حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 296

امكان ذاتی و استعدادی در كلمات مرحوم آخوند

در آنجا [ در مباحث فصل شانزدهم ] هم گفتيم كه از جمله چيزهائی كه در كلمات مرحوم آخوند لااقل بصورت يك تضاد ظاهری مشاهده می‏شود راجع به‏ همين مطلب است كه آيا امكان استعدادی نوعی امكان ذاتی است ؟ نوع خاصی‏ از امكان ذاتی است ؟ در اين صورت واقعيتش با آن دو چيز نيست . يا نه‏ ، امكان استعدادی و امكان ذاتی فقط تشابه لفظی دارند ؟ مرحوم آخوند در بعضی كلمات خود تصريح می‏كند و در بحث مواد ثلاث ، در باب ، " اطلاق‏ امكان بر امكان استعدادی و امكان ذاتی به اشتراك لفظی و اسمی است " در اين باره ادله زيادی می‏آورد كه در " منظومه " هم همين آمده است كه‏ امكان ذاتی و امكان استعدادی فقط اشتراك در لفظ دارند ، مثل اطلاق لفظ شير بر شير دوشيدنی و شير درنده جنگل ، و از نظر معنی با يكديگر متباينند . ولی در بعضی از كلمات ديگر ايشان اصرار دارد كه امكان استعدادی در واقع نوعی از امكان ذاتی است . يعنی در واقع امكان ذاتی وقتی در ماديات‏ مطرح می‏شود ، همان امكان استعدادی است . به هر حال اين خدشه و مناقشه در اين برهان به اين صورت وجود دارد . آيا اين برهان را می‏شود از اين مناقشه نجات داد يا نمی‏شود ؟ و يا از راه‏ ديگری می‏شود استدلال كرد يا نمی‏شود ، اين را ما در فصل 16 بحث كرده‏ايم و حتی يك راه ديگری كه بهتر از اين راه است ، ارائه داده‏ايم .

رابطه اين فصل با فصل بعد

مطلب ديگر اين است كه در فصل بعد يعنی بحث " ربط حادث به قديم " مطالب اين فصل دوباره می‏آيد . و دليل اينكه مرحوم آخوند آن فصل را بعد از فصل