جهان بيني توحيدي - صفحه : 85

همبستگی تضادها ، به شدت از آن دفاع می‏كنند و مدعی هستند كه رابطه جزء با كل در طبيعت ، رابطه ارگانيكی است نه مكانيكی ، ولی آنجا كه در مقام‏ اثبات برمی‏آيند جز رابطه مكانيكی را نمی‏توانند اثبات كنند . حقيقت اين‏ است كه روی اصول فلسفه مادی ، اثبات اينكه جهان در كل خود به منزله يك‏ اندام است و رابطه اجزاء با كل رابطه عضو با اندام است غير قابل اثبات‏ است . فلاسفه الهی كه از قديم الايام ادعا كرده‏اند جهان " انسان كبير " است و انسان " عالم صغير " ، به چنين رابطه‏ای نظر داشته‏اند . در ميان‏ فلاسفه اسلامی ، " اخوان الصفا " بيش از ساير فلاسفه بر اين موضوع اصرار داشته‏اند . عرفا نيز به نوبه خود بيش از حكما و فلاسفه به جهان و هستی به‏ چشم وحدت می‏نگرند . از نظر عرفا تمام خلقت و كائنات " جلوه واحد " شاهد ازلی است .

عكس روی تو چو در آينه جام افتاد
عارف از پرتو می‏در طمع خام افتاد

حسن روی تو به يك جلوه كه در آينه كرد اين همه نقش در آيينه اوهام‏ افتاد عرفا ، ماسوی را " فيض مقدس " می‏نامند و در مقام تمثيل می‏گويند فيض مقدس مانند مخروط است كه از جهت " راس " يعنی از جهت ارتباط با ذات حق ، بسيط محض است و از جهت قاعده ممتد و منبسط . ما در اينجا به هيچ يك از بياناتی كه فلاسفه يا عرفا كرده‏اند نمی‏پردازيم ، مطلب را از آن جهت كه به مباحث گذشته ما ارتباط دارد تعقيب می‏كنيم . در گذشته گفتيم كه جهان واقعيت " از اويی " و " به‏ سوی اويی " دارد . از طرفی در محل خود ثابت است كه جهان يك واقعيت‏ متحرك و سيال نيست ، بلكه عين حركت و سيلان