جامعه و تاريخ - صفحه : 134

برنامه خود نوشت كه در برابر طبقه كارگر تمام طبقات ، توده‏ای ارتجاعی‏ را تشكيل می‏دهند . ماركس اين جمله را به شدت مورد انتقاد قرار داد . اما اگر بخواهيم منطقی باشيم بايد اعتراف كرد كه اين سوسياليستهای بينوا پس از آنچه ماركس در بيانيه نوشته بود ، چون نمی‏توانستند ميان الگوی‏ دوقطبی و چندقطبی وی تميز دهند ، جز آنچه گفته‏اند داوری ديگری نمی‏توانستند كرد . ماركس در بيانيه ( مانيفست حزب كمونيست ) پيكار كنونی طبقات را همچون پيكار ميان پرولتاريا و بورژوازی معرفی كرده و نوشته بود كه ميان تمام طبقاتی كه مخالف بورژوازی‏اند تنها طبقه‏ پرولتاريا طبقه‏ای حقيقتا انقلابی است " ( 1 ) . ماركس در بعضی سخنان خود گفته است كه تنها طبقه پرولتارياست كه تمام‏ ويژگيها و شرايط انقلابی شدن را داراست . آن شرايط عبارت است از : 1 ) استثمارشدگی كه برای آن ، توليد كننده هم بايد باشند . 2 ) مالكيت نداشتن ( اين ويژگی و ويژگی اول را كشاورزان هم دارند ) . 3 ) سازمان يافتگی كه لازمه‏اش تمركز و تجمع است ( اين ويژگی به طبقه‏ پرولتر كه در يك كارخانه به معاضدت يكديگر كار می‏كنند اختصاص دارد ، اما در كشاورزان كه در بخشهای مختلف زمين پراكنده‏اند وجود ندارد ) .

پاورقی : . 1 تجديدنظر طلبی . . . ، ص . 347