حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 257

فصل 19 حكمت مشرقيه ( 1 ) در فصل قبل گفته شد كه حركت نيازمند به موضوع است و موضوع حركت يك‏ امر بالفعل از جميع جهات و بالقوه از جميع جهات نيست ، بلكه امری است‏ مركب از مما بالفعل و مما بالقوه و چنين امری چيزی غير از جسم نيست ، پس موضوع حركت بايد جسم باشد . بنابراين مجردات ، مثل ذات واجب‏ تعالی و عقول ، محال است متغير و متحرك باشند ، زيرا بالفعل از جميع‏ جهات هستند . همچنين هيولای اولی كه بالقوه از جميع جهات است نمی تواند بخودی خود ، موضوع حركت باشد ، حتی اگر از ما بپرسند كه خود صورت نوعيه‏ و صورت جسميه می‏توانند موضوع حركت باشند يا خير ، جواب منفی است چون‏ موضوع حركت بايد مركب از ماده و صورت و مما بالقوه و مما بالفعل باشد كه نامش جسم است . از اين بيان می‏توان يك نتيجه ای گرفت و آن اينكه : جسم و جوهر جسمانی‏ هميشه متحرك به معنای موضوع حركت می‏تواند باشد . پس اجسام متحركند يعنی موضوع حركت واقع می‏شوند و بعد از تحقق و تحصل حركت بر آنها وارد می‏شود ، اما اينكه حركت در خود جسم باشد و درون جسم ، مسير حركت باشد ، اين ديگر طبق بيان سابق امكان پذير نيست ، چون حركت نيازمند موضوعی‏