عدل الهي - صفحه : 168

در خطبه 1 نهج البلاغه ، درباره آفرينش آدم می‏فرمايد : " « معجونا بطبيعة الالوان المختلفة ، و الاشباه المؤتلفة ، و الاضداد المتعادية ، و الاخلاط المتباينة » " . در اينجا اميرالمؤمنين ( ع ) پس از بيان اين كه خدا گل آدم را از قسمتهای متفاوتی از زمين سرشت و سپس در او روح دميد ، در توصيف انسان‏ ساخته شده می‏فرمايد : " با سرشتهای گوناگون عجين شده ، در او اجزاء همسان و متشابه بكار رفته و هم اشياء ناهمسان و متضاد " .

مبنای فلسفی تضاد

در جهانی كه حركت و جنبش ، مقوم آن است ، حتما بايد تضاد حكومت كند ، زيرا چنانكه حكما گفته‏اند " حركت بدون وجود معاوق ممكن نيست " ( 1 ) ، حركت ، تكاپو و تلاش است و تلاش وقتی محقق می‏شود كه اصطكاك و تصادم وجود داشته باشد . به بيانی ديگر می‏توان گفت : هيچ حركت طبيعی بدون قسر ممكن نيست . وقتی جسم به سوی محل طبيعی خود حركت می‏كند كه در غير محل طبيعی خودش‏ قرار بگيرد ، اما زمانی كه جسم در محل طبيعی خود باشد ساكن و بی حركت‏ خواهد بود . انسان نيز وقتی به سوی كمال می‏شتابد كه فاقد آن باشد . همواره سعادت انسان در مطلوب داشتن است ، و مطلوب داشتن زمانی تحقق‏ می‏پذيرد كه فقدان و محروميت در كار باشد ( 2 ) . منطق ديالكتيك ، تا آنجا كه به اصل حركت و اصل تضاد و اصل پيوستگی‏ اجزاء طبيعت متكی است مورد قبول ما است . اين اصول از دورترين ايام‏ مورد توجه حكمای الهی بوده است . آنچه راه ما را از آنها جدا می‏كند و در حقيقت هسته اصلی تفكر ديالكتيكی از هگل به بعد شمرده می‏شود چيزهای ديگر است ، از آن جمله اينكه

پاورقی : . 1 طبيعيات " شفا " فن اول ، مقاله چهارم ، فصل نهم . ايضا " اسفار " امور عامه ، مرحله هشتم ، فصل چهاردهم . . 2 رجوع شود به مقاله " اصل تضاد در فلسفه اسلامی " نوشته مرتضی‏ مطهری در نشريه " مقالات و بررسيها " شماره 1 از انتشارات دانشكده‏ الهيات و معارف اسلامی ، [ اين مقاله در جلد اول كتاب " مقالات فلسفی‏ " نيز به چاپ رسيده است ] .