شرح منظومه2 - صفحه : 104

عقول قاهره ، ماده المواد ، بلكه حتی حركت ( البته حركت جوهری ) آنها و زمان در شأن اين علم است . عليهذا موجوداتی كه در اين علم وجود آنها اثبات می‏شود اعلی و اشرف و اقدمند از موجوداتی كه در علوم ديگر به شكل‏ ديگر اثبات می‏شوند . اين علم ، " ما بعد الطبيعه " نيز ناميده می‏شود . كلمه " ما بعد الطبيعه " در زبان عربی ترجمه مستقيم كلمه " متا فيزيك " است كه‏ لغتی است يونانی ، بنابر مشهور نام و اصطلاح متا فيزيك بعد از ارسطو به‏ وسيله شاگردان و شارحان كلام وی روی اين علم گذاشته شد . از مجموع آنچه تاكنون گفتيم معلوم شد كه از نظر قدما ، حكمت ، يعنی‏ حقايق و علومی كه قابل دريافت با نيروی عقل است ، در وهله اول منقسم‏ می‏شود به حكمت نظری و حكمت عملی ، حكمت نظری به نوبه خود منقسم می‏شود به " حكمت الهی " يا " حكمت عليا " ، و " حكمت رياضی " يا " حكمت وسطی " ، و " حكمت طبيعی " يا " حكمت سفلی " . حكمت الهی ، " علم اعلی " ، " علم كلی " ، " فلسفه ما بعد الطبيعه " و همچنين‏ " الهيات بالمعنی الاعم " نيز ناميده می‏شود . الهيات بالمعنی الاعم‏ دارای دو بخش است : بخش " امور عامه " كه شامل مباحث وجود و عدم ، ضرورت و امكان و امتناع ، قدم و حدوث ، وحدت و كثرت ، قوه و فعل ، ماهيت ، علت و معلول است و ملحق بر اين بخش است مباحث جواهر و اعراض ، و حقيقت جسم طبيعی و برخی مباحث ديگر . و بخش الهيات‏ بالمعنی الاخص كه درباره خدا و صفات و افعال خدا بحث می‏كند . در اينجا جای يك پرسش هست و آن اينكه چرا اين علم را الهيات‏ می‏نامند و چرا مجموع را الهيات بالمعنی الاعم و بخش مخصوص به ذات و صفای و افعال باری را الهيات بالمعنی الاخص می‏نامند .