درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 117

" ب " را ايجاد می‏كند يا برای غايتی است و يا برای غايتی نيست . اگر بگوئيم برای غايتی نيست ، نتيجه اين می‏شود كه اصلا علت غائی وجود ندارد كه بحث در تناهی يا عدم تناهی آن بكنيم . اگر برای غايتی باشد ، جای‏ بحث هست كه آيا اين علت متناهی است يا نه ؟ وقتی علت غائی را پذيرفتيم و قبول كرديم كه اين " الف " فعل " ب " را برای غايتی‏ انجام می‏دهد ، می‏پرسيم : آيا اين غايت مطلوب با لذات اين فاعل است يا مطلوب بالغير اين فاعل ؟ آيا فاعل آن مطلوب و غايت را به خاطر خود آن‏ غايت می‏خواهد يا به خاطر چيز ديگر ؟ اگر آن غايت را به خاطر خودش‏ بخواهد اصطلاحا اسمش را خير می‏گذارند . زيرا خير در اصطلاح اين فلاسفه به‏ معنی " ما يؤثر " است ، آن چيزی كه انتخاب می‏شود و فاعل او را اساسا به خاطر خودش می‏خواهد . اگر چنين شد ، اين علت غائی علت نهائی نيز هست . ولی اگر " الف " كه فاعل است " ب " را برای " ج " ايجاد می‏كند ، " ج " خودش مؤثر و مطلوب با لذات نيست ، بلكه " ج " برای‏ " الف " وسيله است برای چيز ديگر ، در اين صورت برحسب اصطلاح به " ج " خير نمی‏گويند . هر چيزی كه خودش مؤثر نبود و وسيله بود برای چيز ديگر آن را اصطلاحا نافع می‏گويند نه خير ، قبلا هم ما اصطلاح خير و نافع را داشتيم كه توضيح داده شد . حال نقل كلام می‏كنيم به آن چيزی كه " ج " به‏ خاطر او است . اگر آن چيز خودش خير و مؤثر است و مطلوب با لذات او است پس غايت به آنجا منتهی می‏شود . اگر چنين نباشد آن نيز مطلوب با لذات و خير نيست و برای چيز ديگری است . اگر بخواهيد بگوئيد كه غايات‏ بعدی هم هر كدام برای چيز ديگری هستند و سلسله غايات به جائی منتهی‏ نمی‏شود ، بنابراين سلسله غايات به شيئی كه خودش مؤثر باشد منتهی نمی‏شود ، پس اصلا به غايتی منتهی نمی‏شود ، و اين معنايش اين است كه ما علت‏ غائی نداريم ، نه اينكه علل غائی غيرمتناهی است . در مورد علت فاعلی‏ خلف لازم نمی‏آيد . زيرا اگر بگوئيم علل فاعلی غيرمتناهی هستند ، لازمه‏ غيرمتناهی بودنشان اين نيست كه فاعل ما فاعل نباشد . فاعل اول خودش‏ فاعل است ، و همين فاعل هم خودش فاعل