حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 412

" فصل 24 " تحقيق در وقوع حركت در پنج مقوله : أين ، وضع ، كيف ، كم ، جوهر ( 2 ) مرحوم آخوند در اينجا وارد مطلبی می‏شود كه ظاهرا طرح آن مقدمه ای است‏ برای دفع اشكالاتی كه مثل شيخ بر حركت جوهريه كرده اند . مطلبی است كه‏ در دو فصل پيش هم به مناسبتی آنرا ذكر كرده بودند و به نحوی تكرار آن‏ بحث بشمار می‏آيد ، و آن مطلب اينست : می‏گويند : حركت نفس خروج از قوه به فعل است ، نه چيزی كه شی‏ء به‏ سبب آن از قوه به فعل خارج می‏شود . يك وقت هست ما حركت را اينجور تعبير می‏كنيم كه حركت سبب خروج شی‏ء از قوه به فعليت می‏شود ، مثلا در حركت مكانی می‏گوييم وقتی شی‏ء حركت می‏كند اين حركت سبب می‏شود كه اين‏ جسم " أين " های بالقوه اش تبديل به " أين " های بالفعل بشود ، حركت سبب خروج جسم است از " أين " بالقوه به " أين " بالفعل يا حركت سبب خروج مقوله مثلا " أين " است از مرحله قوه به مرحله فعليت‏ ، اين حرف غلط است . زيرا ما دو چيز نداريم يكی حركت يكی خروج تدريجی‏ جسم از قوه به فعليت كه حركت را سبب خروج بدانيم و خروج را مسبب ، بلكه حركت نفس خروج