آشنايي با علوم اسلامي 1 - صفحه : 208

و اعراض جهان است يا عميق و اساسی است و در جهان هيچ امر ثابتی وجود ندارد ؟ به علاوه آيا تغييراتی كه در جهان رخ می‏دهد دفعی و آنی است يا تدريجی و زمانی ؟ اين مسأله نيز مسأله‏ای كهن است و در يونان باستان نيز مطرح بوده است‏ . ذيمقراطيس ( دموكريت يا دموكريتوس ) كه پدر نظريه اتم شناخته می‏شود و به فيلسوف خندان هم مشهور است مدعی بود كه تغييرات و تحولات ، همه‏ سطحی است . زيرا اساس هستی طبيعت ذرات اتمی است و آن ذرات ازلا و ابدا در يك حالند و تغيير ناپذيرند . اين تغييراتی كه ما مشاهده می‏كنيم‏ نظير تغييراتی است كه در يك توده سنگريزه مشاهده كنيم كه گاهی به اين‏ شكل و گاهی به شكل ديگر گرد هم جمع شوند ، كه به هر حال در ماهيت و حقيقت آنها تغييری رخ نمی‏دهد . اين ديد همان است كه به ديد " ماشينی " معروف است ، و اين فلسفه ، نوعی فلسفه مكانيكی است . ولی فيلسوف ديگری هست يونانی به نام هرقليطوس ( هراكليت يا هراكليتوس ) كه او برعكس مدعی است كه هيچ چيزی در دو لحظه به يك حال‏ نيست . اين جمله از او است : ( نمی‏توان دو بار در يك رودخانه پای نهاد ) زيرا در لحظه دوم ، نه فرد همان فرد است و نه رودخانه آن رودخانه است‏ . البته اين فلسفه از آن جهت نقطه مقابل فلسفه ذيمقراتيس قرار گرفته‏ است كه همه چيز را در حال جريان و عدم ثبات می‏بيند ، اما از نظر ضد مكانيكی يعنی از نظر به اصطلاح ديناميكی بيانی ندارد . در فلسفه ارسطو در اين كه همه اجزاء طبيعت تغيير می‏پذيرد