيغمبر ، فقه به اين وسعت را نمی‏شود استنباط كرد . در نتيجه ابوحنيفه می‏رفت سراغ قياس . قياس يعنی‏ مقايسه كردن و شبيه‏گيری . می‏گفت : در فلان موضوع ، پيغمبر اين جور گفته ، اين موضوع هم يك شباهتی به آن دارد ، پس حكم آن را می‏آوريم اينجا . اين‏ همان چيزی است كه قرآن از آن نهی كرده . اين پيروی عقل نيست ، پيروی ظن‏ و گمان است . مسأله ظن و گمان غير از مسأله عقل است كه عقل حكمی را دقيقا دريافت كرده باشد . اينجا بود كه در فقه ، مسأله ظن و گمان و شبيه گيری راه پيدا كرد و يك‏ ماشين قياس گيری و استنباط احكام براساس تخيل