فطرت - صفحه : 230

اينكه يك وحدت و يك حيات مخصوص به خود دارد اجل دارد ، قوت دارد ، ضعف دارد ، سرنوشت مشترك دارد و . . . ، كه من در اين جزوه كوچكی كه‏ اخيرا منتشر كرده‏ام به نام قيام و انقلاب مهدی عليه السلام از ديدگاه‏ فلسفه تاريخ ، چون جزوه ، خيلی مختصر بود ، ضمن اشاره به اين بحث ، چند جا كه جای اين بود كه بايد مراجعه كرد در پاورقی به تفسير الميزان ارجاع‏ كرده‏ام . تعبيراتی كه در قرآن هست : « لكل امه اجل ، اذا جاء اجلهم فلا يستأخرون ساعه و لا يستقدمون »( 1 ) و اساسا اينكه قرآن حكم را روی قوم‏ می‏برد : اقوامی چنين بودند و ما اقوام را هلاك كرديم ، و [ از نظر قرآن ] در ميان اقوام سرنوشت مشترك در كار نيست ، اگر يك اقليت صالح در ميان يك قوم باشد تأثيری در وضع قوم نمی‏گذارد چنانكه عكس قضيه هم‏ همينجور است از باب اينكه خود قوم و ملت يك حكم واحد دارد ، [ اين‏ امر مؤيد آن است كه جامعه يك واحد حقيقی است نه يك واحد اعتباری ] . تا اينجای نظريه مذكور همه درست است ولی اينكه تركيب جامعه چگونه‏ تركيبی است ، ما روی اين قضيه كه بحث كرديم به اينجا رسيديم كه تركيب‏ جامعه انسانی يك تركيب نوع سوم است ، يعنی نه از نوع تركيب اعتباری‏ است ( چون واقعا يك تركيب حقيقی است ) و نه از نوع تركيبهای طبيعی يا شيميايی ، زيرا در تركيبهای طبيعی و شيميايی اصلا شخصيت اجزاء به هيچ نحو استقلال ندارد ، مستحيل است در شخصيت كل ، ولی افراد در جامعه در اين حد

پاورقی : . 1 يونس / . 49