شرح منظومه1 - صفحه : 257

ذاتی است نه قدم زمانی . متكلمين يك ايراد دينی بر حكماء می‏گيرند و می‏گويند : حدوث عالم مورد اجماع همه اديان است و قدم عالم خلاف اجماع همه اديان است . غزالی كه‏ در اينگونه مسائل طرز تفكر كلامی دارد يكی از ايرادهای معروفش در كتاب‏ تهافت الفلاسفه بر بوعلی سينا همين ايراد است . اما حكماء جواب می‏دهند كه آنچه مورد اجماع اديان است حدوث عالم است‏ نه حدوث زمانی عالم . اديان گفته‏اند كه عالم حادث است يعنی عالم از خود پديد نيامده است بلكه از علتی پديد آمده است و آنچه مورد نظر اديان‏ است مخلوقيت و معلوليت عالم و ناشی شدن از علت ازلی يعنی خداوند است‏ و اما اينكه آيا زمانی بوده است كه عالم نبوده مورد نظر اديان نيست . صدرالمتألهين از حكماء اسلامی پس از آنكه حركت جوهريه را اثبات كرد ، ثابت نمود كه عالم از سر تا پا حدوث تدريجی دائم است يعنی جهان دائما در حال حدوث و تجدد از يك طرف و زوال و فنا از طرف ديگر است و اين‏ جريان هميشگی است . صدرالمتألهين از طرفی سخن حكماء را تائيد كرد كه هر اندازه به عقب برگرديم به نقطه شروعی نمی‏رسيم و نبايد برسيم ، زيرا علاوه‏ بر اينكه فی حد ذاته امر محالی است با " عليت تامه " و " فياضيت‏ علی الاطلاق " و " قديم الاحسان بودن " ذات باری منافات دارد و از طرف‏ ديگر طبق حركت جوهريه ثابت كرد كه " قديم زمانی در طبيعت وجود ندارد " . طبيعت از رأس تاذيل اعم از جواهر و اعراض و اعم از عنصری و فلكی‏ و از بسيط و مركب و از اصول و فروع و از ماده و صورت غرق در حدوث است‏ ، و از اين نظر حق با متكلمين است كه منكر قديم زمانی در عالم محسوس‏ می‏باشند .