حرکت و زمان در فلسفه اسلامي1 - صفحه : 440

و اين محال است ، اين است كه در همانجا كه حركات اشتدادی را قبول‏ كرديد ، در همانجا ذات متبدل می‏شود به ذات ديگر . اساسا اگر اصالت با ماهيت باشد حركت اشتدادی صورت نمی گيرد ، و از آنجا كه حركت اشتدادی‏ صورت می‏گيرد اصالت متعلق به وجود است . به عبارت ديگر ، در مطلب اول ما به شيخ اينجور گفتيم : شما كه قائل‏ به حركات اشتدادی هستيد هيچ فكر كرده ايد كه حركات اشتدادی جز با اصالت وجود سازگار نيست و با اصالت ماهيت اصلا جور درنمی آيد و حركت‏ اشتدادی كه خود به آن قائل هستيد دليل بر اصالت وجود است . در اين بند [ مطلب دوم ] شما منكر انقلاب ذات هستی و می‏گوئی تبدل نوع به نوع ديگر محال است و انقلاب ذات به ذات ديگر محال است و به همين دليل هم‏ می‏گوئی حركت در جوهر محال است ، همان حركات اشتدادی كه خودت قبول‏ داری ، دائما تبدل ذات به ذات ديگر است و انقلاب ذات به ذات ديگر است ، و اگر در آنجا انقلاب ذات جايز است چرا در حركت جوهری جايز نباشد . پس در اصل دوم ثابت شد كه در حركات اشتدادی كه امثال شيخ و ارسطو قبول دارند ، همان انقلاب ذات هست كه اين آقايان اين قدر از آن وحشت‏ دارند ، پس حال كه انقلاب ذات ثابت شد فليجز فی الجوهر . اين نيز يكی‏ از مطالب نفيس مرحوم آخوند است .

اجتماع اضداد در حركت

يك مطلب ديگر كه مرحوم آخوند در چند صفحه پيش در دو فصل قبل گفت و خوب بود اينجا تكرار می‏كرد اين است كه : شی‏ء در حال حركت ، بالفعل‏ دارای هيچ ماهيتی نيست و بالقوه دارای ماهيات غير متناهی است ، اين‏ مطلب را همه قبول دارند كه هر موجودی دارای ماهيتی و وجودی است و می‏گويند تنها ذات باری تعالی است كه " لاماهيت له " و ماهيتش عين‏ وجودش است . فقط