فلسفه تاريخ1 - صفحه : 254

است كه فيلسوفان كرده‏اند ( 1 ) . حال آيا خود اين تعريف كامل است يا نه ؟ در اين كه در اين تعريف ، جزئی از حقيقت هست شكی نيست ، يعنی كمال انسان را بدون كمال حكمت و دانش و دانايی نمی‏شود در نظر گرفت اگر نگوييم تمام كمال انسان در دانايی است لااقل ركنی از كمال انسان در دانايی هست در كلمات حضرت‏ امير در نهج البلاغه جزء اموری كه برای جامعه زمان حضرت حجت كه از نظر اسلام جامعه كامل و جامعه ايدآل انسان است ذكر شده است می‏فرمايد : « و يغبقون كأس الحكمة بعد الصبوح » ( 2 ) يك اصطلاح تقريبا شاعرانه و غزلسرايانه است " صبوح " جام بامدادی را می‏گويند و " غبوق " جام‏ شبانه . را حافظ می‏گويد :

می‏صبوح و شكر خواب صبحدم تا چند
به عذر نيم شبی كوش و گريه سحری

می‏صبوح يعنی ميی كه ميگساران صبحگاهان می‏خورند و می‏غبوق يعنی ميی كه‏ شامگاهان می‏خورند می‏فرمايد « و يغبقون كأس الحكمة بعد الصبوح » جام‏ حكمت را غبوق و بعد از صبوح می‏نوشند ، يعنی صبح و شام غرق در حكمت‏ هستند ، هر صبح و هر شب جام حكمت می‏نوشند . عرفای ما كمال انسان را در كمال حكمت به اين معنا كه حكما می‏گويند نمی‏دانند ( 3 ) . آنها اولا حكمت را به معنی " دريافت " قبول دارند كه‏ آن كمال انسان است ولی نه دريافت عقلانی و فكری و استدلالی ، بلكه‏ دريافت شهودی ، يعنی در نوع دريافت بحث دارند حكيم ، دريافتی كه‏ می‏گويد ، مقصودش دريافت فكری و استدلالی و مدرسه ای است ، مثل دريافتی‏ كه انسان در علوم طبيعی با دلائل ، يا در علوم رياضی با دلائل

پاورقی : . 1 جامعه كامل از نظر فلاسفه يعنی جامعه فيلسوف . . 2 نهج البلاغه ، حكمت . 148 . 3 نظريه [ عرفای اسلامی ] بر دريافت حقيقت است ( نه حقايق ) آن هم‏ دريافت عينی و شهودی نه ذهنی و فكری .