حکمتها و اندرزها - صفحه : 240

شأن و حيثيت ، هر كسی زود می‏فهمد كه چقدر در جامعه آبرو و حيثيت دارد و چقدر از اين لحاظ كسری دارد و لهذا دائما در فكر جبران اين كسريها بر می‏آيد . و همچنين است فقر و نقصهای عضوی و اندامی . ولی فقرهای معنوی از قبيل فقر در تربيت و ادب كمتر برای خود شخص قابل ادراك است . كسی كه‏ فاقد ادب معاشرت و اخلاق انسانی و تربيت صحيح اجتماعی است خودش كسری‏ خودش را از اين لحاظ نمی فهمد خصوصا اگر اخلاق زشت وی در روحش رسوخ‏ يافته باشد و به اصطلاح ملكه شده باشد ، و بالاخص اگر آن طرز اخلاق در اجتماع هم معمول و شايع باشد ، ديگر در اين صورت آن خلق زشت در نظر او مستحسن و قابل دفاع است و هميشه از طرز رفتار خودش و هم مسلكانش‏ حمايت هم می‏كند . و از همين قبيل است فقر علمی و فكری آدم جاهل و كم‏ خرد ، چيزی را كه هرگز احساس نمی‏كند همان جهالت و كم خردی است . پس علت اين كه بشر درباره مأكولات و خوردنيهای خود می‏انديشد و تلاش‏ می‏كند اما درباره معقولات و تحصيل انديشه صحيح تلاش و كوشش نمی‏كند همان‏ منتهای جهالت و كم خردی اوست . اساسا اولين درجه دانش و علم توجه به‏ فقر علمی و احتياج علمی است يعنی اين كه انسان خودش متوجه گردد كه كسری‏ و كمبود علم دارد ، به هر اندازه كه پايه علم و معرفتش بيشتر بالا رود ، بيشتر جهالت و نادانی خود را احساس می‏كند ، بلكه وقتی كه حكيمی آزموده‏ و فيلسوفی پخته و كامل گشت می‏گويد :

" تا بدانجا رسيد دانش من كه بدانم همی كه نادانم "

يا می‏گويد :

" هفتادو دو سال فكر كردم شب و روز
معلومم شد كه هيچ معلوم نشد ".