حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 183

و اما آن گروهی كه به وجود عينی زمان قائلند ولی آن را جوهر نمی‏دانند و بلكه عرض می‏دانند ، زمان را عرض غير قار می‏دانند و عرض غير قار به‏ حركت منحصر است ، و گفته‏اند كه زمان عبارت است از حركت و حركت‏ عبارت است از زمان . ما بعدا خواهيم گفت كه ديگران چه گفته‏اند . از زمان ارسطو اين حرف مطرح شد كه زمان مقدار حركت است ، نه جوهر مادی است نه جوهر مجرد و نه يك عرض غير قار و نه خود حركت ، بلكه‏ عبارت است از مقدار حركت . اين نظريه را فلاسفه اسلامی قبول كرده‏اند با اين تفاوت كه ارسطو و بوعلی زمان را مقدار حركت وضعی فلك به دور خود می‏دانستند ولی

پاورقی : > سخنها گفته شده است ، آنچه قدر مسلم است اين است كه به اين معنی‏ نمی‏شود حمل كرد كه " الله " همان دهر است و دهر مساوی است با الله . نه از جهت آنچه كه ما اعتقاد داريم ، بلكه با آيات قرآن تطبيق نمی‏كند . چون آيات قرآن وقتی در مقام نقل رأی منكران خداست به اين عبارت تعبير

می‏فرمايد كه : " ما هی الا حيوتنا الدنيا نموت و نحيی و ما يهلكنا الا

الدهر »" ( جاثيه / 25 ) . بعضی در معنای حديث گفته‏اند كه : مقصود اين است كه چرا روزگار را سب‏ می‏كنيد ، در موقع پيش آمدن يك حادثه‏ای كه برای شما ناپسند است روزگار را سب می‏كنيد . از آن جهت روزگار را سب می‏كنيد كه او را مسبب اصلی و عله العلل حوادث دانسته‏ايد . در حالی كه يك موحد ، عله العلل حوادث را خدا می‏داند . در واقع وقتی روزگار را سب می‏كنيد عله العلل را سب می‏كنيد . عله العلل خدا است نه روزگار . اينكه ابا عبدالله عليه السلام می‏فرمايد : " يا دهر أف لك من خليل » " يعنی تو خليل بدی هستی . خليل بدی‏ هستی غير از اين است كه ذات تو بد است . اگر بگويند فلان شخصی طبيب‏ بدی است ، به اين معنا نيست كه خودش هم بد است . روزگار را خدا خليل‏ انسان قرار نداده است . كسی كه به روزگار تكيه كند و او را خليل خودش‏ قرار دهد اشتباه كرده . بعضی ديگر گفته‏اند اين حديث از مجعولات ذروانيه است . ذروانيه فرقه‏ای‏