شرح منظومه1 - صفحه : 44

عين هستی او است ؟ حكما پاسخ می‏دهند كه ذات حق يك حيثيتی است . او وجود محض است و ماهيت را در او راه نيست . اينكه ذاتی فرض شود كه وجود عارض او شده‏ است از مختصات ممكنات است . حكما معمولا برهانی بر اين مطلب اقامه‏ می‏كنند كه در مصراع دوم اين بيت ذكر شده است و آن اينكه اگر ذات حق‏ تعالی دو حيثيتی باشد لازم می‏آيد وجودش عارض ماهيتش باشد و لازمه عروض‏ وجود بر ماهيت ، معلوليت وجود است و معلوليت وجود واجب محال است ، خواه آنكه فرض شود معلول علت خارجی است زيرا واضح است چيزی كه وجود خود را از علت خارجی كسب كرده است واجب الوجود نيست ، بلكه ممكن‏ الوجود است و خواه آنكه فرض شود وجود واجب معلول ذات و ماهيت واجب‏ است . اين شق را بيت بعدی توضيح می‏دهد :

فسابق مع لا حق قد اتحد
او لم تصل سلسله الكون لحد

پس وجود پيشين با وجود پسين يكی می‏شود يا سلسله وجودات به جايی منتهی‏ نمی‏گردد . شرح : يعنی اگر وجود واجب معلول ذات واجب باشد ، لازم می‏آيد كه ذات‏ واجب در مرتبه قبل از وجودش تحقق داشته باشد ، زيرا علت بر معلول تقدم‏ وجودی دارد . اگر واجب تعالی ذاتی داشته باشد و وجودی ، و ذاتش تحقق و وجودی قبل از وجودش داشته باشد يا اين است كه آن وجود مقدم ، عين همان‏ وجود معلول است كه مؤخر است پس لازم می‏آيد " اتحاد سابق و لا حق " و به عبارت ديگر لازم می‏آيد " تقدم شی‏ء بر نفس " كه البته محال است و يا اين است كه آن وجود