درسهاي الهيات شفا2 - صفحه : 417

می‏آيد می‏رسد به موجودات ديگر كه به صورت اعراض مختلف هستند . ولی در نظام علمی ، اين صور معلومه به چه شكلی وجود دارند ؟

سه فرضيه شيخ درباره نظام علمی

اين جا شيخ سه فرضيه ذكر می‏كند و تا آخر هم اظهار نظر قطعی نمی‏كنند كه‏ كدام يك‏از اينها [ بهتر است ] . همين‏قدر می‏گويد كه تو خودت ببين كه چه‏ نظری را بايد انتخاب كنی . [ اشكال هر يك را می‏گويد ] كه اگر اين جور باشد فلان اشكال لازم می‏آيد ، اگر آن جور باشد فلان اشكال لازم می‏آيد ، مثل‏ اين كه از اظهار نظر صريح خودداری می‏كند .

فرضيه اول : نظام علمی لازم ذات حق تعالی است

يكی اين كه می‏گويد : آيا صور معقوله به منزله لوازم ذات اول و لواحق‏ ذات او هستند ؟ همان‏جور كه ممكنات لوازمی دارند ، بگوئيم اين صور معقوله هم لوازم ذات اول هستند . يعنی به منزله اعراض ذات اول و لواحق‏ ذات اول هستند . البته اين مطلب بعدها مورد مداقه قرار گرفته است كه لواحق يعنی چه ؟ خود شما قبول داريد كه در آنجا عروض به معنای لحوق و به معنای انفعال‏ معنی ندارد . آيا جور ديگری از [ عروض و لحوق ] فرض می‏شود يا نمی‏شود ؟ كه بهمنيار روی اين قضيه بحث كرده و بعد هم ديگران به آن پرداخته‏اند . اجمالا شيخ همينقدر می‏گويد كه به منزله لوازم باشد . و تصوير ما از لوازم در اين جا همان كلمه لواحق و اعراض است . يعنی نسبت ذات حق‏ تعالی به اعيان موجودات ، نسبت معروض و عارض نيست . ولی نسبتش به‏ علم به موجودات نسبت معروض و عارض است . يعنی علم حق تعالی به‏ موجودات عارض ذات حق تعالی است ، كه از اين جهت با ممكنات يك جور می‏شود . الان علم ما به اشياء ديگر عارض ذات ما است ، با اين خصوصيت‏ كه عروض اينها به نفس توأم با نوعی