حرکت و زمان در فلسفه اسلامي2 - صفحه : 61

شود . اين محال است كه يك چيزی مطلوب بالذات نفس باشد و بعد بيزاری‏ از آن پيدا بشود . علت خستگی در اين عالم اين است كه آنچه كه آنرا مطلوب تصور می‏كند بعد از آنكه به آن می‏رسد به نحو طبيعی احساس می‏كند كه‏ اين مطلوب حقيقی وی نبوده . مثلا عاشق خيال می‏كند همه دنيا در معشوقش‏ خلاصه می‏شود و بعد از رسيدن به او از باب اينكه می‏گويند وصال مدفن عشق‏ است ، می‏بيند مطلب جور ديگری است و سردی پيدا می‏شود . اين از باب اين‏ است كه واقعا معشوق بالذات او اين نبوده است و خيال می‏كرده كه اين‏ است ، يعنی بعد از رسيدن ، از راه يك نوع استشمام فطری احساس می‏كند كه‏ به گم شده اصليش نرسيده است ، نه اينكه واقعا گم شده و مطلوبش بوده و بعد مطلوب تبديل به منفور شده ، بلكه كشف می‏كند كه مطلوب واقعيش‏ نبوده . لهذا اشياء اگر بسوی غايت واقعی و حقيقيشان حركت بكنند و برسند ، محال است كه آرامش پيدا نكنند . " « ألا بذكر الله تطمئن القلوب " ، اشاره به همين مطلب است . يعنی انسان يك طبيعتی دارد كه به هر چه‏ برسد آرام نمی‏گيرد ، چون واقعا مطلوب بالذات او نيست ، ولی وقتی به‏ مطلوب بالذات خودش برسد محال است كه آرام نگيرد و باز بخواهد از آنجا منتقل بشود به جای ديگر . آنجا سر منزلی نيست كه اگر كسی به آن برسد انديشه انتقال به منزل ديگر هم برايش پيدا بشود . بنابراين مسأله خستگيها مربوط به طبيعت مادی است نه مربوط به طبيعت‏ روحانی . طبيعت مادی آنچه كه انجام می‏دهد بنحوی مقتضای خود طبيعت است‏ ، ولی بنحوی ديگر مقتضای خود طبيعت نيست . و گفتيم اين حالت بين‏ طبيعت اولی و حالت اجبار است ، نه اجبار است و نه طبيعت اولی ، نوعی‏ كره و كراهت برای طبيعت هست ، پس در واقع وقتی طبيعت اين كارها را انجام می‏دهد ، اين اعياء و خستگی ناشی از آن جنبه استكراه طبيعت است .