حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 203

نفس هم همين حالت را دارد . نفس اگر چه فعليت جوهری است ، ولی‏ فعليتی است جوهری كه مع الماده است نه فی الماده ، و در عين حال نفس‏ نيز نيازمند به امكان قبلی و ماده حامل امكان می‏باشد . همانطور كه در " تنبيه " آخر فصل حاضر خواهد آمد ، حكما ميان نفس و ساير فعليت‏های جوهری اين فرق را می‏گذارند و می‏گويند نفس به دليل اينكه‏ مجرد است و نه مادی ، فی الماده نيست بلكه مع الماده است . و اين يك‏ بحث دامنه داری است كه يعنی چه مع الماده است ، اين بحث در مبحث‏ نفس " اسفار " مفصلا بيان شده است . بنابراين نفس هم نيازمند ماده است . يعنی به يك تعبير ماده مرجح‏ وجود آن می‏شود و به تعبير درس قبل ، ماده است كه حامل قابليت وجود نفس است . در نتيجه آنچه حادث زمانی است صورت به معنای اعم است كه‏ شامل صورت نوعيه و عرض و نفس می‏شود ، اينها حادثند به حدوث زمانی‏ يعنی مسبوقند به امكان قبلی و ماده ای كه حامل آن امكان است .

2 - ماده حادث است يا نه ؟

در اينجا سؤال ديگر مطرح می‏شود كه آن امكان قبلی و آن ماده حامل امكان‏ ، حادث است يا حادث نيست ؟ حكما درباره ماده و امكان چه می‏گويند ؟ بدون شك آنچه كه درباره صورت گفته اند ، درباره ماده و امكان نمی‏ توانند بگويند . اگر درباره آنها نيز همين حرف را بزنند ، اين مسئله‏ پيش می‏آيد كه پس آنها هم بايد مسبوق به امكان و ماده‏ای كه حامل اين‏ امكان است ، باشند . در اين صورت نقل كلام به آن امكان و ماده حامل آن‏ می‏شود و همچنين الی مالانهايه . پس اگر درباره امكان و ماده آن بخواهند همان حرفی را كه درباره صورتهای حادثه گفته اند ، بگويند ، تسلسل لازم‏ می‏آيد . به همين دليل درباره امكان ها و ماده ها چنين حرفی را نمی زنند . نظر بوعلی درباره ماده : حكمائی چون بوعلی درباره ماده قائلند كه ماده‏