خاتميت - صفحه : 71

گفتنی ديگر باقی نمانده است ، راه نرفته ديگر باقی نمانده است ، سخن‏ نگفته ديگر باقی نمانده است . وقتی كه تمام مراحلی كه در اين قسمت هست‏ به پايان رسيد ، خواه ناخواه نبوت ختم می‏شود . حال مثالی برای شما عرض می‏كنم : فرض كنيم بشر تمام معلوماتی كه در جهان هست و تمام رازهای علمی كه در جهان وجود دارد ، چه مربوط به طبيعت‏ بی جان و چه مربوط به طبيعت جاندار را كشف كرد و در هيچ مرحله‏ای مجهولی‏ باقی نماند . آن دانشمندی كه آخرين مجهول را كشف می‏كند و در اختيار بشر می‏گذارد ، او ديگر خاتم العلماء خواهد بود ، خاتم دانشمندان خواهد بود . بعد از او ديگر عالم مبتكری پيدا نخواهد شد و هر عالمی كه بيايد فقط مكتشفات علمای پيشين را درك می‏كند ، خودش چيز نوی كشف نمی‏كند . البته‏ اينكه عرض شد در باب علم ، يك فرض بود و هنوز بسيار زود است كه بشر بتواند چنين ادعائی راجع به طبيعت بی جان بكند تا چه رسد به طبيعت‏ جاندار ، و تا چه رسد به سراسر هستی . هنوز برای بشر خيلی زود است كه‏ چنين ادعائی بكند و بگويد در طبيعت راز مجهولی نيست مگر آنكه آن را با قدرت علمی كشف كرده است . عده‏ای معتقدند كه در طبيعت بی جان بشر كم و بيش می‏تواند يك همچو ادعائی بكند كه قوانين طبيعت بی جان يعنی قوانين‏ جمادات را كشف كرده است . ولی درباره طبيعت جاندار ، نباتات و حيوانات هيچكس همچو ادعائی نمی‏كند ، بلكه هنوز بشر در قدمهای اول و مراحل اول است . ولی اين مثالی كه عرض شد برای مثال كافی است . در بعضی از علوم بشری می‏توان اين حرف را زد . مثل آنچه كه درباره حساب‏ گفته می‏شود ( فقط حساب نه رياضيات ) . می‏توان گفت آنچه كه بشر بايد [ در اين باب ] بفهمد فهميده است و ديگر ما ورائی ندارد .