مساله ربا - صفحه : 333

ديگر ، مجبور است و يا مجبور نيست . منظور از مجبور بودن كه به آن‏ اصطلاحا اكراه می‏گويند ، اينست كه مثلا فردی را تهديد كرده و به او گفته‏ باشند : تو بايد بروی اين ضرر مالی را به آن شخص وارد كنی و گرنه اين‏ ضرر را به خود تو وارد می‏كنيم و اگر اين كار را نكنی چنين و چنان می‏كنيم‏ ، مثلا فلان مقدار از تو پول می‏گيريم يا تو را می‏كشيم يا به زندان می‏فرستيم‏ و . . . اين را اكراه و اجبار می‏گويند . اما يكوقت هست كه صحبت از اجبار و اكراه نيست و اختيار است . مثلا فردی به اختيار خودش آمده و نوكر شخصی يا دستگاهی شده است . او هيچ اجباری ندارد و فقط نوكر است . از امروز هم اگر بخواهد نوكر نباشد ديگر نوكر نيست . اگر انسان به اين‏ صورت مجبور نباشد ، مباشر ضامن است . بنابراين المأمور معذور در اينگونه موارد هرگز صدق نمی‏كند . اين فرد ضامن است . حال بايد ديد كسی‏ كه فرمان داده چطور ؟ آيا او هم ضامن است يا خير ؟ آيا هر دوی آنها ضامنند يا فقط متصدی اتلاف ؟ متصدی كه قطعا ضامن است و بعيد نيست كه‏ آمر هم ضامن باشد . اما معنای ضامن بودن در اينجا اين است كه صاحب مال‏ حق دارد تاوان مال خود را هم از كسی كه مباشرتا متصدی است بگيرد و هم از كسی كه فرمان داده .

خسارت در دماء

اما اگر آن واسطه مجبور باشد نه مختار ، در اين حالت می‏گويند : يكوقت‏ خسارت در مورد دماء خون است ، يكوقت در مورد مال . در مورد خون ، هيچ‏ اجباری به عنوان عذر پذيرفته نيست ، پس اگر فردی را مجبور به كشتن شخصی‏ كنند حتی اگر يقين داشته