آشنايي با علوم اسلامي 2 - صفحه : 223

نظريه كانت معروفترين نظريات اخلاقی جديد ، در دو قرن اخير ، نظريه كانت است . كانت در صدد تميز فعل اخلاقی از فعل غير اخلاقی بر می‏آيد و به اين نتيجه‏ می‏رسد كه فعل انسان گاهی از روی اضطرار و ناگزيری است . مثلا كسی كه‏ مواجه با دزد خطرناك شده است مجبور است كه پول خود را بدهد و اگر ندهد مجبور است عواقب خطرناك آن را تحمل نمايد . اينگونه رفتار آزادانه‏ نيست . رفتاری كه آزادانه و از روی اختيار باشد دو گونه است : يا ناشی از يك‏ تمايل است و يا ناشی از احساس وظيفه و تكليف است . اگر از يكی از تمايلات ناشی شده باشد ، آن كار اخلاقی نيست ، ولی اگر از احساس تكليف‏ ناشی شده باشد ، اخلاقی است . پس فعل انسان ، ماهيت اخلاقی و يا غير اخلاقی بودن خود را از انگيزه‏اش‏ كسب می‏كند ، يعنی اگر اراده‏اش از انگيزه احساس تكليف منبعث شده باشد ، فعلش ماهيت اخلاقی دارد ، و اگر نه ، نه . اخلاقی بودن يك كار ، هنگامی است كه " تمايل " هيچ دخالتی نداشته باشد ، بلكه جلوی تمايل‏ گرفته شود . كانت می‏گويد : " هيچ چيز را در دنيا و حتی خارج از آن نمی‏توان تصور كرد كه بتوان آن‏ را بدون قيد و شرط نيك ناميد مگر خواست و اراده نيك را " . مقصود كانت از اراده نيك ، اراده منبعث از احساس تكليف است .