تعليم و تربيت در اسلام - صفحه : 82

[ به طول ركوع و سجود فرد نگاه نكنيد كه آن ، چيزی است كه او ] بدان‏ عادت كرده و اگر بخواهد آن را ترك كند وحشت می‏كند . اين حديث خود دلالت می‏كند كه عادت ، ارزش اخلاقی يك كار را از ميان‏ می‏برد و هيچ نمی‏تواند ملاك انسانيت و ايمان باشد . اينها هم می‏گويند هر چيزی - و لو بهترين كارها و فضائل انسانی باشد - همينقدر كه بصورت عادت‏ درآمد ارزش خود را از دست می‏دهد زيرا در اين صورت ، آن ملكه است كه‏ بر انسان حكم می‏كند ، آن عادت است كه طبيعت ثانوی است و بر انسان حكم‏ می‏كند چه عقل بپسندد و چه نپسندد . كانت و روسو سردسته اين مكتب هستند . روسو در كتاب " اميل " می‏گويد : " اميل را بايد عادت دهم كه به‏ هيچ چيز عادت نكند " . درست نقطه مقابل عقيده قدما كه تربيت را فن‏ تشكيل عادت می‏دانستند . پس غير از عادت ندادن روح ، تربيت چيست ؟ تقويت روح و اراده كه در هر كاری نيروی عقل آزادانه بتواند فكر كند و اراده اخلاقی آزادانه بتواند تصميم بگيرد و مخصوصا با عادتها مبارزه كند . اينست كه اين جور اشخاص گاهی كاری را كه ما بد می‏دانيم تجويز می‏كنند به‏ دليل اينكه يك خوب برای شخص عادت شده و در مقابل عادت بايد عصيان‏ كرد . اينجاست كه مسئله آزادی اخلاقی در تربيت مطرح می‏شود . اينها در واقع‏ مدافع آزادی در اخلاقند و آزادی را جوهر روح انسان می‏دانند و می‏گويند انسان به هيچ وسيله نبايد آزاديش سلب شود ، بايد آزاد باشد ، يعنی فقط به حكم عقل و اراده اخلاقی خود كار كند و هيچ قدرتی بر او حكومت نكند ، حتی قدرت عادت . تقريبا می‏شود گفت حرفهای روسو در كتاب " اميل " بيشتر در اطراف مبارزه با عادت است . وی