جامعه و تاريخ - صفحه : 85

و مقابله با مسير تاريخ خواهد بود . . . اقدام كردن در جهت سازگار با اين داده‏ها به معنای حركت در جهت تاريخ و قرار گرفتن در مسير تاريخ‏ است ، اما اين سؤال مطرح خواهد شد كه آزادی چه می‏شود ؟ مكتب ماركس‏ پاسخ می‏دهد كه آزادی عبارت خواهد بود از آگاهی يافتن فرد به ضرورت‏ تاريخی و به مسير جمعی كه وی به سوی آن كشانيده می‏شود " ( 1 ) . بديهی است كه اين گفته‏ها مشكلی را حل نمی‏كند . سخن در رابطه انسان با شرايط تاريخی است كه آيا انسان حاكم بر شرايط تاريخی است و می‏تواند به‏ آنها جهت بدهد و يا جهت آنها را تغيير دهد يا نه ؟ اگر انسان قادر نيست كه به تاريخ جهت بدهد و يا جهت تاريخ را تغيير دهد ، پس قهرا اگر خودش در جهت تاريخ قرار گيرد می‏تواند به بقای خود ادامه دهد و بلكه‏ تكامل يابد ، و اگر در خلاف جهت تاريخ قرار گيرد قهرا نابود می‏شود . اكنون اين پرسش مطرح است كه آيا انسان در قرار گرفتن و قرار نگرفتن در جهت تاريخ آزاد است يا مجبور ؟ و آيا بنابراصل تقدم جامعه بر فرد و اينكه وجدان و شعور و احساس فرد يكسره ساخته شرايط اجتماعی و تاريخ ، مخصوصا شرايط اقتصادی است جايی برای آزادی باقی می‏ماند ؟ وانگهی " آزادی همان آگاهی به ضرورت است " يعنی چه ؟ آيا فردی كه در يك سيل‏ بنيان كن قرار گرفته و آگاهی كامل دارد كه ساعتی بعد سيل او را تا اعماق‏ دريا فرو خواهد برد و يا فردی كه از قله‏ای بلند پرت شده و آگاهی دارد كه‏ به حكم ضرورت قانون ثقل

پاورقی : . 1 همان مأخذ ، ص 37 و . 38