اصول فلسفه و روش رئاليسم1 - صفحه : 138

غير از اين نيست . ويليام جيمز به نقل مرحوم فروغی می‏گويد : " می‏گويند حق رونوشت امر واقع است ، يعنی قولی كه مطابق با واقع‏ باشد حق است . بسيار خوب ، اما واقع چيست كه مطابقت با او قول حق‏ باشد ؟ آيا امری ثابت و لا يتغير است ؟ نه ، زيرا عالم متغير است و هيچ‏ امری در او ثابت نيست . پس بهتر اين است كه بگوييم قول حق آن است كه‏ بر آنچه فعلا هست تأثير نيكو دارد ، پس قول چون نتيجه صحيح دارد حق است‏ نه آنكه چون حق است نتيجه‏اش صحيح است " . گروهی می‏گويند : " حقيقت يعنی فكری كه تجربه آن را تأييد كرده است " . اين گروه نيز انطباق فكر با تجربه و نتيجه عملی دادن را علامت حقيقت‏ نمی‏دانند بلكه می‏گويند معنای حقيقت غير از اين نيست . گروهی ديگر می‏گويند : " حقيقت يعنی فكری كه در اثر مقابله و مواجهه حواس با ماده خارجی‏ پيدا می‏شود ، پس اگر فرض كنيم دو نفر در اثر مواجهه و مقابله با يك‏ واقعيت دو نوع ادراك كنند يعنی اعصابشان دو گونه متأثر شود هر دو حقيقت است ، مثلا اگر يك نفر يك رنگ را سبز و شخص ديگر همان رنگ را سرخ ديد هر دو حقيقت است زيرا هر دو كيفيت در اثر تماس حواس با خارج‏ پيدا شده است " . برخی می‏گويند : " حقيقت يعنی آن چيزی كه پذيرفتن او برای ذهن سهل‏تر و آسان‏تر باشد ، مثلا اينكه می‏گوييم " وجود داشتن جهان خارج حقيقت است " يعنی پذيرفتن‏ آن برای ذهن سهل‏تر و آسان‏تر است و غير از اين معنايی ندارد " . حقيقت را طورهای ديگری هم تفسير كرده‏اند ، مثل آنكه : " حقيقت يعنی آن فكری كه ذهن با اسلوب علمی به سوی او هدايت شده‏ باشد " .