شرح منظومه1 - صفحه : 243

و در زمينه دوم واجب بدانيم و يا بالعكس . اگر شی‏ء را فی نفسه و قطع نظر از وجود شی‏ء ديگر در نظر بگيريم و يكی از معانی سه گانه مزبور را برايش اثبات كنيم بر دو قسم خواهد بود . زيرا يا آن معنی را بالذات دارد يعنی يك علت خارجی آن را به او عطا نكرده‏ است و يا آن را بالغير دارد يعنی از ناحيه يك علت خارجی دريافت كرده‏ است . قسم اول را ذاتی و قسم دوم را غيری می‏ناميم . مثلا اگر " الف " را واجب الوجود يا ممكن الوجود يا ممتنع الوجود تشخيص داديم ، با اين است‏ كه " الف " ، وجوب يا امكان يا امتناع خود را بالذات و از ناحيه خود دارد و يا بالغير و از ناحيه غير ( 1 ) . اين است كه می‏گوئيم هر يك از اينها منقسم می‏شود به دو قسم : بالذات‏ و بالغير . اما آنجا كه شی‏ء را در زمينه وجود يا عدم شی‏ء ديگر در نظر می‏گيريم و با مقايسه با شی‏ء ديگر می‏خواهيم ببينيم او چه حكمی از احكام سه گانه را دارد ، هر يك از اينها را بالقياس می‏خوانيم .

پاورقی : 1 - اينجا است كه پس از اندك دقت معلوم می‏شود كه آن تقسيم فقط درباره وجوب و امتناع صحيح است اما درباره امكان صحيح نيست . پس‏ امكان بالغير معنی ندارد ، زيرا آن چيزی كه آن را ممكن بالغير فرض‏ كرده‏ايم يا واجب بالذات است يا ممتنع بالذات و يا ممكن بالذات . اگر واجب بالذات يا ممتنع بالذات باشد و امكان بالغير پيدا كرده باشد لازم‏ می‏آيد وجوب ذاتی و امتناع ذاتی زائل شده باشد يعنی يك امر ذاتی منقلب‏ شده باشد و اين محال است ( فليس ما بالذات فيها ينقلب ) و اگر ممكن‏ بالذات باشد يا اين است كه اين امكان غيری كه از ناحيه علت خارجی آمده‏ است همان است كه خود شی‏ء قبلا داشته است پس تحصيل حاصل است و محال‏ است ، يا امكان ديگری است پس لازم می‏آيد شی‏ء واحد دو امكان داشته باشد و اين نيز محال است .