درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 127

1 - در صورتی كه غايت قوه شوقيه حاصل نشود اين كار را " باطل " گويند . حاجی می‏گويد بهتر است به نام " خيبه " ناميده شود . فعل باطل‏ ، فعلی است كه غايتش از خودش تخلف كرده است . 2 - اما اگر غايت قوه شوقيه حاصل شود باز چند وجه دارد : الف - يا قوه خيال كه مبدأ اين كار است خودش به تنهائی مبدأ است . ب - و يا طبيعت هم به خيال كمك می‏كند كه A - بعضی كارهای طبيعی محض‏ ( مثل ضربان قلب ) . B - و گاهی ارادی محض است مثل حركت زبان برای تكلم . C - و گاهی مخلوط است مثل تنفس يا بعض حركاتی كه منشأش مزاج است ( مزاج ، كيفيت عارض را می‏گويند ) مانند بيمار كه ناله می‏كند . هنگامی كه در خيال ، طبيعتی يا مزاجی يا ملكه اخلاقی و عادتی ( كه‏ می‏گويند العاده طبيعه ثانيه ) دخالت نداشته باشد آن فعل را " گزاف " می‏گويند كه جز هوس و خيال هيچ مبدأی ندارد . اما اگر مبدأ خيالی با طبيعت همراه شود آن فعل را " قصد ضروری يا طبيعی " می‏نامند و اگر ملكه‏ راسخه‏ای وجود داشته باشد آنرا " عادت " گويند . پس فعل عبث غير از اينها است . ب - ولی مرحوم آخوند در " شرح شفا " طور ديگری بيان كرده است كه‏ همه اينها را عبث می‏خواند . بنابر اصطلاح آخوند آنچه كه مبدأ فكری ندارد و باطل هم نيست عبث است . اين اصطلاح از اصطلاح شيخ بهتر است ولی البته‏ بر هر دو بيان ايراد وارد است . زيرا فيلسوف بايد آنچه را كه عرف ، عبث می‏نامد تجزيه و تحليل كرده و مبادی آنرا پيدا كند . وقتی ما به عرف نگاه می‏كنيم می‏بينيم كه آن نوع‏ افعالی را كه تطابق در دو غايت نيست باز عبث می‏خواند . مثلا در قرآن كه‏ می‏گويد : « ا فحسبتم انما خلقناكم عبثا »، مقصود اين است كه آيا گمان‏ داريد كه جهان را بدون يك غايت حكيمانه و عاقلانه خلق كرده‏ايم ؟ در مفهوم عبث فقط همان عدم غايت حكيمانه معتبر است . پس اصطلاح آخوند بهتر است ولی بر هر دو اصطلاح ايراد وارد است .