معاد - صفحه : 23

روحها بار ديگر به همان بدنهايی كه بوده‏اند و پوسيده‏اند و متفرق و خاك‏ شده‏اند . بعضی ديگر معاد را به همان معنی عود الی الله می‏گيرند ولی‏ می‏گويند عود ارواح الی الله ، جسم كه عودی ندارد به سوی خدا ، برای جسم‏ معنی ندارد بگوييم به سوی خدا باز می‏گردد ، روح است كه می‏تواند درجات و مراتبی را طی كند كه به حسب آن درجات و مراتب به نشئه ربوبی نزديكتر باشد و بنابر اين قيامت يعنی بازگشت ارواح به سوی خدا . صرف اين مطلب‏ را بخواهيم بگوييم ، می‏شود معاد روحانی مطلق كه اين بر خلاف ضرورت‏ تعليمات انبياست ، يعنی در تعليمات انبياء درست است كه گفته‏اند عود به سوی پروردگار ، ولی برای اين عود شكل هم معين كرده‏اند ، آن شكلی كه‏ معين كرده‏اند صد در صد روحانی نيست . مسأله معاد در ميان قدمای فلاسفه اصلا مطرح نبوده ، يعنی اصلا معاد را انبياء آورده‏اند نه فلاسفه . حتی ارسطو خودش قائل به فنای روح است و ابدا معتقد به بقای ارواح و عود ارواح و اين حرفها نيست و روح را يك‏ موجود فانی و قابل فنا می‏داند . حكمای اسلامی از قبيل بوعلی طور ديگری معتقدند ، بوعلی می‏گويد كه از نظر برهان علمی و برهان عقلی ، ارواح باقی می‏مانند و بازگشت می‏كنند به سوی‏ خداوند و سعادت و شقاوت آنها هم سعادت و شقاوت معنوی و عقلانی است ، يعنی لذتها و المها ، لذتها و المهای عقلانی است ( يعنی از نوع لذتی است‏ كه عقل می‏برد و از نوع رنجی است كه عقل می‏برد ، نه از نوع لذت و المی‏ كه انسان از راه جسم می‏برد ) . ولی بعد می‏گويد اين راهی است كه ما از طريق علمی می‏توانيم طی كنيم ، اين قدر می‏دانيم كه روح انسان فانی نمی‏شود و باقی می‏ماند و در جهان ديگری يا معذب است يا متنعم ، ولی آن مقداری‏ كه ما از راه دليل علمی می‏توانيم بفهميم اين است كه فقط عقل انسان ( يعنی قوه عاقله انسان ) باقی می‏ماند ، ساير قوای انسان هر چه هست ، همه‏ معدوم می‏شوند و قوه عاقله به صورت يك امر مستقل و يك شی‏ء مستقل و يك‏ شخصيت مستقل كه شخصيت واقعی انسان هم همان عاقله‏اش هست باقی می‏ماند . ولی بعد می‏گويد لكن معاد جسمانی هم چيزی است كه پيغمبر به آن خبر داده‏ است ، صادق به آن خبر داده است ، ما معاد جسمانی را هم قبول می‏كنيم به‏ اعتبار اينكه مخبر صادق به آن خبر داده است . پس در واقع اين طور می‏گويد كه دليل علمی و عقلی ، ما را فقط در حد معاد روحانی راهنمايی‏ می‏كند ولی اينكه معاد جسمانی باشد ، چيزی است كه ما از راه عقل‏ نمی‏توانيم كشف كنيم ولی چون مخبر صادق خبر داده