شرح منظومه2 - صفحه : 14

توضيح آن كه در تقسيمی كه از ارسطو به ارث مانده است علت منقسم شده‏ است به چهارتا : 1 - علت فاعلی 2 - علت غايی 3 - علت مادی 4 - علت صوری معمولا در مثال مصنوعات بشری را در نظر می‏گيرند ، مثلا می‏گويند اين خط كه بر اين صفحه نوشته شده است فاعلی دارد و غايتی و ماده ای و صورتی . فاعل شخص نويسنده است ، غايت عبارت است از هدفی كه نويسنده از نوشتن‏ اين خط در نظر دارد ، از قبيل اين كه معنی الفاظی را كه به صورت نوشته‏ در آورده است ، به ديگران بفهماند ، يا برای اينكه با اين علامات معانی‏ و مطالب را برای خود يادداشت و ضبط كند ، ماده ، عبارت است از آن‏ جوهر يا مركبی كه در اينجابه كار رفته است . صورت ، عبارت است‏ ازهيئت و شكل مخصوصی كه به صورت حروف و كلمات پديدار گشته است . در تمام مصنوعات بشری قانون چهار علت صادق است . حكماء هر يك از اين چهار علت را به طريقی تعريف كرده اند . ما در اينجا تعريفاتی را كه‏ حاجی سبزواری در منظومه برای هر يك از آنها ذكر كرده است بيان می‏كنيم ( هر چند از ترتيب مطالب كتاب خارج شويم ) .