معاد - صفحه : 191

معاد جسمانی از نظر آنها يعنی معاد صد در صد مادی با همه خصايص و خصوصيات . بعد می‏گوييم پس چرا در اين دنيا پيری و مردن هست و در آنجا پيری و مردن نيست ؟ چرا در اينجا تكليف هست و در آنجا تكليف نيست ؟ چرا آنجا جاودانی است ؟ اگر اين عالم عين آن عالم است و آن عالم عين اين‏ عالم ، پس چرا اين چيزهايش فرق می‏كند ؟ چرا خدا در آنجا مردم را مكلف‏ نمی‏كند كه بار ديگر او را اطاعت كنند و در آنجا لياقت سعادت پيدا كنند ؟ می‏گويند خدا اين طور خواسته است ، چون به مشيت گزافی ( بی‏مبنا ) قائل‏اند . خدا مشيتش اين طور قرار گرفته كه اينجا دار تكليف و دار فنا و دار حركت و تغيير و دار عمل باشد و آنجا دار جزا باشد و تكليف وجود نداشته باشد ، تغيير و حركت و پيری وجود نداشته باشد ، مرگ و نيستی هم‏ وجود نداشته باشد ، و الا از نظر جنس اين عالم و جنس آن عالم هيچ تفاوتی‏ نيست . خدا اين طور خواسته ، در مقابل مشيت خدا هم حرفی نمی‏شود زد . ولی اينجا نظر سومی هست كه می‏گويد مشيت گزافی با توحيد سازگار نيست‏ . اگر اين جهان جهان تكليف است ، چون وضعش طوری است كه انسان در اينجا می‏تواند مكلف باشد و بايد مكلف باشد و بايد عمل كند و بايد با عمل ، خودش را تكميل كند و اگر آن جهان جهان جزای اعمال است ، نمی‏شود در آنجا تكليف وجود داشته باشد ، اگر می‏شد در آنجا هم خداوند تكليف‏ می‏كرد . اگر در اينجا پيری و فرسودگی و كهنگی هست و در آنجا نيست ، چون‏ نظام دو نظام است ، سنخ دو سنخ است ، نشئه دو نشئه است ، نه اينكه‏ همين طور به گزاف گفته‏اند اينجا اين طور باشد ، آنجا آن طور باشد . سنخ‏ وجود اين عالم يك سنخ وجود است و سنخ وجود آن عالم سنخ ديگری او وجود است . باز بنا به نص قرآن همان طوری كه در آن عالم تغيير نيست ، پيری‏ نيست ، فرسودگی نيست ، مردن نيست ، بی حسی نيست ، اين حالتی هم كه ما آن را حالت بی‏حياتی و حالت جمادی می‏ناميم نيست ، چون ما از قرآن اين‏ طور استنباط می‏كنيم كه هر چه در آن عالم هست حی و ناطق و گوياست ( « و ان الدار الاخره لهی الحيوان ») ( 1 ) . سنگی هم كه در آنجا وجود دارد ذی‏ حيات است ، حی است ، آب آنجا هم حيات دارد ، بدن آنجا هم زنده است‏ . اينجا ما يك بدن مرده‏ای داريم و يك روح زنده‏ای و آنجا بدن ما هم زنده‏ است و لهذا دست ما در آنجا شهادت می‏دهد . قرآن

پاورقی : . 1 عنكبوت / . 64