شرح منظومه2 - صفحه : 53

3 - مطلب اول :

اصل عليت غائی بر سراسر هستی حكمفرما است

ما از سه مطلبی كه در بيت‏های گذشته آمده بود بر خلاف ترتيب كتاب‏ منظومه ، مطلب دوم و سوم را كه يكی مربوط به رابطه‏ء علت فاعلی و علت‏ غائی و ديگری مربوط به حركت طبعی و قسری بود بيان كرديم ، باقی مانده‏ مطلب اول كه مربوط است به عمومی اصل عليت غائيه . يعنی اينكه هر جا كه‏ عليت هست همانطور كه ناگزير علت فاعلی وجود دارد علت غائی نيز وجود دارد و اصل عليت غائيه بر سراسر كائنات و مخلوقات اعم از مجرد و مادی‏ و اعم از ذی شعور و غير ذی شعور حكمفرما است . گفتيم كه عقيده‏ء حكماء الهی اين است كه هر فعلی برای غايت و هدفی به‏ وجود می‏آيد هر فاعلی كار خود را برای هدف و غايتی انجام می‏دهد .

پاورقی : > آيا در مطلق حركات است يا در خصوص حركات انتقالی ، كه هميشه در ملاء و محيط عائق دار صورت می‏گيرد ؟ اگر نظرشان به اين بوده است كه‏ خاصيت قسر اين است كه و لو به عائق و مانع برنخورد دوام پيدا نكند ، آنچنانكه از استدلال حاجی سبزواری ( اذ مقتضی الحكمه والعنايه . . . ) بر می‏آيد البته ميان نظر قديم و جديد تضاد است . و اما اگر نظرشان در عدم‏ دوام قسر به اين است كه چون همه‏ء حركات ( مكانی و انتقالی ) خواه طبعی‏ و خواه قسری در ملاء صورت می‏گيرد و حركت طبعی می‏تواند در صورتی كه نيروی‏ معاوق كمتر از نيروی طبيعت باشد ادامه پيدا كند ، ولی حركت قسری به‏ نسبت معاوق‏ها از نيرويش كاسته می‏شود تا به حد صفر برسد ( و اما اگر فرض كنيم حركت مكانی در خلاء صورت گيرد و برای هميشه ادامه پيدا می‏كند ، چنانكه شيخ گفته است " لولا مصادمه الهواء المخروق لوصل الحجر المرمی‏ الی سطح الفلك " ، در اين صورت اختلاف نظر ميان علماء قديم و جديد از ميان بر می‏خيزد . ( برای تفصيل بيشتر به " خاتمه " اين فصل مراجعه شود ) . ( ايضا رجوع شود به جلد سوم " اصول فلسفه و روش رئاليسم " ، مقاله‏ء نهم . )