درسهاي الهيات شفا1 - صفحه : 129

همان چيز مورد شوق است . مبدأ ادراك هم بدون غايت نيست . انسان موجودی است كه شايسته است با مبدأ فكری كار بكند، لذا فيلسوفان‏ كمال انسان را حكومت مطلق عقل می‏دانند. ولی عقل انسان در عمل هميشه فعال‏ نيست و گاهی بالقوه باقی می‏ماند . شيخ می‏گويد عبث كاری است كه مبدأ فكری ندارد نه اينكه مبدأ فكری دارد و غايت فكری و عاقلانه ندارد . تعريف ديگری از عبث : بعضی گفته‏اند كه در عبث ، غايت هست ولی اين‏ غايت خير يا مظنون خيرا نيست كه شيخ می‏گويد : و قول القائل أيضا أن‏ العبث فعل من غير غايه البته هی خير أو مظنون خيرا ، هو قول كاذب . خير هر چيزی يعنی آنچه كه شايسته است آن چيز اختيار كند . كمال هر شی‏ء خير آن شی‏ء است . آخرالامر هم خير و كمال بر می‏گردد به وجود و اشتداد وجود . خير و كمال مساوی يكديگرند . اما اعتبارا فرق می‏كنند . و چون موجودات‏ دارای استعدادهای مختلف هستند لذا دارای كمالات مختلف هستند . مثلا كمال‏ يك درخت گيلاس چيزی است و كمال اسب ، چيز ديگر . و يا مثلا در مورد قوا و استعدادهای انسان : ديدن ، برای چشم كمال است ، شنيدن برای گوش‏ كمال است و اين مطلب در مورد همه قوا و استعدادهای انسان صادق است . و يا مثلا لذت بردن در مراحل حيوانی ، كمال است . قوه شهوانی هر چقدر رشد كند برای خود آن قوه ، كمال است . اگر انسانی را در نظر بگيريم كه تمام‏ قوای حيوانی در او رشد كافی پيدا كرده باشد ، يك حيوان كامل است ، ولی‏ اگر ما او را ناقص می‏خوانيم از آن جهت است كه يك سلسله استعدادهای‏ عالی انسانی در او توسعه نيافته است . اكنون يك وقت هست كه آن خير كه كمال قوه‏ای است بگونه‏ای است كه يا كمال قوه‏ای ديگر منافات ندارد و بلكه هماهنگ با ساير كمال‏هاست و اگر نباشد نقص است ، اين را می‏گوئيم خيری كه عقل هم آنرا تصويب می‏كند و آنرا " خير حقيقی " می‏نامند . اما اگر كمال يك قوه‏ای در حد افراط بود بگونه‏ای كه مصر كمالات ديگر بود و مورد تأييد عقل نبود آنرا " شر " می‏نامند . اما مواردی هست كه كمال يك قوه جزئی است ولی نمی‏دانيم مقبول‏ عقل هست يا نه ؟